كەز كەلگەن ۇلت وركەنيەت بيىگىنە ۇمتىلعان سايىن ءوزىنىڭ ءتول بولمىسىن زەردەلەپ, ءورىسىن كەڭەيتىپ وتىرادى. مەملەكەتتەگى ىشكى بىرلىكتىڭ ءتۇيىنى دە وسى ماسەلەنىڭ تاريحي اسپەكتىدە شىنايىلىقپەن زەرتتەلىنىپ, سانامىزعا سىڭۋىندە. وتان تاريحىنا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىگى اسا زور, مەملەكەتتىك كونتەكستە ماعىناسى سالماقتى يدەيالار مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ستراتەگيالىق ماقالالارىندا مازمۇندى تۇيىندەلۋى دە سوندىقتان. ونىڭ سوزدەرىندە ەلىمىزدىڭ جاڭعىرعان رۋحاني-مادەني جانە تاريحي-ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن الەمگە ايرىقشا كورسەتكەن تۇعىرلى تۇلعالار شوعىرى ۇنەمى اتالادى. ماسەلەن, اباي تۇلعاسى – قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرگەن كەلەلى بەلەس ەكەنىن بۇكىل قوعام سەزىندى. ءبىرتۋار اقىن مۇراسى مەن مۇراتى ەل بىرلىگىن نىعايتىپ, جاڭارعان قوعامدىق سانانىڭ ورەلى ىستەرىنە تەمىرقازىق بولارى ءسوزسىز.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءبىرتۋار عالىم قانىش ساتباەۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ ۇسىنىسىندا, ونىڭ قازاقستان عىلىمى ءۇشىن جاساعان قاجىرلى ەڭبەگى مەن ماقساتقا جەتۋدەگى قايتپاس قايسارلىعى جاس ۇرپاققا ونەگە بولاتىنىن قاداپ ايتتى. اسىرەسە ءبىرتۋار تۇلعالاردى ناسيحاتتاۋعا باسا نازار اۋدارتۋ سەبەبىن قارقىندى تەحنولوگيالىق دامۋ جولىنداعى قوعام ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن اڭعارتادى. ويتكەنى جەكە تۇلعالار ارقىلى تانىلاتىن ساياسي, ەكونوميكالىق مادەني, رۋحاني جەتىستىكتەردەن تۋىنداعان كوزقاراستاردىڭ تۇتاس بولمىسى مەملەكەتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن كورسەتەدى. سوندىقتان دا قانىش ساتباەۆتاي ادامگەرشىلىگى زور, امبەباپ ءبىلىمى مەن كاسىبي بىلىكتىلىگى مول مامان تاربيەلەۋ ەڭ الدىمەن ەلدىگىمىزدىڭ تۇعىرىن بەكىتۋ ءۇشىن قاجەت. باسەكەلەستىككە قابىلەتتى, ينتەللەكتۋالدى الەۋەتى جوعارى قوعام عانا مەملەكەت تىرەگى بولماق.
زاڭعار اقىل-وي يەلەرى ارقاشان دا ەرەن ىستەرىمەن حالىق جادىندا قالاتىنىن تاريح سان مارتە دالەلدەدى. سونداي ۇلتى ايرىقشا قادىرلەگەن نار تۇلعالار قاتارىندا قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ ورنى بولەك. ول قازاقستان عىلىمىنىڭ عانا ەمەس, ۇلتتىق ورلەۋدىڭ رامىزىنە دە اينالدى. وسى تۇرعىدا عۇلاما عالىمنىڭ ومىرگە كەلگەن 12 ءساۋىردىڭ – ەلىمىزدە عىلىم كۇنى بولۋى دا زاڭدى. سوندىقتان دا قازاق عىلىمى كوشباسشىسىنىڭ تاعىلىمى مول تەرەڭ تاريحي مۇرالارىن, ومىرلىك ۇستانىم-قاعيداتتارىن حالىققا جەتكىزۋ – قاشاندا جاۋاپكەرشىلىگى مول مارتەبەلى ءىس. قانىشتانۋ – قازاقتانۋدىڭ, عىلىمتانۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر سالاسى.
