جاقىندا كولىك مينيسترلىگى اۆتوموبيل كولىگى جانە كولىكتىك باقىلاۋ كوميتەتى شەتەلگە جانە كەرى قاراي اۆتوكولىكپەن جۇك تاسيتىن كومپانيالارعا بەرىلەتىن شەتەلدىك رۇقسات قۇجاتتى تاراتۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن جاساپ, ەل نازارىنا ۇسىندى. بۇل تۋرالى كوميتەت توراعاسى التاي الىمەن از-كەم سۇحبات قۇردىق.
– التاي سەمبەك ۇلى, تاياۋدا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى الاڭىندا حالىقارالىق اۆتوتاسىمالداۋشىعا شەتەلدىك رۇقسات بلانكىسىن بەرۋدىڭ جاڭا تەتىگى مەن ءتارتىبى تانىستىرىلدى. سول كۇننەن بەرى شەتەلدىك رۇقسات قۇجات تۋرالى اقپارات قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. ۇسىنىلعان جاڭا جۇيەنىڭ ارتىقشىلىقتارى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– قازاقستان الەمدەگى 42 ەلمەن مەملەكەتارالىق كەلىسىمشارت اياسىندا اۆتوكولىكپەن جۇك تاسىمالىن جاسايدى. ءاربىر ەلمەن جۇك تاسىمالداۋدىڭ ەرەجەسى مەن ءتارتىبى تولىق ايقىندالىپ, كەلىسىمشارتتا انىق كورسەتىلگەن. كەيىنگى جىلدارداعى ستاتيستيكاعا نازار اۋداراتىن بولساق, وكىنىشكە قاراي قولدانىپ جۇرگەن جۇيە ارقىلى تاراتىلعان بلانكىلەر جىل سوڭىندا 45-50 پايىزعا دەيىن پايدالانىلماي, ياعني يگەرىلمەي قالىپ جاتىر. سول سەبەپتى, قولدانىستاعى جۇيەنى زەردەلەپ, ارىپتەستەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, ساراپتاپ كوردىك. قولدانىستاعى جۇيە جۇك تاسىمالداۋشىلار اراسىنداعى كەيبىر توپتارعا قولايلى جاعداي جاساپ, قايسىبىرىنە ارتىقشىلىق تۋدىرىپ تۇرعانى بايقالادى.
ماسەلەن, جىل باسىندا ءار ەلدىڭ بلانكىسىنىڭ 50 پايىزدايىن شەتەلگە جۇك تاسىمالداۋشىنىڭ بىلتىرعى كورسەتكىشىنە قاراپ, ءبىر جىلدىق كەپىلدىگىمەن سولاردىڭ ەنشىسىنە ءبولىپ قويامىز. قالعان جارتىسى ورتاق پايدالانۋعا كەتەدى جانە ولاردىڭ بارىندە مەكەمەنىڭ اتى, كولىكتىڭ مەملەكەتتىك ءنومىرى كورسەتىلمەيدى, ياعني تاپ-تازا كۇيدە بەرىلەدى. مۇنداي جاعداي بلانكىنى العان كومپانياعا وسى رۇقسات قۇجاتتى ءارى قاراي كولەڭكەلى نارىقتا ۇستەمەاقىمەن ساتىپ جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە وسىنداي وقيعالار انىقتالىپ تا جاتىر. ياعني كەيبىر كومپانيالار شەتەلگە اپارۋعا تاۋار تابىلماي جاتقان بولسا, رۇقسات بلانكىسىن زاڭسىز جولمەن ەكىنشى بىرەۋگە ساتىپ جىبەرەدى.
وعان قوسا, بلانكىنى العان سوڭ ونى قولدانىپ قايتا تاپسىرۋ ءۇشىن جۇك تاسىمالداۋشىعا 100 كۇن بەرىلەدى. اتالعان ۋاقىت ارالىعىندا تاپسىرىس تابىلماسا, رۇقسات بلانكىسى باسقا ءبىر كاسىپكەرگە ساتىلىپ كەتەدى. كولەڭكەلى نارىقتاعى ونىڭ قۇنى 3 مىڭ دوللارعا دەيىن كوتەرىلەدى دەگەن دەرەك بار. ايتا كەتەرلىگى, بىزدە بەكىتىلگەن رۇقسات بەرۋ بلانكىسىنىڭ قۇنى 1 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە پارا-پار.
