شوق ءتىلدى شونا

شونا سماحان ۇلى – ساتيرانىڭ پروزالىق تا, پوەزيالىق تا جانرىندا قاتار قالام تەربەگەن جازۋشى. سونىمەن بىرگە ساتيرادا ادەبي ءتۇر قالىپتاستىرعان قالامگەر. شىمشىما مەن شانشىما جازۋدا ونىڭ الدىنا تۇسكەن ساتيرا ساڭلاعى جوق. از دا ساز جازۋدا, ەلگە, قوعامعا قىزمەت ەتۋدە شونا سماحان ۇلىنان ۇيرەنەر تۇستارىمىز كوپ.

ول – اقىن, ول – ساتيريك, ول – ءانشى, ول – جازۋشى, ول – ۇستاز, ول – قوعام قايراتكەرى. سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى اتپال ازامات. بۇل ءسوزىمىزدىڭ دالەلى رەتىندە ونىڭ جيىرمادان اسا كىتاپ, جۇزگە جۋىق انگە ءماتىن جازعانىن, الماتى قالاسىندا 25-كە جۋىق بالاباقشا مەن مەكتەپ اشقانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.

شونا سماحان ۇلى 1924 جىلى 2 قاراشادا جامبىل وبلىسى تالاس اۋدانىنا قاراستى ويىق اۋلىندا تۋعان. اكەسى سماحان سولاقاي ساياساتتىڭ زاردابىنان جازىقسىز جاپا شەگىپ, زۇلمات قۇربانى بولادى. ال اناسى مەشىن جىلعى اشتىقتا قازا تابادى. شونا جەتىم بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتا ءتالىم-تاربيە الادى. اباي ولەڭدەرىن بالا كەزىنەن جاتا-جاستانا وقىپ, جاتتاپ ءوستى. سونىڭ اسەرى بولار, مەكتەپتە جۇرگەن كەزدەن باستاپ ولەڭ جازا باستايدى. ەل اراسىندا «اقىن بالا» اتانادى. كەلە-كەلە قوعامداعى كەلەڭسىز كورىنىستى سىناپ-مىنەپ, شىمشىما, شانشىما, سىقاق ولەڭدەر جازىپ, كەيىپكەرلەرىن كەلەكە ەتەدى. سودان كەيىن ونى ەل-جۇرت «شاتاق شاقار» دەپ اتاپ كەتەدى. سول كەزەڭدى اقىننىڭ ءوزى بىلايشا سيپاتتايدى:

ء«تىلىمدى تۇيرەۋىشتەي ءسۇيىر ەتىپ,

قويدى مەنى سىقاققا ءۇيىر ەتىپ.

جاقسىعا ءوزىم دەگەن زالالىم جوق,

كەتەمىن جامانداردى قيىپ ءوتىپ».

ساتيرا ساردارى 1984 جىلى 11 قازاندا «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە جارىق كورگەن «كۇلكى كوبەيسىن» اتتى ماقالاسىندا: «استە ساتيريك بولسام دەپ ارماندامادىم دەسەم, وتىرىك ايتقان بولىپ شىعار ەدىم. 5-6 كلاستا-اق قابىرعا گازەتىندە ءتارتىبى ناشار, ساباققا ۇلگەرمەيتىن بالالاردى سىناعان ولەڭدەرىم ۇزبەي شىعىپ تۇراتىن. بىردە تالاس اۋدانى «تامدى» ورتا مەكتەبىنە اسقار توقماعامبەتوۆ كەلدى. مەن ول كىسىنىڭ ولەڭدەرىن تۇگەلگە جۋىق جاتقا بىلەتىنمىن. كەزدەسۋدە اسقار اعانىڭ ولەڭدەرىن وقىپ بەرگەنىمدە, ول قايران قالدى. بايقاسام, شەبەر قيىسقان ولەڭدەردى جاتتاۋىم جاي اۋەسقويلىق ەمەس, ونەرگە شىن قىزىعۋشىلىق ەكەن. كەيىن مۇعالىم بولىپ ءجۇرىپ تە ولەڭنەن قولىمدى ۇزگەنىم جوق», دەيدى.

