ءبىلىمدى ۇرپاق تاربيەلەۋ ءىسى – ەلدىڭ الدىندا تۇرعان كەلەلى مىندەت. وسى ماقساتتا رەسپۋبليكادا مەملەكەت تاراپىنان كوپتەگەن جوبا جۇزەگە اسىپ كەلەدى. دەسەك تە ءبىلىم كورسەتكىشتەرى سىن كوتەرمەيدى. ماماندار كوپتەن بەرى ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ وزەكتى ەكەنىن ايتىپ ءجۇر.
جاقىندا «ۇلتتىق مەكتەپ مودەلى: تاربيەدەن بىلىمگە» تاقىرىبىمەن Qazbilim ۇلتتىق ليتسەيىندە وتكەن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا ەلىمىز وڭىرلەرىنەن جينالعان ۇستازدار قاۋىمى سالاداعى تۇيتكىلدەردى شەشۋدىڭ, تۇلعا تاربيەلەۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادى. وسى جيىن بارىسىندا پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, «پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسى» قوعامدىق بىرلەستىگى پرەزيدەنتى اسقاربەك قۇسايىنوۆ ءبىلىم ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ سەگىز قۇراۋشى جۇيەسىن اتادى. كەيىنگى وتىز جىلدا شەتەلدىك ءبىلىم جۇيەسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم «وسى كەزگە دەيىن ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن الەمدىك پاراديگما نەگىزىندە قاراستىرىپ كەلدىك. الايدا كەڭەستىك داۋىردە دە, قازىر دە ءبىلىم بەرۋ پاراديگماسىن دامىتا الماي كەلەمىز. ال كوپتەگەن ەلدە بالانىڭ قۇزىرەتتىلىگىن قالىپتاستىرىپ, ناتيجەگە ساي جۇمىس ىستەلىپ جاتىر. ەلىمىز PISA حالىقارالىق زەرتتەۋلەرىنە 20 جىلدان بەرى قاتىسىپ كەلەدى. ناتيجەسىنە كوز جۇگىرتەر بولساق, جاراتىلىستانۋ, وقۋ, ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىعى جاعىنان وقۋشىلارىمىزدىڭ ءبىلىم دەڭگەيى تومەن ەكەنىن كورەمىز. ال ونىڭ باستى سەبەبى ناتيجەگە باعدارلانعان ءبىلىم بەرمەۋدىڭ سالدارىمەن بايلانىستى», دەپ اتاپ ءوتتى. ويتكەنى وقۋشىلارعا كوپ اقپارات بەرىلگەنىمەن, ونى بولاشاقتا قالاي يگەرىپ, قالاي قولدانۋ تاجىريبەسى ۇيرەتىلمەيدى. سوندىقتان ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن جاساۋ ۋاقىت تالابىنان تۋادى. ال ول ءۇشىن ءبىلىم ستاندارتتارى مەن وقۋ باعدارلامالارىنىڭ, وقۋ ادەبيەتىنىڭ, باسقارۋ جۇيەسى مەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, رۋحاني-ادامگەرشىلىك, پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ, پەداگوگ كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, مونيتورينگتىك باعالاۋ جۇيەسى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جەتىلدىرۋدىڭ ساپاعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن جۇيە قۇراۋشى فاكتور ەكەنىن قاپەردە ۇستاۋ ماڭىزدى.
