دۇنيەجۇزىندەگى اۋا رايى زاڭدىلىعىنىڭ وزگەرىسى مۇزدىقتاردىڭ بەيمالىم مىنەز تانىتۋىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ماماندار تالايدان بەرى ايتىپ, دابىل قاعىپ كەلەدى. اعىن سۋدىڭ ازايۋىنا, تۇششى سۋدىڭ تاپشىلىعى مەن مۇحيت سۋىنىڭ تەمپەراتۋراسىنا, ءتىپتى مەملەكەتتەردىڭ تۇراقتى دامۋىنا دا مۇزدىقتاردىڭ تۋرا جانە جاناما اسەرى بار.
ەكونوميكانىڭ وركەندەۋى مەن حالىقتىڭ ءوسىمى سۋعا دەگەن سۇرانىستى جوعارىلاتىپ, سوعان سايكەس, سۋ رەسۋرسىن قولدانۋداعى باسەكەنى ارتتىرىپ كەلەدى. اسپانمەن تالاسىپ, كەربەز كەيپى كوز اربايتىن ورتالىق ازيا مۇزدىقتارىنىڭ باسىنداعى بۇگىنگى مۇڭ – جەر بەتىنىڭ ەكوجۇيەسىنە قاتەر ءتوندىرىپ تۇرعان الەمدىك كريوسفەرا ماسەلەسىنىڭ ءبىر بولشەگى عانا.
ورتالىق ازيا تاۋلارىنداعى مۇزدىقتار 3 مىڭ مەتردەن اساتىن بيىكتىكتە ورنالاسقان. ولاردىڭ كولەمى ءارتۇرلى, كەيبىرىنىڭ اۋدانى بىرنەشە شاقىرىم اۋماقتى قامتيدى. قىرعىزستان مەن تاجىكستان جەرىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى تيان-شان مەن پامير تاۋلارىنىڭ ەڭ بيىگىنە تيەسىلى. تيان-شان تاۋلارىنداعى كريوسفەرا سىرداريا وزەنىنىڭ باستاۋلارىن, ال پامير تاۋلارى ءامۋداريا وزەنىنىڭ باستاۋلارىن ەرىگەن قار سۋىمەن قامتاماسىز ەتەدى. اقباس مۇز شىڭدارىنىڭ كوزگە كورىنەتىن بەتكى قاباتى بار.تاۋ جوتالارىندا سىرەسىپ جاتقان قاردان باسقا, كريوسفەرانىڭ تاس كوشكىنى, مۇزدىڭ قوزعالىسىنان پايدا بولعان تاۋ جىنىستارى سىنىقتارىنىڭ ءۇيىندىسى, ماڭگى توڭ سياقتى جەراستى مۇز قاباتى تاعى بار. كليماتتىڭ وزگەرۋىن تالدايتىن ۇكىمەتارالىق ساراپشىلار توبىنىڭ ارنايى دايىنداعان بايانداماسىندا مۇزدىقتارداعى قاردىڭ, ماڭگىلىك توڭنىڭ ەرىپ, ازايىپ كەلە جاتقانى تالاي رەت ايتىلىپ, دابىل قاعىلعان. سوڭعى 50 جىلدا ورتالىق ازياداعى مۇزدىقتار 20-30%-عا ازايعان.