– كولەڭكەلى نارىقتا ساۋدالاناتىن, كەيىن قولدان قولعا وتەتىن بلانكىلەر تۋرالى ستاتيستيكا بار ما؟
– ءيا, ونداي ستاتيستيكا بار. الايدا ولاردىڭ زاڭدى اينالىپ ءوتىپ, ءوز قالاۋىن ىستەۋىنە بارلىق قولايلى جاعداي قولدانىستاعى جۇيەدە قارالعان. مۇنداي فاكتى انىقتالعاننىڭ وزىندە, قۇقىق بۇزۋشىنى زاڭ الدىندا جاۋاپقا تارتۋ وتە قيىن. ناتيجەسىندە, زاڭسىزدىق ءارى قاراي ورىستەي بەرەدى. دەگەنمەن اۆتوموبيل كولىگى جانە كولىكتىك باقىلاۋ كوميتەتىندە ءار بلانكىنىڭ ەسەبى قاتاڭ قارالادى. مىسالى, 2022 جىلى 155 مىڭى بەرىلگەن بولسا, سونىڭ 45 پايىزى عانا پايدالانىلعان. ال بىلتىر 270 مىڭ بلانكى ۇلەستىرىلىپ, ونىڭ 68 پايىزى عانا يگەرىلدى.
ەنگىزىلىپ جاتقان جاڭا جۇيە سالاداعى بلانكى بەرۋ تەتىگى مەن ءتارتىبىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. بىلتىر ءساۋىر ايىنان باستاپ قىتاي ەلىمەن جاڭا جۇيەنىڭ قاناتقاقتى جوباسىن باستادىق. وعان سايكەس, شەتەلگە جۇك تاسىمالداۋشى رۇقسات بلانكىسىن كەدەندىك باقىلاۋعا كەلگەن جاعدايدا عانا قولىنا الادى. وسى ماقساتتا مەملەكەتتىك كىرىس كوميتەتىمەن بىرلەسكەن بۇيرىق شىعارىلدى. ياعني جۇك تاسىمالداۋشىعا شەكارادان ءوتۋ ماقساتىندا كەدەن ايماعىنا كىرىپ ءتيىستى قۇجاتتاردى راسىمدەۋ بارىسىندا عانا رۇقسات بلانكى بەرىلەدى.
بۇرىن-سوڭدى قىتايعا تاۋارمەن بارۋعا بلانكى سۇرايتىنداردىڭ سانى 50 مىڭنان اسپايتىن ەدى. كولەڭكەلى نارىقتا ونىڭ قۇنى 3 مىڭ دوللارعا دەيىن جەتەتىنىن جوعارىدا اتاپ وتتىك. وسى زاڭسىز قيتۇرقى ارەكەتتى كەيبىرەۋلەر كادىمگى تابىس كوزىنە اينالدىرىپ العان. ول ءۇشىن بەلگىلى توپتار بىرلەسە وتىرىپ جۇمىس ىستەگەن. جاڭا جۇيە اياسىندا بلانكىنى ناعىز جۇك تاسىمالداۋشىعا شەكارادا قولما-قول بەرۋ ءتاسىلى وڭ ناتيجە كورسەتتى. بىلتىر قىتاي ەلىنە رۇقسات قۇجاتى 50 مىڭ دانادان 113 مىڭعا دەيىن كوبەيدى. قولعا الىنعان بۇل شارا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەر ءۇشىن دە جاقسى ءارى تەڭ مۇمكىندىك تۋدىرىپ وتىر.