ادام بولمىسىنىڭ نەگىزى تۋعان جەرى مەن شىققان تەگىنەن دەگەن اسىل ءسوز بار. وسى رەتتە قانىش يمانتاي ۇلى تۋعان ءوڭىر – كەرەكۋ قۇبىلىسىن دا زەردەلەي كەتكەن ورىندى. قازاقتىڭ الىپ تۇلعالارى اباي, شاكارىممەن ۇندەس عالامدىق وي ايتقان دانا ءماشھۇر-جۇسىپتەن باتا العان بالا قانىشتىڭ ەلىنىڭ ورەلى ازاماتى بولىپ قالىپتاسۋىنا يگى اسەرىن تيگىزگەن – كىندىك قانى تامعان قاسيەتتى باياناۋىل ولكەسى. بۇگىندە باياناۋىلدى – تابيعات تاڭعاجايىبى دەۋمەن بىرگە, اعارتۋشىلار, ويشىلدار, باتىرلار, اكادەميكتەردىڭ كىندىك قانى تامعان وردالى ءوڭىر دەيتىنىمىز وزدەرىڭىزگە ءمالىم.
ارىسى – شوڭ بي ەدىگە ۇلى, شورمان بي كۇشىك ۇلى, ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى, جاياۋ مۇسا بايجان ۇلى, بەرىسى – ابىكەي مەن قانىش ساتباەۆتار, الكەي مارعۇلان, سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, جۇمات شانين, قوشكە كەمەڭگەر ۇلى, ءسابيت دونەنتاەۆ, شاپىق شوكين, شاكەن ايمانوۆ, ديحان ابىلەۆ سىندى تۇلعالاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءبىرتۇتاس تاريحىمىزدا دەربەس ورنى بار!
اباي, شاكارىم, ءماشھۇر-جۇسىپتەردىڭ الدىڭعى عاسىرلار توعىسىندا تۇيىندەگەن كەڭ ارنالى قازىناسىنان ءنارلى ءبىلىم مەن تاعىلىمدى تاربيە العان «تولىققاندى ادام» بولۋ تۇجىرىمداماسى قۇددى جاس قانىشتىڭ ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋ پايىمىنا نەگىز بولعانداي.
اكادەميك ق.ي.ساتباەۆ الەمى وتە اۋقىمدى. اۋقىمدىلىعى تابيعي بولمىسىنان, جاڭاشىلدىققا, بىلۋگە جانە وقۋعا دەگەن وراسان زور قۇشتارلىعىنان. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ بىرەگەي دانالىق قاسيەتى بار, ول – بالاسىن قايتسە دە وقىتۋ, ومىرلىك جولىن ايقىندايتىن كاسىپتىك ءبىلىمىن الىپ شىعۋىن باستى ماقساتقا اينالدىرۋ. بۇنى عاجاپ ۇستانىم, تاماشا قاسيەت دەر ەدىم. ءجاسوسپىرىم قانىش تا اتا-اناسى جانە اعايىندارىنىڭ قولداۋىمەن 1914 جىلى سەمەي قالاسىنا ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا اتتانادى.
سەمەي قالاسى – ەجەلدەن مادەنيەتى وركەندەپ دامىعان, اباي مەن شاكارىم ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداپ, شىعارماشىلىق شابىت العان, سونداي-اق ءار جىلدارى ورىس دەموكراتتارى ف.دوستوەۆسكي, ن.دولگوپولوۆ, ە.ميحاەليس, ب.گەراسيموۆ, ن.كونشين, گ.پوتانين, ت.ب. تەر توگىپ قىزمەت ىستەگەن ۇلتىمىزدىڭ ۇلكەن ءبىر رۋحاني-مادەني ورتالىعى بولدى. قالاعا قازاق ساحاراسىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن, عۇلاما شاكارىمشە ايتساق, «قازاقتىڭ وقىعان جاستارى» كوپ جينالدى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق سەمەي زيالىلارىنىڭ بەدەلى بارشا قازاق-ورىس-تاتار قاۋىمىنا جاقسى تانىمال بولدى.