مۇزدىقتار ماسەلەسىنىڭ ورتالىق ازيادا ورنالاسقان بەس مەملەكەتكە تىكەلەي قاتىسى بار. بۇل ايماقتاعى مەملەكەتتەر ءۇشىن مۇزدىقتار اعىن سۋدىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار تابيعاتتاعى ۇزاقمەرزىمدى قورى بولىپ سانالادى. مۇنداعى وزەن-كول جۇيەسى قاردىڭ ەرىگەن سۋى مەن بيىكتەگى مۇزدىقتارمەن بىتە قايناسقان. تاۋ ەتەگىندە جاتقان كليماتى ىستىق ءارى قۇرعاق قازاقستان, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان سياقتى ەلدەر اعىسىنىڭ باسى مەملەكەتتىك شەكارادان تىسقارى جەردە جاتقان سۋ كوزدەرىنە تاۋەلدى. ورتالىق ازيا كريوسفەراسىنداعى احۋال قالاي رەتتەلىپ وتىر, كليماتتاعى وزگەرىستەن قانداي قاۋىپ تۋىندايدى, مەتەرولوگيالىق ماسەلەلەر قانشالىقتى تەرەڭدەدى؟ مىنە, وسى ساۋالدار الماتىدا بەس مەملەكەتتىڭ ماماندارى باس قوسقان ورتالىق ازياداعى كريوسفەرا وزگەرىستەرىنە ارنالعان حالىقارالىق سەميناردا كەڭىنەن تالقىلاندى.
يۋنەسكو مۇزدىقتار ماسەلەسىنىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ كەلىسىمىمەن مۇزدىقتاردى زەرتتەۋ ورتالىعىن اشۋدى قۇپ كورگەنى بەلگىلى. مۇزدىقتاردى زەرتتەيتىن الەمدەگى جالعىز ورتالىق رەتىندە ءتورت جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. يۋنەسكو اياسىندا قۇرىلعان وسى ورتالىقتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن بۇۇ-نىڭ دامۋ باعدارلاماسى ارقىلى عالامدىق ەكولوگيالىق قور قارجىلاندىراتىن «كليماتتىڭ وزگەرىسىنە تۇراقتى دامۋدىڭ جانە بەيىمدەلۋدىڭ كەشەندى ادىستەرىن ازىرلەۋ ءۇشىن نيۆال-گلياتسيال جۇيەلەرىن باعالاۋداعى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق ارقىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن كۇشەيتۋ» جاڭا وڭىرلىك جوباسى ورتالىق ازياداعى ەڭ ماڭىزدى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتالعان. نەگىزگى يدەياسى وتكەن جىلى پاريجدە بەكىتىلگەن بۇل ءتورت جىلدىق جوبا كريوسفەرانى زەرتتەۋ, ادامي الەۋەتتى ارتتىرۋ, ءبىر مۇددەنى ماقسات ەتىپ ۇستانعان ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىق بايلانىسىن دامىتۋدى كوزدەيدى. تابيعي اپاتتار تۇرىندە اۋىر سالداردى تۋدىرۋعا قابىلەتتى اۋا رايى وزگەرىستەرىنە جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالارعا بايلانىستى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەر قارالعان الماتى سەمينارىندا كريوسفەرا جاعدايى ءار مەملەكەتتىڭ مىسالىندا الۋان قىرىنان سارالاندى.
«بۇل جوبانىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى ورتالىق ازيادا وزەندەرگە جينالاتىن سۋلار كريوسفەرا, ياعني تاۋ مۇزدىقتارىنان كەلەدى. سوندىقتان قورداعى سۋ كولەمىن باعالاۋ كەرەك. ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا قولجەتىمدى سۋ مولشەرىن ءبىلىپ, ناقتى قادامدار جاساۋ ماڭىزدى», دەيدى گلياتسيولوگ, ورتالىق ازياداعى كريوسفەرا جوباسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى مارتنا باراندۋن.