سايىپقىران سىقاقشىنىڭ جاستىق شاعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا تاپ كەلەدى. بۋىنى بەكىپ, بۇعاناسى قاتپاعان بوزبالا وتان قورعاۋعا اتتانادى. بىراق كوپ ۇزاماي اۋىر جاراقات الىپ, ەلگە قايتادى. سودان باستاپ اۋىل مەكتەبىندە مۇعالىم بولىپ ون بەس جىلداي قىزمەت اتقارادى. جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدەگى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن «قازاق كسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى» بەلگىسىمەن ماراپاتتالادى. 1956 جىلى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت فاكۋلتەتىن سىرتتاي ءتامامدايدى.

1957 جىلدان باستاپ «قازاقستان مۇعالىمى», «قازاقستان پيونەرى» (قازىرگى «ۇلان») گازەتتەرىندە, ساتيرالىق «ارا» جۋرنالىندا جۇمىس ىستەدى. كەيىن «جازۋشى باسپاسىندا رەداكتور, سودان كەيىن رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. وسى جىلدار ىشىندە ول قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرلەرىمەن تىعىز بايلانىس جاساپ, ادەبي ورتادا كەڭىنەن تانىلا باستايدى. بۇل ءسوزىمىزدى ساتيرا سەركەسىنىڭ «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ 1982 جىلى 27 قاراشادا جارىق كورگەن «سىقاقشى سىرى» اتتى جازباسى تولىقتىرا تۇسەدى.

«1957 جىلى تۋعان اۋلىما كورىسكەنشە قوش ساۋ بول دەپ, الماتىدان ءبىر-اق شىقتىم. قۇشاق جايىپ قارسى العان ەشكىم بولماسا دا, سادىقبەك, ءىزتاي, ابدىكارىم, تۇماش, ساعيمەن تەز تانىسىپ ۇلگەردىم. ول كەزدە مەندە كىشىگىرىم ءبىر جيناقتىق قانا ولەڭدەر بار بولاتىن. كوپشىلىگى مىسال-سىقاقتار ەدى. وسى دىقاڭ (ديقان ابىلەۆ اعانى ايتام) جازۋشىلار وداعىندا سەكتسيا باسقارادى ەكەن. اپتا سايىن «سارسەنبىنىڭ ءساتتى كۇنى» دەگەن ادەبي كەزدەسۋ وتكىزىپ تۇرادى. سونداي كەزدەسۋدىڭ ءبىرى پرولەتار كوشەسىندەگى № 11 ۇيدە, كەڭدەۋ, بىراق جارىعى از شاعىن بولمەدە ءوتتى. دىقاڭنىڭ ول كىسىلەردى قالاي شاقىرىپ كەلتىرگەنىن بىلمەيمىن, مۇحتار, ءسابيت, سايىن, تايىر باستاپ, باتىر اعامىز باۋىرجان دا قاتىستى. كەزدەسۋ ماقساتى – ۇلكەن جازۋشىلار جاس اقىنداردىڭ جاڭا ولەڭدەرىن تىڭداۋى كەرەك ەكەن. وننان استام جاس اقىن ولەڭ وقىدى. بىرىنەن ءبىرى وتەدى. سۋسىپ تۇرعان ليريكتەر. مەن بولسام, بۇعىپ وتىرمىن. ولەڭ وقۋعا تايسالاتىن سياقتىمىن. از عانا مىسال-سىقاق ولەڭىم كىمدى تامساندىرىپ, كىمدى ريزا ەتكەن؟ مازاق بولمايىن دەپ وتىرمىن. سەيىتجان اعامىز تۇردى دا: «جاقىندا الىس اۋىلدان ءبىر سىقاقشى كەلگەن, سونى تىڭدايىق», دەدى دە, مەنىڭ اتىمدى اتادى. ورتاعا قىسىلا شىعىپ, وسىنىم ليريكاعا ۇقسايتىن شىعار-اۋ دەدىم دە, ءتورت-بەس ولەڭ وقىدىم. باۋكەڭ تىجىرىنىپ: «نەمەنە, جاعىمپاز, ماقتاۋ ولەڭنەن باسقالارىڭ جوق پا؟» – دەپ قالدى. توبەمنەن مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي بولدى. سوسىن تاۋەكەل دەدىم دە, «جاپالاقتىڭ ۇيلەنۋى» دەگەن مىسالىمدى وقي بەرىپ ەدىم, ۇلكەن كىسىلەر يىقتارى سەلكىلدەپ كۇلە باستاعان ەكەن. «ويپىرىم-اي, سىقاعىم ۇناماي, مەنى مازاقتاپ وتىر ما؟» دەپ قالدىم. «تاعى نەڭ بار؟» دەدى ساين اعامىز الا تاقياسىن ءارى-بەرى قوزعاپ, باسىنا قايتا كيدى.

