«ارقادا قىس جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار؟» دەگەن تامسىلگە سۇيەنىپ, قويناۋى قۇتتى دالانىڭ قوڭىر اڭىنا يە بولا الماعانىمىزدى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا ىسىرىپ كەلدىك. نەگىزگى گاپ قىستىڭ قىسىمىندا ەمەس, ەكى اياقتىلاردىڭ قىتىمىرلىعىندا ەدى. تابيعات-انانىڭ تىنىشتىعىن تىكۇشاقتىڭ دىرىلىمەن, وپتيكالىق مىلتىقتىڭ تىرسىلىمەن بۇزا بەرسەك, قۇبا جونعا قۇلجا قايتىپ تۇراقتاسىن؟ سودان شىعار, «ارقادا التى ارقار بار, قىرقادا قىرىق ارقار بار» دەپ جۇرگەنىمىز.
حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ (IUCN) «قىزىل كىتابىندا» ارقارلار «جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنە جاقىن» ساناتىندا تۇر. ال ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا كەزدەسەتىن ارقاردىڭ بارلىق ءتۇرى ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابىنا» ءارتۇرلى سانات بويىنشا ەنگىزىلگەن. كەزىندە قازاق دالاسىندا مىڭ-مىڭداپ ەركىن جايىلعان جانۋاردىڭ ازايىپ كەتۋىنە تابيعي جاۋى سانالاتىن جابايى جىرتقىشتاردان گورى, ادامداردىڭ اسەرى زور بولعان. ەكولوگيالىق اپات, زاڭسىز اڭشىلىق جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى تاۋ تاعىلارىنىڭ ءورىسىن تارىلتىپ, پوپۋلياتسياسىنىڭ ازايۋىنا اكەلىپ سوقتى.
ارقارلار ازيانىڭ 11 ەلىندە كەزدەسەدى. ونىڭ 10 ءتۇرى بار دەسەك, بەسەۋى – قازاقستان ارقارى, التاي ارقارى, قاراتاۋ ارقارى, تيان-شان ارقارى, ءۇستىرت ارقارى قاتارلى نەگىزگى تۇرلەرى قازاق جەرىن مەكەندەيدى. «قىزىلقۇم ارقارى» دەپ اتالاتىن التىنشى تۇرشە ەل اۋماعىنان حح عاسىردىڭ ورتاسىندا جويىلىپ كەتكەن دەگەن بولجام بار. نەگىزىنەن وزبەكستان جەرىنە اۋىپ كەتكەن دەيدى ماماندار. قازىر سوندا ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتاردا ساقتالىپ وتىر. بىزگە قاراي كەيدە شەكارادان ءوتىپ, كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىن كورىنەدى.
ەلىمىزدە بىلتىرعى قازان-قاراشا ايلارىندا جۇرگىزىلگەن ارقار ساناعىنا كوز جۇگىرتسەك, كوڭىل كونشىتەرلىك جاڭالىق كوپ بولعان. ماسەلەن, ازايىپ بارا جاتقان قاراتاۋ ارقارى (+15%) مەن ءۇستىرت ارقارىنىڭ (+18%) سانى ارتقانىن كورگەن ەكولوگ ماماندار بوركىن اسپانعا لاقتىرعان ەدى. بوركىمىز ءالى اسپاننان تۇسكەن جوق. ويتكەنى بيىل دا سول مەجەدەن ارتپاسا, كەمىگەن جوق.
بيىل تۇركىستان وبلىسىندا باستالعان ارقار ساناعى ءساتتى اياقتالدى. «جوتا مەن شوقىلاردىڭ سانىنە اينالعان ءمۇيىزدى جانۋار وتە ساق بولعاندىقتان, وعان جاقىنداۋ قيىن», دەيدى ينسپەكتورلار. راسىندا, ارقاردى تىكۇشاقتان ساناۋ دا – وڭاي شارۋا ەمەس. جانۋارلار ۇركىپ, جان-جاققا بىتىراي قاشقاندا, كەيدە ۇشقىشتارعا تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, جوتالاردى بوكتەرلەي ۇشۋ كەرەك ەكەن. كەيدە ارقار ءۇيىرى ۇرىكپەي, جارتاستىڭ قالقاسىندا, كولەڭكەلى تۇستاردا ۇيلىعىپ تۇرىپ قالاتىن كورىنەدى. ونداي ساتتەردە تىكۇشاقتىڭ امالسىز سول ماڭعا بىرنەشە مارتە شۇيلىگۋىنە تۋرا كەلەدى. ءبىر ساناعان ارقار قايتا ەسەپكە ءىلىنىپ كەتپەس ءۇشىن ۇيىرلەردى بولشەكتەپ تاستايتىن كەزدەر دە بولىپ تۇرادى دەيدى ماماندار. مۇنىڭ ءبارى – ساناقتىڭ مەيلىنشە ءدال شىعۋى ءۇشىن ىستەلىنەتىن امالدار. ايتپەسە ءالى تولدەمەگەن بۋاز جانۋاردى ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا قۋالاپ, تىنىشتىعىن بۇزۋ دا – قيىن ءىس.