يۋنەسكو دەرەكتەرىنە سايكەس, دۇنيەجۇزىلىك مۇراگەرلىك تىزىمىنە ەنگىزىلگەن ورمانداردىڭ 50%-دان استامى, سونداي-اق كوگىلدىر كومىرتەكتىڭ ەڭ ماڭىزدى قويماسى سانالاتىن تەڭىز نىساندارىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى توقىراۋ قاۋپىنەن قاتەرگە ۇشىراۋ الدىندا تۇر. جەر قاباتىنىڭ قۇرعاپ كەتۋى, ورمان ورتتەرى, توپان سۋ مەن داۋىلدار – وسى قۇبىلىستىڭ ءبارى كليمات وزگەرىسىنىڭ سالدارى بولىپ سانالادى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىندا قولعا الىنعان بۇل جوبا ءوڭىردى سۋمەن جابدىقتاۋدى جانە تۇراقتىلىقتى قولداۋعا ارنالعان قارلى, مۇزدىقتى جانە ماڭگى توڭدى جۇيەلەردىڭ ماڭىزدىلىعىن نازارعا الادى. ورتالىق ازيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى جانە ەنەرگەتيكاسى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنە تاۋەلدى, ەندەشە ونى ساقتاۋ اسا قاجەت. جوبا ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. سەبەبى اۋا رايىنىڭ وزگەرىستەرى, ولاردىڭ سۋ رەسۋرستارىنا اسەرى كريوسفەرا تۋرالى دەرەكتەردى جانە ازىرلەنگەن ءىس-ارەكەت جوسپارىن پايدالانۋ مەن ءوڭىر ەلدەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن بىرىگىپ كۇش جۇمساۋدى تالاپ ەتەتىن ترانسشەكارالىق ماسەلەلەرگە كەلىپ تىرەلەتىنىن بارلىعى دا تەگىس مويىندايدى.
يۋنەسكو جانىنداعى «ورتالىق ازيا وڭىرلىك گلياتسيولوگيالىق ورتالىعىنىڭ» ديرەكتورى تاكير بالىقباەۆ: «ورتالىق ازياداعى سۋدىڭ 80%-ىن قار مەن مۇزدىقتاردىڭ سۋى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە 30%-ى مۇزدىقتارعا تيەسىلى. دەمەك, جالپى اعىن سۋدىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن مۇزدىقتار بەرىپ جاتىر. وسى سەبەپتى مۇزدىقتاردى زەرتتەۋ – وتە ماڭىزدى ماسەلە. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى 150 جىلدىڭ ىشىندە مۇزدىقتاردىڭ كولەمى دە, ولاردىڭ اۋدانى دا ازايىپ بارا جاتىر. كەيىنگى 50 جىلدا مۇزدىقتاردىڭ اۋدانى جىل سايىن 0,73%-عا, ال كولەمى 1%-عا دەيىن ازايىپ وتىرادى. «وسى قارقىنمەن ەري بەرەتىن بولسا, بولاشاقتا مۇزدىقتار تاۋسىلىپ قالماي ما؟» دەگەن جالعىز سۇراق قازىر الەمدى الاڭداتىپ وتىر. بۇل ابدەن مۇمكىن. وسى عاسىردىڭ اياعىنا دەيىن مۇزدىقتار, ارينە, بولادى. بىراق كولەمىن جوعالتا بەرەدى. ەگەر ول جوعالاتىن بولسا, قازىرگى وزەن-كولدەر الىپ وتىرعان 30% سۋدىڭ ورنىن نە تولتىرادى؟ مىنە, بۇل – ماسەلە. سوندىقتان كليماتتىڭ وزگەرۋىنە دياگنوستيكالىق تالداۋ جاساۋ اسا ماڭىزدى. وسى تالداۋدىڭ نەگىزىندە ءار ەل الداعى ۋاقىتتا كريوسفەراعا بايلانىستى تۋىندايتىن ماسەلەنى شەشۋ جولدارىن, «نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن ماسەلەدەگى ءىس-قيمىل جوسپارىن, باستىسى, وڭىرلىك جوسپاردى جاساپ, بەكىتۋ كەرەك», دەدى.