– تاۋار تاسىمالداۋشى قاي ەلگە, قانشا بوس بلانكى بار ەكەنىن قايدان, قالاي بىلە الادى؟
– ونىڭ ەش قيىندىعى جوق. ەڭ الدىمەن, ءار جۇك تاسىمالداۋشى جانە ونىڭ ءاربىر جۇك كولىگى كوميتەتتىڭ رەسمي ەلەكتروندى جۇيەسىندە تىركەلۋگە ءتيىس. كەيىن مەكەمەگە جانە كولىككە جەكە-جەكە كۋالىك الىپ, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنداعى ەلەكتروندى كىلتتىڭ كومەگىمەن ارنايى ورىنعا تاپسىرىس بەرەدى. جۇيەدە جۇك تاسىمالداۋشىنىڭ ءىس-ارەكەتى, قاي كۇنگە تاپسىرىس بەرگەنى, قىزمەت الۋ ناتيجەسى قالاي بولعانى, جالپى رۇقسات بەرۋ بلانكىسىن الۋ ۇدەرىسى تۇگەل تىركەلىپ تۇرادى. مۇنىڭ ءبارى ادامي فاكتورسىز اۆتوماتتى تۇردە ورىندالىپ جاتادى. ناتيجەسىندە, جاڭا جۇيەدە «بلانكىنى كولەڭكەلى نارىقتا ساتۋ» دەگەن ۇعىمعا مۇلدە جول بەرىلمەيدى. بۇعان دەيىن قولدان جاسالىپ جۇرگەن «بلانكى تاپشىلىعى» دا بولمايدى.
– شەتەلگە جۇك تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن ازاماتتارمەن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ, ارىز-شاعىم, تىلەك-نيەتتەرىن تىڭدادىڭىزدار. قورىتىندىسىندا قانداي ۋاعدالاستىققا قول جەتتى؟
– ءيا, بىرنەشە كەزدەسۋ ءوتتى. باسىم كوپشىلىگىمەن ورتاق شەشىمگە كەلدىك. ەگەر جاڭا جۇيە بويىنشا رۇقسات بلانكىسىنە قولى جەتىپ تۇرسا, كوپشىلىگى كاسىبىن دوڭگەلەتۋمەن قاتار, كولىگىن ۋاقتىلى جاڭارتىپ وتىراتىنىن ايتىپ ءجۇر. نەگىزى, ەۋروپاعا ءبىر بارىپ كەلۋ اقىسى شامامەن 10 مىڭ ەۋروعا دەيىن باعالانادى. وتاندىق ءبىر كاسىپكەر باتىس ەلدەرىنە بارىپ كەلسە, قاسىندا ءبىر جۇرگىزۋشىسى مەن مەحانيگى بولادى. ورتا ەسەپپەن توپتاعى مەحانيك, جۇرگىزۋشىنىڭ اربىرىنە 1 ملن تەڭگەگە دەيىن جالاقى الۋعا مۇمكىندىك بار.
– بۇرىن رۇقسات بلانكىسى 100 كۇنگە بەرىلسە, ەندى بۇل مەرزىم 30 كۇنگە دەيىن قىسقارتىلماق. مۇنداي جاعدايدا كەيبىر كومپانيالار كورشى ەلدەردى ساعالاپ كەتپەي مە؟
– 15 جىلدا ەلىمىزگە وننان اسا شەتەلدەن 60-قا جۋىق بىرلەسكەن كولىك كومپانياسى وزدەرىنىڭ 2 مىڭعا جۋىق اۆتوكولىگىمەن تىركەلىپتى. اتالعان كومپانيالار وتاندىق كاسىپورىن بولىپ تىركەلىپ, كولىكتەرىن ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ەسەپكە قويىپ, جاڭا جۇمىس ورنىن اشىپ وتىرعاندىقتان ولاردى ەكونوميكامىزعا قوسىمشا قارجى قۇيعان ينۆەستورلار دەپ ساناۋعا دا بولادى. الايدا وتاندىق جۇك تاسىمالداۋشىلاردىڭ ۇسىنىسىمەن وتكەن جىلدارى قۇرىلتايشىسىندا شەتەلدىك ازاماتتار بار كومپانيالارعا قاتىستى بىرقاتار شەكتەۋ قويىلىپ كەلگەن. سونىڭ سالدارىنان كەيبىرى شىنىمەن-اق ءبىزدىڭ ەلدەن كەتىپ, كورشى ەلدەرگە بارىپتى. سونداي-اق جۇرگىزىلگەن ساراپتاما ناتيجەسىندە, وتاندىق تاسىمالداۋشىلارعا قاراعاندا شەتەلدەن كەلىپ تىركەلگەن كومپانيالاردىڭ سالىقتى الدەقايدا كوپ تولەيتىنى انىقتالدى.
