جاڭاتاستىڭ گەولوگيالىق جاسىن انىقتادى

Satbayev University گەولوگيا كافەدراسىنىڭ قاۋىم­داستىرىلعان پروفەسسورى, PhD سەزىم مۇستا­پاەۆا, PhD ەرقوجا مامانوۆ, سونداي-اق وسى كافەدرانىڭ 2-كۋرس ستۋدەنتى ايبولات تالعاتبەك بيىل ءبىر اي كولەمىندە دجونس حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنە قاتىسىپ قايتقان بولاتىن. وسى زەرتتەۋ بارىسىندا عالىمدار شوگىندى تاۋ جىنىس­تارى­نىڭ ءتۇزىلۋ تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن قازاقستاننان اكەلىن­گەن ۇلگىلەرگە حرونوستراتيگرافيالىق جانە كومىرتەگى يزوتوپتارى ارقىلى تالداۋ جاسادى. سونىمەن قاتار كىشى قاراتاۋ جوتاسىنىڭ كاربوناتتى تاۋ جىنىستارىنداعى قازبا قالدىقتاردىڭ بيولوگيالىق بەلسەندىلىگىن, كليماتىن جانە كومىرتەگى اينالىمىنىڭ وزگەرۋىن زەرتتەدى.

قازاقستان – حالىقارالىق گەولوگيا عى­لىم­دارى بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى. بىرلەستىككە قاراس­تى حالىق­ارالىق ستراتيگرافيالىق كوميسسيا ستراتيگرا­فيا­لىق شكالانى قۇراستىرۋمەن جانە زونالىق سترا­تيگرافيالىق كەستەلەردى جاڭارتۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, يارۋستار ءستراتوتيپى, جۇيە مەن يارۋس­­تار جاھاندىق ستراتوتيپ شەكارالارى نۇكتەسى انىق­تا­لىپ, وسى قيما ورنالاسقان مەملەكەت الەمدىك بەلگىلى ءبىر ستراتيگرافيالىق دەڭگەيدە ۇلگى رەتىندە تانىلادى. يارۋستار ءستراتوتيپىن تاڭداۋ كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. ونى شەشۋ ماقساتىندا الەم عالىمدارى ءوز ەلدەرىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, عىلىمي سايىس­قا تۇسەدى. تولىق ستراتوتيپ (بەلگىلى ءبىر جىكقاباتتىڭ ۇلگى رەتىندە تانىلۋى) قيماسىن انىقتاپ, دالەلدەگەن ەلدەر حالىقارالىق ستراتيگرافيالىق شكالاعا ءوز اتاۋلا­رىن ەنگىزەتىن بولسا, وندا اتاۋدى كۇللى الەم گەولوگتەرى قولدانا الادى. ال جوعارىداعى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى – ەلىمىزدە جاڭا كەن ورىندارىن اشۋعا نەگىز.

«ەلىمىزدە قاتتى پايدالى قازبالار جانە مۇناي كەن ورىندارىنان باسقا, الەم عالىمدارىنىڭ قىزىعۋ­شىلىعىن تۋدىراتىن بىرەگەي پالەونتولوگيالىق قورىق-اۋداندار جەتكىلىكتى. اتاپ ايتار بولساق, قارا­تاۋ جوتالارى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. ول پالەو­زوي ەراتەماسى تۇگەلدەي دەرلىك دامىعاندىقتان, كەڭاۋقىمدى ستراتيگرافيالىق, پالەونتولوگيالىق, پالەوگەوگرافيالىق جانە پالەوتەكتونيكالىق ماسە­لەلەردى شەشۋ ءۇشىن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە وتە ىڭ­عايلى. ەدياكار كەزەڭىنە ءتان مول ءارى باعالى ستروماتو­ليتتەر, كەمبريوردوۆيك كەزەڭىنە تيەسىلى تەڭىز بۋىن­اياقتىلارى جانە باسقا قازبا قالدىقتارى بار», دەيدى س.نۇراحمەتقىزى.

عالىم اتاپ وتكەندەي, قازاقستاندا پريكەمبري ءداۋىرىنىڭ جالپى جانە ايماقتىق ستراتيگرافيالىق كەستەلەرىنە 1989 جىلدان بەرى تولىق تۇزەتۋلەر ەن­گى­زىلمەگەن. سوندىقتان پريكەمبري تۇزىلىمدەرى تولىق ءارى جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى قاجەت ەتە­دى. اقش عالىمدارىمەن بىرلەسە جۇرگىزىلگەن جۇ­مىس­تار نەو­پروتەرەزوي كەزەڭدەرىنىڭ ايماقتىق ستراتي­گرافيالىق كەستەلەرىن جاڭارتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. قاجەتتى مالىمەتتەردى جيناي وتىرىپ, ەجەلگى جەر پلانەتاسىنىڭ پالەوگەوگرافيالىق جاعدايىن قالپىنا كەلتىرۋ, سونىمەن قاتار العاشقى رەت پالەوپروتەرەزوي جانە نەوپروتەرەزوي كەزەڭدەرىندە بولعان تولىقتاي مۇز باسۋ ءداۋىرىن, ياعني «قارعا ورانعان جەر» تەورياسىن دالەلدەۋ دە ماڭىزدى. «نەوپروتەرەزوي كەزەڭىندەگى مۇز باسۋ قازاقستان اۋماعىندا بولعانى راستالدى. مۇز باسۋ ءداۋىرىن دالەلدەيتىن تاۋ جىنىستارى جانە وقيعالار تاسقا باسىلعان تاڭباداي كىشى قاراتاۋ جوتالارىندا ساقتالىپ قالعان. قازىرگى مارستىڭ جاعدايى جەردىڭ 850 ميلليون جىلعى جاعدايىنا ءدال كەلەدى. وسى جاڭالىقتاردىڭ بارلىعىنا بىرلەسە جۇرگىزىل­گەن زەرتحانالىق جۇمىستار بارىسىندا قول جەتكىزدىك», دەي­دى جوبا جەتەكشىسى.

الماتى