وسى جيىن بارىسىندا ءبىلىم ساراپشىسى, «Qazbilim Group» كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى, PhD اياتجان احمەتجان بىرقاتار سۇراعىمىزعا جاۋاپ بەرە كەلىپ, ەلىمىزدەگى مەكتەپتىڭ بارلىعى ءبىر اۋىسىمدا وقىتىلعاندا ءارى ءبىر سىنىپتا وقۋشى سانى 24 بالادان اسپاعان جاعدايدا عانا ساپالى بىلىمگە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن ايتادى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە رەسپۋبليكادا 130-دان استام ءۇش اۋىسىمدى, 150-دەن اسا اپاتتى مەكتەپتەر بار. باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەر جاعدايىندا مەكتەپتەردە بالالار ءبىر عانا اۋىسىمدا ءبىلىم الىپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي, ازىرگە بۇل كورسەتكىشكە ءبىزدىڭ ەلدە قول جەتكىزۋ مۇمكىن بولماي وتىر. سەبەبى كەيىنگى وتىز جىلدا ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەردىڭ جاعدايى تولىققاندى شەشىلگەن جوق. ال «جايلى مەكتەپ» جوباسى جۇزەگە اسقان جاعدايدىڭ وزىندە بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپپايدى. الداعى وقۋ جىلىندا 11-سىنىپتى – 170 مىڭ, ال 4-سىنىپتى 410 مىڭ بالا بىتىرەدى. سوندىقتان رەسپۋبليكاداعى دەموگرافيالىق احۋال جەتكىلىكتى تۇردە كوڭىل ءبولۋدى قاجەت ەتەدى. دەموگرافيالىق دۇمپۋدە ساپاعا اسەر ەتەتىن فاكتوردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك مەكتەپتەرمەن تەڭدەي تالاپ قويا وتىرىپ, جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ كوبەيۋىنە مۇمكىنشىلىك بەرۋ. ويتكەنى مەكتەپ جەكە بولعانىمەن, بالا – ەلدىڭ بولاشاعى. ال دارىندى بالالارعا قولايلى جاعداي تۋعىزا وتىرىپ, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى, رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەپتەرى سىندى مامانداندىرىلعان ءبىلىم وشاقتارىنا جەتكىلىكتى كوڭىل ءبولۋ دە – ۋاقىت تالابى. دارىندى بالالارعا قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە قاراي وتىرىپ, ساپالى ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋ, مامانداندىرىلعان مەكتەپتەردە كونكۋرستاردىڭ اشىق وتۋىنە ءمان بەرۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. وسى ورايدا ءالى كۇنگە كەڭەستىك سانادان ارىلا الماي وتىرمىز دەگەن قىنجىلىسپەن ساراپشى ءبىلىم كورسەتكىشتەرىن انىقتاعاندا, پايىزبەن جارىسقا تۇسۋگە توسقاۋىل قاجەتتىگىن العا تارتتى. «اقيقاتىنداعى ساپا مەن قاعازداعى ساپانىڭ مۇلدەم الشاق ەكەنىنە الەمدىك زەرتتەۋلەر دالەل. سوندىقتان ەڭ الدىمەن, جالعان اقپارات بەرۋدەن ارىلىپ, زەرتتەۋلەردى ءادىل وتكىزۋگە, بەرىلگەن سۇراقتاردى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, كوشىرمەسىز قولدانعاندا عانا حالىقارالىق زەرتتەۋلەردە ءبىلىم ساپاسىنىڭ جوعارى كورسەتكىشىنە قول جەتكىزۋگە بولادى», دەيدى ساراپشى. بۇعان قوسا ساپالى بىلىمگە اسەر ەتەتىن باستى فاكتور – ساپالى وقۋلىق جازۋ. ساراپشى اتاپ وتكەندەي, وقۋلىق جازۋ قازىرگى جاعدايمەن جالعاسىن تابا بەرەتىن بولسا, ونىڭ ساپاسى ەشقاشان جاقسارمايدى. ويتكەنى باعدارلامانى جانە وقۋلىقتى جازاتىن جۇمىس توبى وقۋلىق جازۋ ءىسىن ءوزىنىڭ نەگىزگى جۇمىسى رەتىندە قاراستىرمايدى. مۇنداي جاعدايدا ساپالى وقۋلىق تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق. سوندىقتان ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى قۇرامىندا وقۋلىق جازاتىن اۆتورلار شتاتتا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس.
بالا وقىتۋ, تۇلعا تاربيەلەۋ ىسىندە بىلىكتى كادرلار مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالعان ۇلىتاۋ وبلىسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى سافۋرا تولەكوۆا ەلىمىزدەگى جەكەمەنشىك مەكتەپتەر تاجىريبەسىنە توقتالدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى وقۋشى ورنىنىڭ تاپشىلىعىن جويادى دەپ بىرجاقتى قاراستىرۋعا بولمايدى. جەكەمەنشىك مەكتەپتەر بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك مەكتەپتەرگە باسەكەلەستىك ورتا قالىپتاستىرادى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ەلىمىزدە تەك بيزنەس كوزى رەتىندە اشىلىپ جاتقان مەكتەپتەردىڭ دە بار ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. دەگەنمەن ۇلتتىڭ الدىنداعى ميسسياسىنا ادال, بولاشاق ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم بەرۋ باعىتىندا كوش الدىندا تۇرعان مەكتەپتەر بار. ال مەكتەپتەردىڭ باسەكەلەس ورتادا دامۋى ءۇشىن جەكەمەنشىك جانە مەملەكەتتىك مەكتەپتەر سەرىكەس رەتىندە جۇمىس ىستەپ, بارلىق بالانىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا تەڭدەي مۇمكىندىك قاراستىرىلۋى قاجەت. بىراق, وكىنىشكە قاراي, بالالاردىڭ قاجەتتىلىگى مەن قابىلەتى ءارتۇرلى بولعاندىقتان, ءار بالانىڭ قاجەتتىلىگىنە سايكەس ءبىلىم بەرۋدە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتە الماي كەلەمىز. ال دارىندى بالالاردىڭ باسەكەلەس ورتادا ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋ ادامي كاپيتالدىڭ وسۋىنە, ينتەللەكتۋالدىق قابىلەتتەرىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.
