مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى مەن ونىڭ قولدانىلۋ اياسى قازاقستاندا ۇدايى نازار اۋدارىلىپ وتىرعان ماسەلە. ءتىل - بۇل تەك قانا ارالاسۋ قۇرالى ەمەس, سونىمەن قاتار ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ, ءداستۇردىڭ جانە تاريحتىڭ ءبىر بولىگى. سوندىقتان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا جانە ونىڭ بارلىق سالالاردا قولدانىلۋىنا قوعامنىڭ نازارىن اۋدارۋ وتە ماڭىزدى.
قازاق ءتىلى - قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەني جانە رۋحاني بايلىعىنىڭ, سونداي-اق ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى. مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىنىڭ ماڭىزدى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى - بۇكىل قوعامعا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ناسيحاتتاۋ جانە ونىڭ پايدالانۋ اياسىن كەڭەيتۋ. وسى ورايدا, ءباسپاسوز جانە اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولى ەرەكشە ماڭىزدى. قازىرگى كەزدە باق-تىڭ كومەگىمەن قازاق ءتىلىنىڭ مادەني جانە الەۋمەتتىك ماڭىزىن ارتتىرۋ جۇمىستارى جاندانۋدا. تەلەۆيزيا, راديو, گازەت جانە ينتەرنەت سياقتى مەديا قۇرالدارى ارقىلى قازاق تىلىندە جۇرگىزىلەتىن ناۋقاندار, ارنايى حابارلار مەن سۇحباتتار قوعامنىڭ نازارىن مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەلەرىنە اۋدارتىپ, تىلدىك سانا-سەزىمدى وياتۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل ارقىلى قوعامنىڭ بارلىق توپتارىنىڭ نازارى مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە اۋدارىلادى. قازاق تىلىندە بەرىلەتىن باعدارلامالاردىڭ, جاڭالىقتاردىڭ جانە مازمۇننىڭ ارتۋى ءتىلدىڭ دامۋىنا جانە كەڭىرەك قولدانىلۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.
قازاقستانداعى باق سانى مەن مەملەكەتتىك تىلدەگى مازمۇنىنىڭ جاي-كۇيىنە كوز جۇگىرتسەك, 2023 جىلعى ماعلۇماتتار بويىنشا قازاقستاندا 5,189 باق تىركەلگەن, ولاردىڭ ىشىندە 191 تەلەارنا, 84 راديو, 959 اقپارات اگەنتتىگى مەن ينتەرنەت شىعارىلىمى, 279 شەتەلدىك تەلەارنا جانە 3,676 مەرزىمدى باسىلىم (ونىڭ ىشىندە 2,180 گازەت جانە 1,496 جۋرنال) بولعان. قازاق تىلىندەگى باق-تىڭ سانى 693-ءتى, ال ورىس تىلىندەگىلەرىنىڭ سانى 853-ءتى قۇرايدى. بۇل كورسەتكىشتەر مەملەكەتتىك تىلدە شىعاتىن باق-تىڭ ۇلەسى مەن مەديانىڭ تىلدىك قۇرامىنىڭ قانشالىقتى الۋان ءتۇرلى ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى. مەملەكەتتىك تىلدەگى باق-تىڭ ماڭىزى مەن قولدانىلۋ اياسى كەڭەيۋدە. مىسالى, مەملەكەتتىك باق-تاعى قازاق تىلىندەگى كونتەنتتىڭ ۇلەسى 83%, تەلەارنالاردا 77%, باسپا باق-تا 85%, ال ينتەرنەت-رەسۋرستاردا 87% قۇرايدى. بۇل مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باق-تاعى ۇلەسىنىڭ ارتا تۇسكەنىن جانە جالپى مەديا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ورنىنىڭ نىعايۋدا ەكەنىن كورسەتەدى.