«جازىعى جوق جازعان ۇل,

كوپ بىلەم دەپ كوكيدى.

اكەسىنىڭ جازعانىن

اۋدارمادان وقيدى», –

دەۋىم سول ەكەن, سابەڭ داۋسى قارلىعا شىعىپ, جارقىلداي ك ۇلىپ: ء«ھاي, ءوزى ءبىر سوقتى. ول سەنى عانا ەمەس, ءبىزدى دە تۇيرەپ ءوتتى» دەگەندەرىن ەستىدىم. سوڭىنان ءبىلدىم, بۇل كىسىلەردىڭ ءبىرازىنىڭ بالالارى انا تىلىندە كىتاپ وقي المايدى ەكەن.

ساتيرا سەركەسىنىڭ ءتىل تۋرالى شىمشىما مەن شانشىمالارى بۇل شۋماقپەن عانا شەكتەلمەيدى. مۇنداي شىمىر شۋماقتاردى سىقاقشى شىعارمالارىنان كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. مىسالى, «قويىرتپاق» دەگەن سىقاق ولەڭىندە:

«سوسەد ءۇيدىڭ بالاسى,

از جەگەن سوڭ حلەبتى.

ليتسوسىنا قاراشى –

حۋدويلانىپ جۇدەپتى.

 

وقىماسا, لودىر بوپ,

سەن دە تۋپوي بولاسىڭ.

گورودتا ساعان ورىن جوق,

ستەپتە باران باعاسىڭ», –

دەگەن اناسىنا:

«مەن جيىرماعا جەتكەنشە,

كوپ سويلەيسىڭ, بوس ماما.

زريا بولتايت ەتكەنشە,

مولوكو بەر كوشكاعا», –

دەپ جاۋاپ قاتادى.

بۇل ولەڭنەن اۆتور بىلايشا وي قورىتادى:

«كوپ ءتىل ءبىلۋ ءمىن ەمەس,

تەك قويىرتپاق – ءتىل ەمەس!»

نەمەسە:

«كەمسىنىپ ءوز ءتىلىڭدى,

وزگە تىلدە سارناپسىڭ.

شىرقايتىن ءوز ۇنىندە

تورعاي قۇرلى بولماپسىڭ», –

دەپ انا ءتىلىن بىلمەيتىن ماڭگۇرتتەردى ءبىر-اق شۋماقپەن تۇيرەپ وتەدى.