«بىرقاتار جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە دارىندى بالالارعا ارنالعان جۇيەنىڭ جاقسى دامىپ كەلەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. Qazbilim, پيفاگور سياقتى مەكتەپتەردەگى ستاندارتتان تىس ءبىلىم بەرۋ, وليمپيادالارعا دايىنداۋ بارىسىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋعا بولادى. بۇگىندە الەۋەتى جوعارى ماماندار جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە كەتىپ جاتىر. وسى تۇرعىدان العاندا مەملەكەتتىك مەكتەپتەر ءوزىنىڭ جۇمىس تۇجىرىمداماسىنا وزگەرىس جاساي وتىرىپ, پەداگوگتەردى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسىنە كوڭىل بولگەنى ابزال. سوڭعى ۋاقىتتا مەملەكەت تاراپىنان پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىنا گرانتتاردى كوبەيتۋ جانە پەداگوگتەرگە قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلىپ جاتىر. ءتۇرلى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم دا ءارتۇرلى جوبا اياسىندا پەداگوگتەردى دايارلاۋ ىسىنە ۇلەس قوسىپ كەلەدى. مىسالى, Teach for جوباسى اياسىندا پەداگوگيكالىق ماماندىعى جوق, بىراق ءوزارا جاقىن بولىپ كەلەتىن مامانداردى ارنايى كۋرستان وتكىزە وتىرىپ, مەكتەپكە مۇعالىم رەتىندە دايارلاۋ ءىسى جالعاسىن تاۋىپ ءجۇر. وسى جوبا دەرەكتەرىنە سۇيەنەتىن بولساق, 2022 جىلى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ 18,5, قالا مەكتەپتەرىنىڭ 31,2 پايىزى جوعارى ساناتقا يە بولسا, بىلتىر ەلىمىز مەكتەپتەرىندە پەداگوگيكالىق كادرلارعا قاجەتتىلىك 4 مىڭ ماماندى قۇراعان. وسى ورايدا ساراپشى مەكتەپ قابىرعاسىندا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن, بىلىكتى پەداگوگتەر دايارلاۋ ىسىندە «مۇعالىم» جوباسىنىڭ دا بىلىكتى كادرلار دايارلاۋداعى ماڭىزىنا توقتالىپ ءوتتى. ال ەلىمىزدە جەكەمەنشىك مەكتەپتەر سانىنىڭ ارتۋى – قالاي بولعاندا دا جاعىمدى ءۇردىس. ەڭ باستىسى, ولاردىڭ جۇمىسىن ساپالى ۇيىمداستىرىپ, ءار بالانى تۇلعا رەتىندە دامىتۋعا باعىتتالعان مازمۇنىنا تەرەڭ ءمان بەرۋ قاجەت», دەيدى سافۋرا سەيدۋاليقىزى.
مەكتەپتە جاقسى وقىعان وقۋشى العان ءبىلىمىن ارى قارايعى ءومىر جولىندا ءتيىمدى پايدالانىپ, جول تاۋىپ كەتە الادى. مەكتەپتىڭ قانشالىقتى ساپالى ءبىلىم بەرگەنىن وسى ۇدە تۇرعىسىنان باعامداۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان ءبىلىم ساراپشىسى, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترى نۇرمۇحاممەد دوسىباەۆ «ەگەر مەكتەپ جۇيەسى ساپالى ءبىلىم بەرەتىن بولسا, وقۋ بىتىرگەن تۇلەك ۋنيۆەرسيتەتتە دە جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىپ, جاقسى ورتاعا بارۋعا تىرىسادى. مەكتەپتەگى ءبىلىمى ونىڭ الداعى ءومىرىنىڭ ىرگەتاسى رەتىندە قالانادى», دەپ اتاپ ءوتتى.
