عۇن ساداعى

ياعني ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە يمپەريا قۇرعان عۇن بابالارىمىزدان قالعان ءىز كوپ. سونىڭ ءبىرى – ولاردىڭ قورعان-كەشەندەرى. الەمدە وسىنداي ءىرى 13 قورعان بار. وسىلاردىڭ 9-ىنا قازبا جۇمىسى جۇرگىزىلگەن. ناتيجەسىندە, 30 مىڭعا جۋىق ءىرىلى-ۇساق ارتەفاكت تابىلىپتى. وسىلاردىڭ 5-ەۋى ساداق, ياعني عۇن ساداعى. جۋىقتا ۇلانباتىر قالاسىنا بارعان ساپارىمىزدا شىڭعىس حان مۋزەيىنەن ءبۇتىن كۇيدە تابىلعان عۇن ساداعىن (بەس ساداقتىڭ ءبىرى) كوردىك.

اتالعان جادىگەرگە قاتىستى جاڭ­عىرتپا جاساعان مامان, «ەرين گۋرۆان ناادام» («ەر جىگىتتىڭ ءۇش ونەرى») اتتى جەكە­مەنشىك كومپانيا جەتەكشىسى باتمۋنكە ءتومورحۋدىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, بۇل وتە جاقسى جاسالعان, عىلىمي تىلمەن ايتقاندا, «عۇنداردىڭ كۇردەلى ساداعى» ەكەن.

جادىگەر تۋرالى سيپاتتامادا: ساداقتىڭ وزەگى – اعاش, استارى – ءمۇيىز, جون تار­تەسىنە تارامىس جەلىمدەلىپ جاسال­عان. سوندىقتان ء«مۇيىز استارلى, تارامىس قاپتامالى» ساداق دەپ اتالادى. مۇنداي ساداقتىڭ ەرەكشەلىگى – ات ۇستىندە وتىرىپ, قوزعالىستاعى نىساندى اتۋعا قولايلى. ونىڭ سىرتىندا سۇعى ۇزىن, ءيىنى قىسقا بولعاندىقتان مەرگەن ارتىنا بۇرىلىپ نەمەسە ەكى قاپتالىنا كەزەك-كەزەك اۋدارىلىپ, قيمىل جاساپ اتۋعا قولايلى. ۇزىندىعى 140-160 سم شاماسىندا دەپ جازىلعان.

«ازيا قۇرلىعىندا كەزەكتەسىپ ۇلىس قۇرعان كەيىنگى تۇركى, ۇيعىر, قيماق, قىرعىز, موڭعولدار وزدەرىنىڭ ساداعىن العاشقى ءدال وسى عۇن ساداعى نەگىزىندە دامىتتى. مىسالى, ب.ز. V-ءVى عع. پايدا بولىپ, جۇرتتى اۋزىنا قاراتقان «تۇركى ساداعى» – وسىنىڭ جالعاسى. ساداقتىڭ سەرپىنى قاتتى بولۋ ءۇشىن تۇركىلەر عۇن ساداعىن ءسال كىشىرەيتىپ, ات ۇستىنەن اتۋعا ىڭعايلاپ جاسادى. وسىلاي ۋاقىت وتە كەلە ساداقتىڭ سۇعى مەن ءيىنىنىڭ ءىشى-سىرتى مەن باۋىر-جونىنا ءمۇيىز جاپ­سىرمالار قاپتالىپ, جەتىلدىرىلدى», دەيدى ماماندار.