ءتىل – ادامدار اراسىنداعى بايلانىس قۇرالى عانا ەمەس, ۇلتتى ۇلت رەتىندە ايقىندايتىن نەگىزگى ۇستىنداردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى. ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدىڭ, مادەنيەتىمىزدىڭ, تاريحىمىزدىڭ جانە سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى. سوندىقتان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا جانە ونىڭ بارلىق سالالاردا باسىمدىقپەن قولدانىلۋىنا قوعامنىڭ نازارىن اۋدارۋ وتە ماڭىزدى.
ال قازاق ءتىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەني جانە رۋحاني بايلىعىنىڭ, سونداي-اق ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى. مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىنىڭ ماڭىزدى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – بۇكىل قوعامعا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ناسيحاتتاۋ جانە ونىڭ پايدالانۋ اياسىن مەيلىنشە كەڭەيتۋ. مەملەكەت تاراپىنان بۇل ماسەلەگە ايرىقشا ماڭىز بەرىلىپ, ۇدايى نازار اۋدارىلىپ كەلە جاتقاندىعىنا باسا ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار.
وسى ورايدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ (باق) ءرولى دە ەرەكشە ماڭىزدى. قازىرگى كەزدە باق-تىڭ كومەگىمەن قازاق ءتىلىنىڭ مادەني جانە الەۋمەتتىك ماڭىزىن ارتتىرۋ جۇمىستارى جاندانا تۇسكەن. تەلەۆيزيا, راديو, گازەت جانە ينتەرنەت سياقتى مەديا قۇرالدار ارقىلى قازاق تىلىندە جۇرگىزىلەتىن ناۋقاندار, ارنايى حابارلار مەن سۇحباتتار قوعامنىڭ نازارىن مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەلەرىنە اۋدارتىپ, تىلدىك سانا-سەزىمدى وياتۋعا ىقپال ەتەدى. وسى ارقىلى قوعامنىڭ بارلىق توپتارىنىڭ نازارى مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە اۋدارىلادى. قازاق تىلىندە بەرىلەتىن اقپاراتتاردىڭ, باعدارلامالاردىڭ, جاڭالىقتاردىڭ ارتۋى ءتىلدىڭ دامۋىنا جانە كەڭىرەك قولدانىلۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.
قازاقستانداعى باق سانى مەن مەملەكەتتىك تىلدەگى مازمۇنىنىڭ جاي-كۇيىنە كوز جۇگىرتسەك, 2023 جىلعى ماعلۇماتتار بويىنشا قازاقستاندا 5 189 باق تىركەلگەن. ولاردىڭ ىشىندە 191 تەلەارنا, 84 راديو, 959 اقپارات اگەنتتىگى مەن ينتەرنەت شىعارىلىمى, 279 شەتەلدىك تەلەارنا جانە 3 676 مەرزىمدى باسىلىم (ونىڭ ىشىندە 2 180 گازەت جانە 1 496 جۋرنال) بار. قازاق تىلىندەگى باق-تىڭ سانى – 693-ءتى, ال ورىس تىلىندەگىسىنىڭ سانى 853-ءتى قۇرايدى. بۇل كورسەتكىشتەر مەملەكەتتىك تىلدە شىعاتىن باق-تىڭ ۇلەسى مەن مەديانىڭ تىلدىك قۇرامى قانشالىقتى الۋان ءتۇرلى ەكەندىگىن ايعاقتايدى. مىسالى, مەملەكەتتىك باق-تاعى قازاق تىلىندەگى كونتەنتتىڭ ۇلەسى – 83%, تەلەارنالاردا – 77%, باسپا باق-تا – 85%, ال ينتەرنەت-رەسۋرستاردا 87% قۇرايدى. بۇل مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باق-تاعى ۇلەسىنىڭ ارتا تۇسكەنىن جانە جالپى مەديا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ورنىقتى نىعايۋ باعىتىندا ەكەندىگىن كورسەتەدى.