بۇعان انىق كوز جەتكىزۋ ءۇشىن جاعدايى بىردەي, كولىكتەرى تەڭ 30 شەتەلدەن كەلىپ تىركەلگەن كومپانيا مەن 30 وتاندىق تاسىمالداۋشى كومپانيانى تەكسەرىپ, سالىعىن ەسەپتەدىك. ءبىر جىلدا شەتەلدەن كەلىپ تىركەلگەن كومپانيالار – 12 ملرد تەڭگە, ال وتاندىق كومپانيالار 2 ملرد تەڭگەدەي سالىق تولەگەن. بۇل – سالىق كوميتەتىنەن الىنعان اشىق دەرەكتى ساراپتاعاندا انىقتالعان دايەك. دەمەك بۇل كومپانيالارعا ينۆەستور جانە وتاندىق كاسىپكەر رەتىندە قاراپ, ترانزيتتىك دالىزدەردىڭ الەۋەتىن بارىنشا ارتتىرۋ كەزىندە ونداعى وتاندىق ۇلەستىڭ ارتۋىنا قوساتىن ىقپالىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. سونىمەن بىرگە, وتاندىق جۇرگىزۋشى مەن مەحانيككە دە جۇمىس تابىلىپ, كاسىپكەردىڭ تاۋارىن تاسىمالداسا, بۇل دا پايدا ەمەس پە؟
وتاندىق كەيبىر جۇك تاسىمالداۋشى كومپانيا وكىلدەرى جۇيە بۇرىنعى كۇيىندە قالىپ, شەكتەلگەن جاساندى باسەكە اياسىندا جۇكتى تاسي بەرسەك دەگەن نيەتتەرىن دە جاسىرا الماي ءجۇر. ءتىپتى كەيدە ءتۇرلى امالدى قولدانا وتىرىپ, مەملەكەتتىك ورگاندارعا قىسىم كورسەتكىسى كەلەدى. سونىڭ سالدارىنان شىندىققا جاناسپايتىن اقپاراتتار دا تاراپ كەتىپ جاتادى. ءبىز ءۇشىن مەملەكەتتىك مۇددە ماڭىزدى. ءاربىر ازامات مەملەكەتتى نىعايتۋ ءىسى ءبىرىنشى ورىندا نىق تۇرعانىن دۇرىس تۇسىنگەنى ابزال.
جاڭا جۇيە جاقسى جۇمىس ىستەپ كەتەرىنە سەنىمدىمىز. سوندىقتان وسى باعىتتاعى جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرەمىز. بۇرىن رۇقسات بلانكىلەرىنىڭ جارامدىلىق مەرزىمى 100 كۇن بولسا, بۇگىن 30 كۇنگە دەيىن قىسقاردى. سەبەبى جاڭا جۇيە ءتارتىبى بويىنشا مەكەمەنىڭ اتى بەرىلگەن بلانكىگە جازىلادى. دەسەك تە, تاسىمالداۋشىلار كولىك ءنومىرىن جازباۋدى ۇسىنىپ جاتىر. ونىڭ دا ءوز سەبەبى بار. ويتكەنى كولىك بۇزىلىپ, سىنىپ قالسا, ونى الماستىرۋعا تۋرا كەلەدى. ونى جول بويى تەكسەرىپ وتىراتىن مەكەمەلەر بار. وسى جاعىنان قيىندىق كوبەيىپ كەتەدى دەگەندى العا تارتادى. وسى رەتتە بۇل ماسەلەنى دە ەگجەي-تەگجەي زەرتەپ جاتىرمىز.
ال ەندى «نەگە 30 كۇن؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرەيىن. بۇل ۋاقىت ارالىعى ماماندار تاراپىنان ابدەن زەردەلەنىپ, بىرنەشە رەت پىسىقتالدى. تاسىمالداۋشى بلانكى قولىنا تيگەن ساتتەن باستاپ 30 كۇننىڭ ىشىندە ءتيىستى جۇگىن تيەپ الىپ, ەل تەرريتورياسىنان شىعىپ كەتۋگە ءتيىس. شەكارادان ءوتىپ كەتكەننەن كەيىن ول شەتەلدە نەشە اي جۇرسە دە, ەسەپكە الىنبايدى. بىراق شەكارادان قايتا كىرگەن كۇننەن باستاپ, ەسەبىن الۋ ءۇشىن تاعى 30 كۇننىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى ينسپەكتسياعا بلانكىنى تاپسىرىپ ۇلگەرۋگە ءتيىس. 30 كۇندە ەل اۋماعىنان شىعىپ كەتكەنىن انىق ءبىلىپ وتىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ «بۇركىت» جۇيەسىمەن ينتەگراتسيا جاساپ جاتىرمىز. «بۇركىتتەن» ءۇش ءتۇرلى مالىمەت كەلىپ وتىراتىن بولادى. اتاپ ايتقاندا, كولىك ءنومىرى, تاسىمالداۋشى قاي كۇنى جانە قاي بەكەتتەن شىقتى دەگەن اقپارات.