ەل پرەزيدەنتى 2022 جىلدىڭ 30 قىركۇيەگىندە جاڭادان قۇرىلعان اباي وبلىسىنا جاساعان جۇمىس ساپارى بارىسىندا سەمەي قالاسىنىڭ, اباي وبلىسىنىڭ قازاقستان تاريحىنداعى ورنى ايرىقشا ولكە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل – قازاققا اباي, شاكارىم, مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى ءبىرتۋار پەرزەنتتەردى سىيلاعان ۇلىلار مەكەنى. اباي تۋعان توپىراققا كەلگەن ادام بۇل جەردىڭ كيەسىن سەزىنەدى, قاسيەتىن ۇعادى. سەمەي – ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتتى ولكەسى. بۇل – الاش ارىستارىنىڭ ءىزى قالعان, زيالىلارىمىز ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن قاستەرلى ءوڭىر. سەمەي – ۇلتتىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ونەر مەن مادەنيەتتىڭ تاريحي ورتالىعى. ەلىمىزدەگى مۇعالىمدەر دايارلايتىن العاشقى وقۋ ورنى بۇدان 120 جىل بۇرىن وسى قالادا اشىلعانى بەلگىلى. وندا مۇحتار اۋەزوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, قانىش ساتباەۆ, الكەي مارعۇلان, شاكەن ايمانوۆ سىندى ۇلت زيالىلارى ءبىلىم العان», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.
جاڭا جاھاندىق جاعدايدا سانالى, ءبىلىمدى, بىلىكتى جانە مادەنيەتى جوعارى ۇلت قانا جاسامپازدىق يدەيالاردى جۇزەگە اسىرىپ, زور مۇمكىندىكتەرگە, جاقسى ومىرگە يە بولماق دەگەن قاعيدا الاش قوزعالىسى ءھام الاشوردا تۇسىندا ءار قازاقتىڭ قانىنا ءسىڭدى, باستى مۇراتىنا اينالدى.
ق.ساتباەۆتىڭ دا وقۋعا دەگەن ۇمتىلىسى وسى ساناتتا ءوربىدى. قانىشتىڭ سەمەي قالاسىنداعى مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا كەلۋىنە ىقپال ەتكەن بىردەن-ءبىر ادام – ونىڭ نەمەرە اعاسى ابىكەي ەدى. ال بۇل اۋلەت ءۇشىن مۇعالىمدەر سەمينارياسى ەرەكشە ورىن الدى. ماسەلەن, سەمەي قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنىڭ 1922 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا ديرەكتورلىعىنا تاعايىندالعان كورنەكتى الاش قايراتكەرى, پەداگوگ ابىكەي زەيىن ۇلى ساتباەۆ بۇل قىزمەتتى 1927 جىلدىڭ شىلدە ايىنا دەيىن اتقارادى. قانىشتىڭ ابىكەيدى اسا قۇرمەتتەۋى سودان.
تاريحى 1903 جىلى 23 قىركۇيەكتەن باستالاتىن مۇعالىمدەر سەمينارياسى باستاۋىش ۋچيليششەلەر مەن باستاۋىش ورىس-قازاق مەكتەپتەرىنە جانە اۋىلدىق قازاق مەكتەپتەرىنە مۇعالىمدەر دايارلادى. جاس قانىش 1914–1919 جىلدار ارالىعىندا وسى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الدى. ونىڭ الدىندا جاڭادان اشىلعان سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا جوعارىدا ايتقان ابىكەي ساتباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, بياحمەت سارسەن ۇلى سىندى ۇلت زيالىلارى ءبىلىم العان-دى. قانىشتىڭ الاش زيالىلارىمەن تانىستىعى سول كەزدەن باستالدى. ونىڭ ۇستىنە الاش قوزعالىسى مەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ جانە ونىڭ قايراتكەرلەرىنىڭ قازاق جەرى مەن مەملەكەتتىلىگى, ۇلتتىق يدەيا مەن رۋحاني-مادەني سانانى قالىپتاستىرۋ جولىنداعى قىزمەتتەرى مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا ءبىلىم العان قازاقتاردىڭ ساناسىن ودان ءارى شىڭداعانى ءسوزسىز.