«ەلىمىزدە ء«بىلىم-يننوۆاتسيا» ليتسەيى, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى, رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبى, «دارىن» جۇيەسىنە قاتىستى مەكتەپتەردىڭ قاي-قايسىسىن الساق تا, جۇيەلى ءارى جاقسى ناتيجەگە باعىتتالعان ءبىلىم ساپاسىن كورەمىز. رەسپۋبليكادا ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە تۋىنداپ وتىرعان تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ بارلىعى 99 پايىز وقۋشى ءبىلىم الىپ جاتقان جالپى ورتا مەكتەپتەرمەن تىعىز بايلانىستى. وسى ورايدا ماسەلەنىڭ نەدەن تۋىپ وتىرعانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ ايىرماشىلىقتارىنا ءمان بەرۋ كەرەك. بۇگىندە مامانداندىرىلعان مەكتەپتەر مەن جالپى ورتا مەكتەپتەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى باسقارۋ جۇيەسىنەن انىق بايقاۋعا بولادى. مەكتەپتەگى مەنەدجمەنتتىڭ ءالسىز بولۋىنا كووپەراتيۆتى باسقارۋ قاعيدالارىنىڭ بولماۋى سەبەپ بولىپ وتىر. ەلىمىزدە ديرەكتورلاردى اكادەميالىق تۇرعىدا دايىنداعانىمەن, مەنەدجەر بولۋعا ۇيرەتىلمەيدى. حالىقارالىق تاجىريبەدە مەكتەپتە باسقارۋشى ورگان قامقورشىلىق كەڭەس بولسا, بىزدە ءبىلىم باسقارمالارى اتقارادى. ياعني ەلىمىزدە قامقورشىلىق كەڭەستىڭ قۇزىرەتتىلىگى جوق. مەكتەپتەردەگى ءبىلىم ساپاسى كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرسەك, مامانداندىرىلعان مەكتەپتەردە كادرلار وتە مىقتى ىرىكتەۋ جۇيەسىنەن وتەدى. وكىنىشكە وراي, ەلىمىزدە پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىنىڭ ناشار جۇمىس ىستەۋىنەن جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە كادر ماسەلەسى دۇرىس جولعا قويىلماي كەلەدى. بىلىكتى ءارى ءوز ىسىنە سەنىمدى كادرلار جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەگى قازىرگى جاعدايدا ۇزاق ۋاقىتقا تۇراقتاپ قالا المايدى. ال باسەكەگە قابىلەتسىز كادرلار وسى ءبىلىم جۇيەسىندە تۇراقتاپ قالىپ قالۋدىڭ جاعدايىن بارىنشا قاراستىرادى. مۇنىمەن قوسا ساپانى ارتتىرۋدا ەسكەرەتىن باستى جايت – مەكتەپتەردەگى وقۋ باعدارلاماسىنىڭ ەسكىرگەندىگى. 10-11-سىنىپ وقۋشىسىنا قاجەتتىسى ءارى قاجەتسىزى بار ون شاقتى ءپاندى وقۋىنا تۋرا كەلەدى. ال ۇبت-عا دايىندىق كەزىندە وسى پاندەردىڭ تولىققاندى كادەگە جاراۋى كۇمان تۋعىزادى. وسى ماسەلەگە باستى نازار اۋدارۋى قاجەت ءتيىستى ۆەدومستۆو, وكىنىشكە قاراي, ونىڭ الەۋمەتتىك سالدارى بار دەگەن سەبەپپەن بولۋى مۇمكىن, ماسەلەگە جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەي كەلەدى. سوندىقتان بارلىق وقۋشىعا مامانداندىرىلعان مەكتەپتەردەگىدەي جاعداي قاراستىراتىن ۇلتتىق جوبا قاجەت. وعان الداعى ون جىلدا قول جەتكىزەمىز بە, بىراق قالاي بولعاندا دا الدىعا ماقسات قويا وتىرىپ, وسى باعدارلامانى ەنگىزۋ ارقىلى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقىپ جاتقان 99 پايىز بالاعا تولىققاندى جاعداي جاساۋعا ابدەن بولادى», دەيدى ن.دوسىباەۆ.
جيىن بارىسىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دوتسەنتى سامال ءدارىباي ۇلى, قانىش ساتباەۆ اتىنداعى BINOM مەكتەپ-ليتسەيى ديرەكتورى قۇرالاي امانگەلدىقىزى, PhD بەكارىس نۇريمان, اباي اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان ورتا مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مۇعالىمى جارقىن سالەن ۇلى ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋعا قاتىستى پىكىرلەرىمەن ءبولىسىپ, ەلىمىزدىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە وزەكتى ماسەلەلەردى اتاپ, ونىڭ شەشۋ جولدارىنا قاتىستى ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى.
الماتى