قازاق ءتىلىنىڭ مەديا ورتاداعى جاڭعىرۋى مەن جاڭا باعىتتارى وزگەشە ماڭىزدىلىققا يە. الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ارتاراپتىلىعى مەن بلوگەرلەر بەلسەندىلىگى, قازاق تىلىندە كونتەنت جاساۋشىلاردىڭ كوبەيۋى ءتىلىمىزدىڭ جاستار اراسىنداعى بەدەلىن ارتتىرۋدا ۇلكەن ءرول اتقارىپ وتىر. بۇل – جاڭا بۋىندى قازاق تىلىندە سويلەۋگە جانە ءتىلدىڭ دامۋىنا بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىراتىن بىرەگەي قادام. اۋديو كونتەنتتىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە ءوسۋى قازاق ءتىلىنىڭ كەڭىنەن تارالۋىنا جانە ىقپالدىلىعىنىڭ ارتۋىنا اسەر ەتتى. اۋديو كىتاپتار مەن پودكاستتار قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋدى, مادەنيەتتى زەرتتەۋدى جانە كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەگى تىڭدالىمداردى جەڭىلدەتەدى. ولار, اسىرەسە, كولىكتە نەمەسە جاتتىعۋ كەزىندە ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانۋعا ىڭعايلى. بۇل ءۇردىس, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەرگە جانە ءتىلدى دامىتقىسى كەلەتىندەرگە قوسىمشا رەسۋرستار ۇسىنادى. ستاتيستيكا جاعىنان العاندا, ناقتى ساندار كورسەتۋ قيىنعا سوعادى, سەبەبى پودكاستەرلەردىڭ ناقتى سانى مەن ولاردىڭ اۋديتورياسى جىل سايىن وزگەرىپ وتىرادى جانە بۇل مالىمەتتەر جەدەل جاڭارۋ ۇستىندە. دەسەك تە, قازاق تىلىندەگى پودكاستەرلەر اراسىندا كوپتەگەن سالادا, مىسالى, ءبىلىم بەرۋ, قارجى, دەنساۋلىق, مادەنيەت جانە ويىن-ساۋىق سياقتى تاقىرىپتاردا مازمۇن جاساۋشىلار بارشىلىق. مۇنداي جاعىمدى تەندەنتسيالار قازاق تىلىندە سويلەيتىن تىڭدارماندار اراسىندا اۋديو كونتەنتكە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
ماسەلەن, بۇل جونىندە ءتىل ءبىلىمى سالاسىنداعى مامان گۇلميرا جايىمباەۆا بىلاي دەپ وي بولىسەدى: «قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ – ءبىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز. وسى ورايدا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باق سالاسىنداعى ماڭىزى مەيلىنشە وراسان ەكەندىگىن ايتپاسا دا بەلگىلى. بۇگىنگى تاڭدا باق ارقىلى ءتىلدىڭ كەڭ تارالۋىنا ۇلەس قوسۋ مۇمكىندىگى ارتتى. الەۋمەتتىك جەلىلەر جانە جاڭا مەديا پلاتفورمالارى ارقىلى ءتىلدىڭ جاستار اراسىنداعى بەدەلىن ارتتىرۋعا كوپ مۇمكىندىكتەر اشىلدى. بۇل – قازىرگى زاماندا ءتىلدى ناسيحاتتاۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ءارى مەملەكەتتىك ءتىل مەرەيىنىڭ ۇستەم بولا بەرەتىندىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
ال ەندى قازاق تىلىندەگى باق-تىڭ جاڭا باعىتتارى قانداي دەگەن ماسەلەگە ورالساق, بۇگىندەرى ەكولوگيالىق ماسەلەلەر باسا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى, جانە بۇل باعىتتاعى اقپاراتتاردىڭ قازاق تىلىندە تارالۋى دا وتە ماڭىزدى. قازاق تىلىندەگى باق ەكولوگيالىق جۋرناليستيكانى دامىتا وتىرىپ, اينالانى قورعاۋ, قوعامنىڭ ەكولوگيالىق ساناسىن ارتتىرۋ جانە تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە ۇلەس قوسا الادى. اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن بلوكچەين سياقتى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ باق سالاسىنداعى قولدانىلۋى قازاق تىلىندەگى مەديانىڭ دامۋىنا جاڭا باعىتتار اشا الادى. بۇل تەحنولوگيالار ارقىلى اقپاراتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ, كونتەنتتىڭ تارالۋىن جەدەلدەتۋ جانە جۋرناليستيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك مول. تسيفرلىق ساۋاتتىلىق – قازىرگى زامانعى قوعامنىڭ نەگىزگى قاجەتتىلىگى. قازاق تىلىندەگى باق اۋديتورياسىنا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋدىڭ نەگىزدەرىن ۇيرەتۋ, ينتەرنەت قاۋىپسىزدىگى جانە جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ تۋرالى اقپارات بەرۋ ارقىلى قوعامنىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا وراسان زور ۇلەس قوسا الادى.
شەتەلدىك باسىلىمداردىڭ قازاق تىلىنە اۋدارىلۋى نەمەسە قازاق تىلىندەگى ماقالالاردىڭ شەتەلدىك باق-تا جاريالانۋى دا – قازاق ءتىلىنىڭ الەمدىك مادەنيەت الماسۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىسۋىنا اشىلعان ۇلكەن جول. بۇل قادام قازاق تىلىندەگى مازمۇننىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسادى.
مەملەكەتتىك ءتىل جانە باق اراسىنداعى ءوزارا ارەكەتتەسۋ قازاق ءتىلىنىڭ قوعامداعى مارتەبەسىن نىعايتۋعا جانە ونىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەدى. قاي كەزدە دە باق-تىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى زور بولىپ ەسەپتەلەدى جانە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋ ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولىپ قالا بەرەدى.
ارۋجان ماۋلەنباي,
ت. جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتى
الماتى