سەميناريانىڭ ءبىلىم بەرۋدەگى دەڭگەيى, ۇستازداردىڭ ۇلگى-ونەگەسى تۋراسىندا وقۋ ورنىنىڭ قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمى تۇسىنداعى تۇلەگى, عالىم الكەي مارعۇلان: «بۇل سەميناريا قىر وكرۋگىندەگى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىر ءتاۋىرى بولاتىن. كەيىن رەۆوليۋتسياعا قاتىناسقان قازاق جاستارىنىڭ كوبى وسى سەميناريادان وقىپ شىقتى. سەميناريادا قازاق بالالارىنا ءبىلىم بەرۋدى شىن جۇرەگىمەن ماقسات ەتكەن بىرنەشە پروگرەسشىل, ساڭلاق ادامدار بولدى. ولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە وقۋشى جاستارعا ولار ادەبيەتتەن, تاريحتان, گەوگرافيادان وسى كۇنگى پەدينستيتۋتتار كولەمىندە ءبىلىم بەرىپ, ولاردىڭ وي-ساناسىن اسا بايىتىپ شىعاراتىن», دەي كەلە, وقىتۋشىلاردىڭ تومسكىدەن, ومبىدان, قازان ۋنيۆەرسيتەتىنەن, لەنينگرادتان كەلگەن شەتىنەن وقىمىستى, كىلەڭ تىلگە جۇيرىك ۇستازدار بولعانىن ەسكە الادى. سوندىقتان دا الەۋمەتتىڭ ءوز دامۋىندا تۇلعالار رولىنە نازار اۋدارىپ, ۇدايى سەنىم ارتاتىنى دا سودان.
مۇعالىمدەر سەمينارياسى 1920 جىلعى قىركۇيەككە دەيىن جۇمىس ىستەپ, حالىققا ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلعان. 1922 جىلى وسى وقۋ ورنىنىڭ قۇرىلىمدىق نەگىزىندە ەكى پەداگوگيكالىق تەحنيكۋم (قازاق, ورىس) اشىلادى. ەكى جىلدان كەيىن ينستيتۋت جابىلىپ, ونىڭ بارلىق مۇلكى سەمەي پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنا بەرىلگەن. تەحنيكۋمعا 1922 جىلى ديرەكتورلىققا ابىكەي ساتباەۆ تاعايىندالعان. ول باسشىلىق جاساعان جىلدارى لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەن م.اۋەزوۆتى شاقىرىپتى. ۇلى مۇحتاردىڭ قازاق ادەبيەتى تاريحى, ادەبيەت تەورياسى پاندەرىنەن ساباق بەرگەندىگى تۋرالى قۇجاتتار سەمەيدەگى مۇراعاتتا ساقتاۋلى.
قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىندا الاش قايراتكەرى حالەل عابباس ۇلى, پەداگوگ, جۋرناليست سەيىتباتتال مۇستافين, پەداگوگ, جازۋشى, دراماتۋرگ تايىر جومارتباەۆ, پەداگوگ, تەاتر قايراتكەرى عالياقپار تورەباەۆ, اعارتۋشى-جۋرناليست, پەداگوگ ءماننان تۇرعانباەۆ, بىلىكتى ۇستازدار ي.ف.ۆينوحودوۆ, ە.ي.مەرتۆەتسوۆ, ت.ب. جەمىستى ەڭبەك ەتتى.