قازاق ءتىلىنىڭ مەديا ورتاسىنداعى جاڭعىرۋى مەن جاڭا باعىتتارى وزگەشە ماڭىزدىلىققا يە. سوتسيالدىق جەلىلەر مەن بلوگەرلەر, قازاق تىلىندە كونتەنت جاساپ, تاراتۋى ءتىلدىڭ جاستار اراسىنداعى بەدەلىن ارتتىرۋدا ۇلكەن ءرول اتقارىپ وتىر. بۇل جاڭا بۋىندى قازاق تىلىندە سويلەۋگە جانە ءتىلدىڭ دامۋىنا بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىرادى. اۋديو كونتەنتتىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە ءوسۋى كەڭ تارالۋىنا جانە تانىمال بولۋىنا ىقپال ەتتى. اۋديو كىتاپتار مەن پودكاستتار قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋدى, مادەنيەتتى زەرتتەۋدى جانە كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەگى تىڭدالىمداردى جەڭىلدەتەدى. ولار, اسىرەسە, كولىكتە نەمەسە جاتتىعۋ كەزىندە ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانۋعا ىڭعايلى. بۇل ءۇردىس, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەرگە جانە ءتىلدى دامىتقىسى كەلەتىندەرگە قوسىمشا رەسۋرستار ۇسىنادى. ستاتيستيكا جاعىنان العاندا, ناقتى ساندار كورسەتۋ قيىنعا سوعادى, سەبەبى پودكاستەرلەردىڭ ناقتى سانى مەن ولاردىڭ اۋديتورياسى جىل سايىن وزگەرىپ وتىرادى جانە بۇل مالىمەتتەر ءجيى جاڭارتىلىپ وتىرادى. دەگەنمەن, قازاق تىلىندەگى پودكاستەرلەر اراسىندا كوپتەگەن سالالاردا, مىسالى, ءبىلىم بەرۋ, قارجى, دەنساۋلىق, مادەنيەت جانە ويىن-ساۋىق سياقتى تاقىرىپتاردا مازمۇن جاساۋشىلار بار. بۇل تەندەنتسيالار قازاق تىلىندە سويلەيتىن تىڭدارماندار اراسىندا اۋديو كونتەنتكە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. قازاقستانداعى قازاق تىلىندەگى پودكاستەرلەردىڭ سانى مەن اۋديتورياسىنىڭ ءوسۋى, اسىرەسە جاستار اراسىندا, ءتىلدىڭ دامۋى مەن تارالۋىنا وڭ اسەر ەتەدى. پودكاستەرلەر جاڭا يدەيالار مەن كوزقاراستاردى تالقىلاۋعا, ءتىلدىڭ كوركەمدىك الەۋەتىن كورسەتۋگە جانە قازاق تىلىندە سويلەيتىن اۋديتوريانىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن قىزىعۋشىلىقتارىنا جاۋاپ بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ولاردىڭ جۇمىسى قازاق ءتىلىنىڭ جاندانۋىنا جانە جاڭا مەديا ورتادا ءوز ورنىن تابۋىنا ىقپال ەتەدى.
گۇلميرا جايمباەۆا, ءتىل ءبىلىمى سالاسىنداعى مامان:
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ باق سالاسىنداعى ماڭىزى زور. قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ - ءبىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز. باق ارقىلى ءتىلدىڭ كەڭ تارالۋىنا ۇلەس قوسۋ مۇمكىن. سوتسيالدىق مەديا جانە جاڭا مەديا پلاتفورمالارى ارقىلى ءتىلدىڭ جاستار اراسىنداعى بەدەلىن ارتتىرۋعا كوپ مۇمكىندىكتەر بار. بۇل - قازىرگى زامانعى تىلدىك ناسيحاتتاۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى.
قازاق تىلىندەگى باق-تىڭ جاڭا باعىتتارى
ەكولوگيالىق ماسەلەلەر قازىرگى كەزدە ۇلكەن نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى جانە بۇل باعىتتاعى اقپاراتتاردىڭ قازاق تىلىندە تارالۋى وتە ماڭىزدى. قازاق تىلىندەگى باق ەكولوگيالىق جۋرناليستيكانى دامىتا وتىرىپ, ورتانى قورعاۋ, قوعامنىڭ ەكولوگيالىق ساناسىن ارتتىرۋ جانە تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە ۇلەس قوسا الادى. اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن بلوكچەين سياقتى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ باق سالاسىنداعى قولدانىلۋى قازاق تىلىندەگى مەديانىڭ دامۋىنا جاڭا باعىتتار اشا الادى. بۇل تەحنولوگيالار ارقىلى اقپاراتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ, كونتەنتتىڭ تارالۋىن جەدەلدەتۋ جانە جۋرناليستيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. تسيفرلىق ساۋاتتىلىق — قازىرگى زامانعى قوعامنىڭ نەگىزگى قاجەتتىلىگى. قازاق تىلىندەگى باق اۋديتورياسىنا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋدىڭ نەگىزدەرىن ۇيرەتۋ, ينتەرنەت قاۋىپسىزدىگى جانە جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ تۋرالى اقپارات بەرۋ ارقىلى قوعامنىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرا الادى.
شەتەلدىك باسىلىمداردىڭ قازاق تىلىنە اۋدارىلۋى نەمەسە قازاق تىلىندەگى ماقالالاردىڭ شەتەلدىك باق-تا جاريالانۋى — قازاق ءتىلىنىڭ الەمدىك مادەني الماسۋ پروتسەستەرىنە قاتىسۋىنىڭ تاعى ءبىر جولى. بۇل قادام قازاق تىلىندەگى مازمۇننىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسادى.
مەملەكەتتىك ءتىل جانە باق اراسىنداعى ءوزارا ارەكەتتەسۋ قازاق ءتىلىنىڭ قوعامداعى مارتەبەسىن نىعايتۋعا جانە ونىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەدى. باق-تىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى زور, وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋ ۇلتتىق مۇددەنى كوزدەۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولىپ تابىلادى.
ارۋجان ماۋلەنباي