سەمينارعا قازاقستاننىڭ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ, تاجىكستاننىڭ, تۇرىكمەنستاننىڭ, وزبەكستاننىڭ وكىلدەرى, كريوسفەرا زەرتتەۋلەرى جونىندەگى حالىقارالىق ساراپشى ماماندار, دەرەكتەردى باسقارۋ جونىندەگى ماماندار مەن ساياساتكەرلەر, سونداي-اق گيدرومەتورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىستى. ەكى كۇنگە سوزىلعان سەميناردا كريوسفەرانىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ, مونيتورينگ جاساۋ, سۋ رەسۋرستارىن تۇراقتى باسقارۋدىڭ كەشەندى ادىستەرىن ازىرلەۋ جانە وزگەرىپ جاتقان كليماتتىڭ سالدارىن جەڭۋ ءۇشىن بەيىمدى ستراتەگيالار قالىپتاستىرۋدى ءسوز ەتتى. حالىقارالىق سەمينار كريوسفەرا مونيتورينگى جانە دەرەكتەردى باسقارۋدا ءتيىمدى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق ءۇشىن نەگىز جاساۋدى العا تارتتى. بۇل سەنىمدى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارىن دايارلاۋعا, كريوسفەراداعى الداعى وزگەرىستەردىڭ اقپاراتتىق جوسپارلانۋىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
«سۋعا بايلانىستى تۋىنداپ وتىرعان ماسەلە شاشەتەكتەن. ەرتە كوكتەمدەگى جاۋىن-شاشىننىڭ سوڭىن الا بەرە قار ەريدى. ول ەرىپ بىتكەن سوڭ مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى باستالادى. بۇلاي ەري بەرەتىن بولسا, جاز ورتاسىنا جەتپەي, مۇزدىقتىڭ سۋى سارقىلىپ ءبىتۋى مۇمكىن. ال سۋ ازايسا, تاپشىلىق, قۇرعاقشىلىق باستالاتىنى بەلگىلى. وڭىرلىك ءىس-جوسپار «سۋدى سوڭعى تامشىسىنا دەيىن قالدىرماي سارقىپ الماس ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراقتىڭ توڭىرەگىنە قۇرىلۋى كەرەك». ءسوز العان سپيكەرلەردىڭ پىكىرى, نەگىزىنەن, وسى ورتاق ويدىڭ توڭىرەگىندە تۇيىندەلىپ جاتتى.
ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى بيىلعى تاسقىن سۋ اكەلگەن قاسىرەت تاريحتا سيرەك بولاتىن توتەنشە جاعداي رەتىندە ەستە قالادى. تىنىش جاتقان ايماقتاردىڭ توپان سۋدىڭ استىندا قالعانىن سەمينار قاتىسۋشىلارى ءبىراۋىزدان: «كۇن كۇرت جىلىنعاندا بولماي قويمايتىن تابيعاتتاعى وزگەرىس» دەپ اتادى. سونىمەن بىرگە كوكتەمگى ارناسىنان اسىپ-تاسىعان سۋمەن الىساتىن اۋىل حالقى جاز شىعا قۋاڭشىلىقتىڭ زاردابىن تارتادى. بىلتىرعى جازعى قۋاڭشىلىقتا جامبىل وبلىسىنىڭ تالاس جانە شۋ وزەندەرىندە سۋ ازايىپ, ول ايماقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. مۇنىڭ ەڭ ۇلكەن سەبەبى – ەلىمىزدەگى وزەندەر مەن كولدەردىڭ نەگىزگى باستاۋ-بۇلاعىنىڭ باسقا ەلدەردە جاتقانىندا. سۋ كوزدەرىنىڭ ترانسشەكارالىق ايماقتارداعى تاعدىرىن ءبىر ەل عانا شەشىپ, جاۋاپتى بولۋىنىڭ سالدارى كورشى مەملەكەتتەر ءۇشىن اۋىر بولۋى مۇمكىن. ءبىر شەكارادان ءبىر شەكاراعا وتەتىن سۋ ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن تابا الماي كەلە جاتۋى – ۇلكەن پروبلەمانىڭ ارقاۋى. سەميناردا سۋ قوجايىندارىنىڭ قولىنداعى قۇزىرلى بيلىكتى مەملەكەتارالىق كەلىسىممەن ءتيىمدى پايدالانۋ جولدارى ءتورت جىلعا جوسپارلانعان اۋقىمدى جوبا اياسىندا الداعى ۋاقىتتا قاراستىرىلاتىنى ايتىلدى.
الماتى