ءا.ساتباەۆتان كەيىن قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمى مەن ۋچيليششەسىن 1930–1940 جىلدارى ا.جيەنعاليەۆ, ش.م.مۇحامەتوۆ, ك.حاميتوۆ, ت.ي.جايىقباەۆ, ت.مۋسين, م.س.مۋرتازين باسقاردى. سەمەي قازاق پەدتەحنيكۋمىنان وقىپ, ءتالىم-تاربيە العان كورنەكتى قايراتكەرلەردەن: اكادەميك الكەي مارعۇلان, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇساتاي اقىنجانوۆ, 1941–1955 جىلدارى قازاق سسر وقۋ ءمينيسترى بولعان, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءابدىحاميت سەمباەۆ, قازاق سسر ىشكى ىستەر ءمينيسترى شىراقبەك قابىلباەۆ, بەلگىلى جۋرناليست عايسا سارمۇرزين, تالانتتى اقىن, جۋرناليست, پەداگوگ تۇرلىحان قاسەن ۇلى (سپورتشى داۋلەتتىڭ اتاسى), سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى جاقيا ءشايجۇنىسوۆ, كورنەكتى جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, ت.ب. اتاپ وتۋگە بولادى.
بىرنەشە مارتە قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە ۇشىراعان وقۋ ورنى 1963 جىلى پەداگوگيكالىق ۋچيليششە بولىپ قايتادان اشىلادى. مايدانگەر اسىلحان بەكباەۆ (بەلگىلى تەلەجۋرناليست مايا بەكباەۆانىڭ اتاسى) ديرەكتور بولىپ تاعايىندالىپ, 25 جىلعا جۋىق ۇزدىكسىز باسقارادى. ال 1967 جىلى 6 جەلتوقساندا م.و.اۋەزوۆتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ № 828 بۇيرىعىمەن ءبىلىم ورداسىنا ۇلى جازۋشىنىڭ ەسىمى بەرىلدى.
سەميناريانىڭ تولىق كۋرسىن اياقتاعان قانىش ساتباەۆتىڭ مۇعالىمدىك ەڭبەك جولى دا سەمەي قالاسىندا باستالدى. نەگىزىن الاشوردا ازاماتتارى تۇزگەن سەمەي وبلىستىق جانە ۋەزدىك زەمستۆو مەكەمەلەرىندە ۇلتتىق كادرلاردى پەداگوگيكالىق قىزمەتكە تارتۋ ءىسىن اسا قاجەت ءارى ۇلتتىق ماڭىزى بار ءىس دەپ قارادى. ونى الاش ارىستارىنىڭ باسشىلىعىمەن سەمەيدە دە ۇلت مۇددەسىن كوزدەپ اتقارىلعان قىرۋار ىستەر تاريحىنان انىق بايقايمىز. سونىڭ ءبىرى – ءبىلىم سالاسىندا ۇلتتىق مەكتەپتەردى كوپتەپ اشىپ, بولاشاق مامانداردى دايارلاپ شىعارۋ, حالىقتى جاپپاي ساۋاتتاندىرۋ ماسەلەلەرى بولدى. الاش قالاسى مۇعالىمدەرىنىڭ 1918 جىلدىڭ كۇز جانە قىس ايلارىندا وتكەن مەكتەپ كەڭەستەرىنە قاتىسۋشى ءماننان تۇرعانباەۆ, قانىش ساتباەۆ, سەيىتباتتال مۇستافين, حايروللا يبراگيموۆ, تاعى باسقالار الاش قالاسى مەكتەپتەرىندەگى وقۋ ۇلگەرىمى, مۇعالىمدەردىڭ, سونداي-اق وقۋ قۇرالدارىنىڭ جەتىسپەيتىنى, مۇعالىمدەر جالاقىسىنىڭ ازدىعى ءتارىزدى بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەردى قاراپ, ارنايى شەشىمدەر قابىلداپتى. بۇعان قوسا سەمەي وبلىستىق زەمستۆو باسقارماسى حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ الاش قالاسىندا مۇعالىمدەر دايارلايتىن قىسقامەرزىمدى كۋرستار اشۋ, وعان مەڭگەرۋشىلىككە ءماننان تۇرعانباەۆتى, وقىتۋشىلىققا قانىش ساتباەۆ پەن سەيىتباتتال ءمۇستافيندى بەكىتۋ, ال تاعى ءبىر مۇعالىمدى ىزدەستىرىپ تابۋ تۋرالى قاۋلىسىن دا ارحيۆ قورلارىنان كەزدەستىرەسىز.