– بيىل 20 ناۋرىزدان باستاپ تۇركىستان, جامبىل, قاراعاندى, پاۆلودار, اباي, شقو, جەتىسۋ وبلىستارى اۋماعىندا ارقاردىڭ كوكتەمگى اۋە ساناعى مەن مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ جاتىر. قاراعاندى وبلىسىنا 50 ساعات, پاۆلودار وبلىسىنا 15 ساعات ءبولىندى. ساناقتىڭ ءوتۋى اۋا رايىنا بايلانىستى بولادى, – دەدى «وحوتزووپروم ءوب» ءبولىم مامانى الماس داۋلەتباەۆ.
ال ارقار ءۇيىرىنىڭ كوبى مەكەندەيتىن قاراعاندى وبلىسىنداعى ساناق ءالى جالعاسىپ جاتىر. 10 كۇنگە جۋىق, تاۋلىگىنە 9 ساعاتتان تىكۇشاقپەن تاۋ, جوتا, قىراتتاردا جۇرگەن اشا تۇياقتىلاردىڭ سانىن ەسەپتەپ جاتقان ماماندار ولارعا قاتال تابيعات پەن قورشاعان ورتادان كەلەر قاۋىپ از ەمەس ەكەنىن ايتادى.
– ارقارلاردىڭ ەكى جاۋى بار. ءبىرى – جابايى جىرتقىش اڭدار, ەكىنشىسى – تابيعات قاسكويلەرى. ولاردى قورعاپ, سانىن كوبەيتۋىمىز كەرەك. بۇل – ەلىمىزدىڭ ەندەميك جانۋارى. ساناقتىڭ العاشقى كۇنى قارقارالىدا 300-دەن استام ارقار تىركەلدى. تاۋ جوتالارىندا ارقار كوپ. ءالى ەسەپتەيمىز. بۇيىرسا, سانىنا جەتەمىز, – دەيدى مەملەكەتتىك ينسپەكتور فارحات نۇرلىحان ۇلى.
2023 جىلى تەك قارقارالى تاۋلارىن مەكەن ەتكەن 2 800 ارقار تىركەلگەن. كەيىنگى جىلداردا ەلىمىزدەگى جالپى ءيىر مۇيىزدىلەردىڭ سانى شامامەن 15-20 پايىزعا ارتقان دەيدى ماماندار.
ەلدىڭ ورتالىعىنداعى ارقارلار نەگىزىنەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ قارقارالى, بۇقار جىراۋ, وساكاروۆ, اقتوعاي, شەت اۋداندارىن مەكەندەيدى. ولاردى اۆياتسيالىق ساناۋ مەن جالپى سانىنا مونيتورينگ جاساۋ 10 جىلدان بەرى تۇراقتى جۇرگىزىلىپ كەلەلى. ماسەلەن, 2020 جىلى قاراعاندى وبلىسىن مەكەن ەتكەن ارقار سانى 7 376 باسقا جەتكەن. الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا, ءيىر مۇيىزدىلەر ءوسىپ كەلەدى. مىسالى, 2019 جىلى – 7 275 باس, 2018 جىلى – 7 184, ال 2017 جىلى 6 968 باس بولعان. سونداي-اق بىرنەشە جىل بۇرىن قاراعاندىداعى حايۋاناتتار باعىنا بەلارۋس ەلىنەن ارقاردىڭ «مۋفلون» دەپ اتالاتىن تۇقىمىنان ءبىر جارىم جاستاعى ەكەۋى اكەلىنگەن دەيدى زووباق ماماندارى. بۇل تۇقىم بىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان كورىنەدى. بىرەۋىنىڭ قۇنى – شامامەن 700 مىڭ تەڭگە. ولارعا الاددين, جاسمين دەگەن ات قويىپتى. ءبىر قىزىعى, ولار «اتاقونىسى» ارقاعا بىردەن جەرسىنىپ كەتكەن ەكەن.
ەلىمىزدە ارقارلاردىڭ اۋە ساناعى ءساۋىر, مامىر ايلارىندا جۇرگىزىلىپ بىتەدى. ەگەر ساناق قاراعاندى وڭىرىندە 4-5 كۇندە ءساتتى اياقتالسا, كەلەسى كەزەكتە جامبىل, اباي وبلىستارىندا جالعاسادى. ايتا كەتەيىك, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن ءتۇز تاعىسىن اتقان ادام 5 ميلليوننان 16 ميلليون تەڭگەگە دەيىن ايىپپۇل ارقالاپ قانا قويماي, ءتىپتى بۇل ارەكەتى ءۇشىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى دا قاراستىرىلعان. زاڭنىڭ بۇلاي كۇشەيۋى مەن مامانداردىڭ ءجىتى باقىلاۋىنىڭ ناتيجەسىندە ارقاعا ارقار قايتا ورالدى. الايدا سانى ءوستى ەكەن دەپ كەشەگى كيىكتىڭ تازكەپەشىن كيمەۋگە ءتيىس.
قورىتا ايتقاندا, كەزىندە ارقادان جاپپاي اۋعان ارقار دا ەرتەدە قازاق دالاسىندا ەركىن جوسىپ جۇرگەن جابايى تۇيە, جابايى سيىر (تۋر), سولتۇستىك بۇعىسى, جابايى جىلقى (تارپاڭ, قۇلان), تۇران جولبارىسى ءتارىزدى ءتۇز تاعىلارىنىڭ كەبىن كيىپ كەتپەسە ەكەن دەيمىز.