قازاقتا «يت ءيتتى جۇمسايدى. يت قۇيرىعىن جۇمسايدى» دەگەن ءسوز بار. سول ايتقانداي, ءبىزدىڭ قوعامدا ماسەلە ەشقاشان وڭايلىقپەن شەشىلمەيدى. ويتكەنى كەز كەلگەن مەكەمەدە جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الماي, ءبىر-بىرىنە سىلتەپ وتىرا بەرەتىن جاۋاپسىز ماماندار, وكىنىشكە قاراي, تاراقانشا ءورىپ ءجۇر. سولاردى ساتيرا ساردارى بىلايشا سىناپ-مىنەيدى:

«ارشاباي ارىزىن باستىققا بەردى,

باستىق باسبۋحقا بەردى.

باسبۋح ورىنباسارعا بەردى,

ورىنباسار ءمورىن باسارعا بەردى.

ءمورباسار حاتشى مۇستاققا بەردى,

مۇستاق شكافقا بەردى.

شكاف تىشقانعا بەردى,

ارىزدىڭ قىزىعىن تىشقان كوردى».

حاكىم اباي: «قۇدايدان – قورىق, پەندەدەن – ۇيال: بالاڭ بالا بولسىن دەسەڭ, وقىت, مال اياما!» دەگەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سولاي دەي تۇرساق تا, كەي كەرى كەتكەندەر قارجى-قاراجاتىن زيانى مەن زاردابى زور اراق-شاراپقا جۇمسايدى دا, بالا بولاشاعىنا كىتاپ الۋعا كەلگەندە كوك تيىنىن دا قيمايدى. سونداي كورسوقىرلاردى ساتيريك بىلايشا كەلەكە ەتەدى:

«بىرەۋلەر بار اراققا

بوتالى تۇيەنىڭ پ ۇلىن جۇمسايدى.

بىرەۋلەر بار شاراپقا

ق ۇلىندى بيەنىڭ قۇنىن جۇمسايدى.

سول شىركىندەر كىتاپقا

تەبەن ينەنىڭ تيىنىن قيمايدى».

تاۋىپ تا, قاۋىپ تا ايتىلعان ءسوز وسىنداي بولسا كەرەك.

ساتيرا ساڭلاعى وسى شىعارمالارىن وتكەن عاسىردىڭ 60–70-جىلدارى جازعان ەكەن. سودان بەرى جارتى عاسىر سىرعىپ وتە شىعىپتى. بىراق بۇل شىعارمالار ءالى كۇنگە دەيىن ماڭىزىن جويا قويعان جوق. شوق ءتىلدى شونا سماحان ۇلىنىڭ شىعارمالارى سونىسىمەن دە قۇندى.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇياق سەرپەر جىلدارى, ياعني جاريالىلىق كەزەڭىندە قازاق مەكتەپتەرى مەن بالاباقشالارىن اشۋ ماسەلەسى ۇجىم مەن ۇيىمدار اتىنان ۇسىنىس جاسالىپ, قول جينالعانى تاريحتان ءمالىم. سول كەزدە شونا سماحان ۇلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىسى ولجاس سۇلەيمەنوۆپەن كەلىسە وتىرىپ, وداق قاراماعىنان قازاق مەكتەپتەرىن اشۋمەن اينالىساتىن مەكتەپ كەڭەسىن اشىپ, سول ۇيىمنىڭ توراعاسى رەتىندە وقۋ-اعارتۋ سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى رەسپۋبليكا باسشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ نازارىنا جەتكىزىپ, تەز ارادا قازاق مەكتەپتەرى مەن بالاباقشالارىن اشپاسا, ۇلت بولاشاعىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن ايتىپ, دابىل قاعادى. قالامگەردىڭ بۇل ۇندەۋىن جازۋشىلار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قولداپ قانا قويماي, ءبىرازى شونا سماحان ۇلىمەن بىرگە مەكتەپتەرگە بارىپ, اتا-انالارمەن جيىن وتكىزىپ, اشىلاتىن سىنىپتار مەن مەكتەپتەرگە وقۋشىلار تارتتى. ولاردىڭ قاتارىندا اقسەلەۋ سەيدىمبەك, بەكسۇلتان نۇرجەكە, مارات توقاشباي, ورىسباي ءابدىلدا, مۇحتار قازىبەك, عابيدەن قۇلاحمەت, مۇحامەدجان الىمباەۆ, سۇلتانعالي قاراتاەۆ, مەدەت قايىرعاليەۆ, مارات ابدىحالىق, تاعى باسقا اتپال ازاماتتار بار. سونىڭ ارقاسىندا الماتى قالاسىندا 25-كە جۋىق قازاق مەكتەبى مەن بالاباقشاسى اشىلدى. بۇل – ەرلىككە پارا-پار ىزگى ءىس. كەزىندە قازاقتىڭ بەلگىلى ايتىسكەر اقىنى ەرىك اسقاروۆ اسەلحان قالىبەكوۆامەن ايتىسقاندا:

«از مەكتەپ بار دەمەيمىز قالادا ءبىز,

ارقايسىسىن ءبىر جەڭىسكە بالاعامىز.

جيىرما بەس مەكتەپ اشتى الماتىدا,

توپىراعىڭ تورقا بولعىر, شونا اعامىز», – دەپ تولعاعانى – جوعارىدا ايتقان ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى. ساتيرا ساڭلاعىنىڭ وسى ەرلىگى مەن ەرەن ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, الماتى قالاسىنداعى № 62 قازاق ورتا مەكتەبىنە شونا سماحان ۇلىنىڭ اتى بەرىلدى. سونداي-اق تالاس پەن تارازدا شونا سماحان ۇلى اتىمەن اتالاتىن مەكتەپ بار.

شونا سماحان ۇلى ءوزىنىڭ شىعار­ما­شى­لىعى تۋرالى ايتا كەلىپ: «كەيبىر قالامگەردىڭ شىعارعان كىتابىنان قىزمەت ىستەگەن جەرى كوپ, ال مەنىڭ قىزمەت ىستەگەن جەرىمنەن گورى جازعانىم كوپ. ساتيرالىق شىعارما رومان كولەمىندەگى كىتاپتاي قالىڭ بولمايدى, جۇقالاۋ بولىپ شىعادى. سودان دا جولى جەڭىلدەۋ», دەگەن ەكەن. سوعان قاراماستان ول – «توتيايىن», «شيمايبەك پەن شىڭقەتپە», «قۋ تۇلكىنىڭ سىباعاسى», «كورىپ ءجۇر عوي كوزدەرىڭ, ۇكىمىن ايت وزدەرىڭ», «ۇرى ءتىس», «التىن جۇمىرتقا», «ۇر, توقپاعىم, ۇر!», «ايعا ۇشامىن», ء«جۇز شىمشىما, قىرىق قىشىما», «كەزدىك», «قوڭىراۋلى شەڭگەل», «ساندىقتان شىققان سايتان», «وتكىردىڭ ءجۇزى», «جىميادى جەڭەشەم», «جاسىرايىن نەسىنە؟!», «ەلپەكبايدىڭ تەلپەگى», «اينابۇلاق», «كەل, بالالار, كۇلەيىك», ء«انشى اتەش», «قىز سىرى», ء«ۇمىت جۇلدىزى» اتتى ساتيرالىق جانە پروزالىق كىتاپتاردىڭ اۆتورى. سونداي-اق جۇزگە جۋىق انگە ءماتىن جازعان. ورىس تىلىندە «كۋپوروس», «ورتەكە», «پاۋتينا» اتتى كىتاپتارى جارىق كورگەن.