– ىسكە قوسىلعالى تۇرعان جۇيە وزدەرىڭىز ويلاپ تاپقان وتاندىق جوبا ما, جوق الدە شەتەلدەن الىنعان تاجىريبەنىڭ جەمىسى مە؟
– مۇنى ءوزىمىز جاساپ شىقتىق, سوندىقتان 100 پايىز وتاندىق جۇيە دەپ ايتا الامىز. كۇندەلىكتى وسى قىزمەتتە جۇرگەن سوڭ قاي جەرى بۇرىس, قاي تۇسىندا كەمشىلىك بارىن اڭداپ, بىلەسىڭ عوي. سونىڭ ءبارىن ساراپتاپ, سارالاپ, جاڭا ەرەجەلەر جازىپ, قوعامدىق تالقىلاۋعا شىعاردىق. سونداي-اق قاناتقاقتى جۇيە قورىتىندىسى دا ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەسىن بەردى جانە ونى قىتاي تاراپى دا وتە جاقسى قابىلداپ, ەندى قاعاز جۇزىندە بەرىلەتىن رۇقساتتى ەلەكتروندى فورماتقا اۋىستىرۋعا قاتىستى ءبىزدىڭ ۇسىنىستى قىزۋ قۇپتاپ وتىر. قىتاي ەلى الەمدەگى ەڭ كوپ تاۋار ءوندىرۋشى مەملەكەت قوي. ولاردىڭ ەكسپورتتىق تاۋارىنىڭ ءبىر بولىگى ءبىزدىڭ ەلدەگى ترانزيتتىك دالىزدەر ارقىلى وتەدى. مىسالى, 2022 جىلى قىتاي ەلىنەن 1,1 ملن توننا جۇك ەلىمىز ارقىلى ترانزيتپەن وتكەن بولسا, ول 2023 جىلى ەكى ەسە ارتىپ 2,2 ملن توننانى قۇرادى. ەگەر قىتاي ەلىنەن باسقا ەلدەرگە تەڭىز جولىمەن كەتەتىن جۇكتىڭ شامامەن 5 پايىزىن اۆتوكولىكپەن تاسۋعا جاعداي جاساساق, ولار ءبىزدىڭ ەل ارقىلى وتەتىن بولادى, سونىڭ ناتيجەسىندە ترانزيتتىك الەۋەت كومەگىمەن ەل قازىناسىنا وراسان مول قاراجات تۇسەدى.
– جۇيەدە ادامي فاكتور, ايتپەسە مەملەكەتتىك ورگان قىزمەتكەرىنىڭ قاتىسۋى قانشالىقتى تىيىلدى؟
– رۇقسات بلانكىسىن راسىمدەۋدە ادامي فاكتوردى مۇلدە الىپ تاستادىق. بۇرىنعى جۇيەدە بلانكىنى ماقۇلداۋدا نەمەسە كەرى قايتارۋ بويىنشا كوميتەت ينسپەكتورلارى ارالاساتىن. قازىر ولاي ەمەس. ءبارى اۆتوماتتاندىرىلعان. تاسىمالداۋشى جۇيەگە ءوزى كىرىپ, بلانكىنى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنان الادى. نەگىزى قاعاز قۇجاتتى باسىبايلى جويعىمىز كەلەدى, وكىنىشكە قاراي, تاۋار الماساتىن كوپتەگەن ەلدە جۇيەنى تسيفرلاندىرۋ ءالى ىلگەرى باسپاي تۇر. سوندىقتان قاعاز تاسىمالداعىشتان تولىقتاي باس تارتا المايمىز. دەگەنمەن بيىل ەلەكتروندى بلانكىنى كورشى قىتاي جانە وزبەكستان ەلىمەن بىرلەسىپ ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. تولىقتاي 42 شەت مەملەكەتپەن ەلەكتروندى بلانكىگە كوشۋ – الدىمىزدا تۇرعان اۋقىمدى مىندەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»