1918–1920 جىلدار ارالىعىندا الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ سەمەي وبلىستىق كەڭەسى, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ مەكەمەسى – زەمستۆو باسقارمالارى ۇلتتىق پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋ, قازاق مەكتەپتەرىن اشىپ جانە وعان كەرەكتى وقۋ قۇرالدارىن شىعارۋ ماسەلەلەرىندە ءبىرتالاي جۇمىس جۇرگىزدى. وسى جىلدارى سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا وقىپ جۇرگەن جاس سەميناريست مۇحتار اۋەزوۆ سول تۇستا سەمەيدە ءوزى شىعارىپ تۇرعان «اباي» جۋرنالىنىڭ № 11 سانىنداعى ماقالاسىندا: «ۇلت مەكتەبىن اشۋعا قازىردە ءبىزدىڭ الدىمىزدا قيىن اسۋداي ءۇش كەدەرگى تۇر. ءبىرى: باستاۋىش مەكتەپتىڭ بارىنە مۇعالىم جوقتىعى; ەكىنشىسى: وقۋ قۇرالدارىنىڭ جوقتىعى; ءۇشىنشىسى: ىلگەرى وقيتىن مەكتەپتىڭ جوقتىعى ءھام تەز ۋاقىتتا بولا المايتىندىعى», دەپ جازدى.
مىنە, ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى وسىنداي اۋقىمدى پروبلەمالاردى شەشۋ ماقساتىندا سەمەي ۋەزدىك زەمستۆو باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن قازاق مۇعالىمدەر وداعى (كيرگيزسكي ۋچيتەلسكي سويۋز – اۆتور) قۇرىلىپ, ونىڭ توراعاسى ءماننان تۇرعانباەۆ, ال مۇشەلەرى بولىپ قانىش ساتباەۆ, سەيىتباتتال مۇستافيندەر جۇمىس ىستەيدى. كەيىندە مۇحتار اۋەزوۆ تە اتالعان وداقتىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان. بۇل قوعامدىق ۇيىم ءوز كەزەگىندە ۇلت مەكتەپتەرى ءۇشىن «باستاۋىش مەكتەپتەگى وقۋ باعدارلاماسىن» ازىرلەپ, تاراتادى. جالپى, سەمەيدەگى مۇعالىمدەر وداعى ءوز قىزمەتىندە ۇلتتىق پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋ, قازاق مەكتەپتەرىن اشۋ جانە ولاردىڭ جۇمىسىنا باسشىلىق جاساۋ, تاعى سول سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەردى ۇنەمى كوتەرىپ, قوزعاۋ سالىپ وتىرعان. مىسالى, قازاق مۇعالىمدەر وداعىنىڭ ءبىلىم بەرۋگە بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا 1918 جىلى جولداعان № 211 قاتىناس قاعازىندا: «سوگلاسنو زاياۆلەنيا گ. پرەدسەداتەليا سەميپالاتينسكوي ۋەزدنوي زەمسكوي ۋپراۆى, كيرگيزسكوي ۋچيتەلسكوي سويۋز ۆ زاسەداني وت 25 نويابريا سەگو گودا پوستانوۆيل دەلەگيروۆات ۆ سوۆەت ۋەزدنوگو وتدەلا پو نارودنومۋ وبرازوۆانيۋ سلەدۋيۋششيح ترەح سۆويح پرەدسەداتەلەي: ماننان تۋرگانباەۆا, كانىش ساتپاەۆا, سەيتباتتال مۋستافينا» دەپ جازىلىپ, وعان «زا پرەدسەداتەليا ي سەكرەتاريا سويۋزا» دەپ سەيىتباتتال مۇستافين مەن قانىش ساتباەۆتىڭ قولدارى قويىلعان. سەمەيدىڭ زارەچنايا سلوبودكا دەگەن بولىگى 1917 جىلدان باستاپ حالىق اراسىندا الاش قالاسى دەگەن اتاۋمەن ءمالىم بولعان. جاس مامان قانىش وسى الاش قالاسىندا الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ نۇسقاۋىمەن اشىلعان قازاق پەداگوگيكالىق كۋرسىندا وقىتۋشىلىق قىزمەت ەتتى. ارحيۆ قۇجاتتارىنا سۇيەنسەك, قانىش ساتباەۆ گەوگرافيا, جالپى تاريح, زوولوگيا جانە اناتوميا پاندەرىنەن ساباق بەرگەن. جاس قانىشتىڭ الاشوردانى قولداعانى جونىندە تاريحي ماعۇلماتتا بار. قانىش ساتباەۆ ءاليحان بوكەيحاننىڭ ەسىمىن العاش رەت 1917 جىلدىڭ 12 قازانىندا وتكەن سەمەي قوعامدىق كەڭەسىندە ەستيدى. بۇل جيىنعا ءاليحان بوكەيحان ءالىمحان ەرمەكوۆپەن بىرگە كەلەدى. اتالعان وقيعا تۋرالى «سارىارقا» گازەتىندە (09.11.1917 جىلى, № 18) تالدامالى ماقالا جاريالانىپ, قانىش ساتباەۆ جاڭادان قۇرىلعان «الاشوردا» پارتياسىنىڭ جاس ناسيحاتشىلارىنىڭ قاتارىندا اتالادى. كەيىن, 50-جىلداردىڭ باسىنداعى «بەكماحانوۆ ىسىنەن» باستالعان قۋعىن-سۇرگىندە وسى گازەت قيىندىسى ساتباەۆتى «ۇلتشىل بەلسەندى» رەتىندە ايىپتاۋعا ايعاق رەتىندە قولدانىلدى. بۇل كەزدە ول قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ەدى.
قانىش ساتباەۆتىڭ سەمەي قالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا دا جالعاسقانىن ارحيۆ قۇجاتتارى راستايدى. ماسەلەن, 1919 جىلى جەلتوقساندا سەمەيدە كەڭەس وكىمەتى تۇپكىلىكتى ورناعاننان كەيىن, سەمەي گۋبەرنيالىق رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ قازاق بولىمىنە (ينورودچەسكي وتدەل) مۇحتار اۋەزوۆ باسشىلىق جاسايدى. مىنە, وسى جىلدارى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كۇش سالۋىمەن ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ ءىسى ورىستەي تۇسەدى. م. اۋەزوۆتەن كەيىن, 1921 جىلدان باستاپ سەمەي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, ال ونىڭ ورىنباسارى بولىپ قانىش ساتباەۆ قىزمەت اتقاردى. ۇلتتىق پەداگوگ كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە, باستاۋىش قازاق مەكتەپتەرى مەن وقۋ قۇرالدارىنىڭ جوقتىعىنا قاراماستان, ولار بۇل تەكتەس كۇردەلى ماسەلەلەردى اسقان تاباندىلىقپەن شەشە ءبىلدى. قانىش ساتباەۆتىڭ كەيىن قازاق مەكتەپتەرىنە ارنالعان «الگەبرا» وقۋلىعىنىڭ اۆتورى اتانۋىنا وسى قىزمەتى نەگىزگى سەبەپ بولدى. 1924 جىلى 25 جاسىندا, سول كەزدە حالىق اعارتۋ ءىسىن باسقارعان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تاپسىرماسىمەن وسى وقۋلىقتى دايارلاپ, باسىپ شىعاردى. ونىڭ عىلىمي تەرمينولوگياسى, ىزدەنىسى – ءتىل ءبىلىمىنىڭ ەلەۋلى تاجىريبەسى.
قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ سەمەيدەگى ۇلت جولىنداعى بەلسەندى قىزمەتى ەل تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىردى. ونىڭ ۇلتتىق كوزقاراسى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارمەن ۇشتاسىپ, سارابدال پاراسات جولىنا ۇلاستى.
ەرلان سىدىقوۆ,
اكادەميك