شونا سماحان ۇلىنىڭ سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ازامات ەكەندىگى ءمالىم. ونىڭ اقىندىق, جازۋشىلىق ءھام سىقاقشىلىق قىرى تۋرالى جوعارىدا كەڭىنەن ايتتىق. ال ەندى ونەرپازدىق قىرى تۋرالى ايتار بولساق, ول جاقسى ءانشى بولعان ەكەن. اسىرەسە حالىق اندەرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىنداعان. تالاس اۋدانىنىڭ اقكول ورتا مەكتەبىندە مۇعالىم بولا ءجۇرىپ, ءان-حور ۇيىرمەسىنە جەتەكشىلىك ەتىپتى. سول كەزدەرى اۋدان جانە وبلىس كولەمىندە وتكەن ونەرپازدار بايقاۋىندا ۇزدىك شىعىپ, رەسپۋبليكالىق وليمپيادادا باس جۇلدەنى جەڭىپ الادى. ول ءوزىنىڭ ء«اندى سۇيسەڭ, مەنشە ءسۇي» اتتى جازباسىندا: «ادەبيەتتىڭ باسقا جانرىندا – ساتيرا سالاسىندا ءجۇرىپ, جىلىنا ورتا ەسەپپەن ءتورت-بەس انگە عانا تەكست جازعان ەكەنمىن. دەمەك ءان جازۋ قيىننىڭ-قيىنى دەر ەدىم. ءانىن مىڭجاسار ماڭعىتاەۆ شىعارعان «فارابي ساعىنىشىن» جازۋ ءۇشىن الدىمەن ۇلى عالىمنىڭ ءومىر جولىن, تراكتاتتارىن وقىپ شىقتىم. ءان ولەڭدەرىنىڭ ءسوزى تۇگەلگە جۋىق اشىق داۋىستى بولعانى ءجون, – دەي كەلە, – ءان ولەڭدەرى تىڭداۋشىعا ءارى ەستەتيكالىق, ءارى رۋحاني ءلاززات بەرەتىندەي كوركەم بولۋعا ءتيىس. ايتپەسە تىڭداۋشىنى سۇيسىندىرمەيدى, تامساندىرمايدى, سوسىن جاتتالماي, جاتتالسا دا بىرتە-بىرتە ۇمىتىلىپ قالۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ ءان-ونەرىمىزدە ليريكالىق-فيلوسوفيالىق ولەڭدەر تىم از. ال ءازىل اندەر جوققا ءتان دەسە بولعانداي. «بۇتاسىنا دەيىن ءان سالىپ» تۇراتىن ونەرپاز حالقىمىز ءۇشىن مۇنداي ولەڭدەر كەرەك-اق!» دەيدى. مىنە, وسى جازباسىنان-اق شونا سماحان ۇلىنىڭ ءان ونەرىنە كاسىبي دەڭگەيدە نازار اۋدارعانىن بايقايمىز.

قازاقتىڭ قىرعي ءتىلدى ساتيريك جازۋشىسى اسقار توقماعامبەتوۆ: «شونانى تاپتىم. شونانى تاۋىپ, شىندىقتى تاپقانداي بولدىم. ويىڭ, كوزقاراسىڭ, پىكىرىڭ ءبىر ءارى ارىپتەس ءىنى تابۋ ادامدى ەرەكشە قۋانىشقا بولەيدى ەكەن. شونا – جارق-جۇرق ەتكەن الماس قىلىش. باتىل قالامگەر بولا بەرۋى مۇمكىن, ال ول – باتىر! كەز كەلگەن كەلەڭسىزدىكتەن كەرەمەت وي تۋعىزىپ, تاۋىپ ايتقاندا تاڭ قالاسىڭ. شونا – ساتيرانىڭ ساربازى ەمەس, ساردارىنىڭ ناق ءوزى!» دەپ باعا بەرگەن ەكەن. بۇل – ءادىل بەرىلگەن باعا! ال بۇل باعانىڭ قانشا جىل وتسە دە, قۇنى جويىلماق ەمەس.

 

ەرماحان شايحى ۇلى,

قازاقستان جازۋشىلار وداعى ساتيرا كەڭەسىنىڭ توراعاسى