ەربول احمەتجانوۆ: زاڭدى بىلمەۋ جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتپايدى

– ەربول ۇلاتاي ۇلى, ەلىمىزدىڭ سوت سالاسىندا قانداي وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر؟

– 2023 جىل سوت سالاسىنداعى اكىمشى­لىك قىزمەتكەرلەر ءۇشىن قىزمەت ساپاسىن جانداندىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق جانە وپەراتسيالىق مەنەدجمەنتتىڭ جاڭا مودەلىنىڭ ەنگىزىلۋىمەن ماڭىزدى بولدى. وتكەن جىلدىڭ باسىندا سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتى سوت اكىمشىلىگى رەتىندە قايتا قۇرىلىپ, ايرىقشا مارتەبە الدى. ايرىقشا دەپ وتىرعانىمىز, سوت اكىمشىلىگى اتاۋىن وزگەرتىپ قانا قويعان جوق, ونىڭ مارتەبەسى ۇكىمەت اپپاراتىنىڭ دەڭگەيىمەن تەڭەستى.

2023 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتارىنا قوسىمشا ساناتتار بەرىلىپ, قۇزىرەتى كەڭەيتىلدى. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە وتباسىلىق سوتتار قۇرىلماق. قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ باستاماسىمەن 2019 جىلدان باستاپ سوتتاردا وتباسىلىق سوت قاناتقاقتى جوباسى ىسكە قوسىلىپ, كوپتەگەن جۇمىس جۇرگىزىلدى.

بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە وتباسىلىق سوتتاردى قۇرۋدىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى اجىراسۋ فاكتىلەرى كوبەيدى. مۇن­داي جاعدايدا تاراپتار دا, ولار­دىڭ بالالارى دا مورالدىق تۇرعى­دان زارداپ شەگەدى. وسىنداي قيىن كەز­دە مەملەكەت تاراپىنان تەگىن قۇقىق­تىق جانە پسيحولوگيالىق كومەك كورسە­تىلەدى.

2023 جىلدىڭ 27 ناۋرىزىندا پرەزي­دەنت «قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ كەي­­بىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە پروتسەستىك زاڭ­نا­مانى جەتىلدىرۋ جانە سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويىپ, وسى تۇزەتۋلەرگە ساي بالالاردىڭ مۇددەسىنە قاتىستى زاڭداردىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرى ناقتىلاندى. سونداي-اق كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدان­ارالىق سوتتاردىڭ قۇزىرەتىنە ازاماتتىق ىستەردىڭ كەيبىر ساناتى بەرىلدى.

بۇگىنگى تاڭدا سوت رەفورماسى بو­يىنشا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردىڭ ەكىنشى بلوگى قولعا الىنىپ جاتىر. تۇزەتۋلەردى سەنات الاڭىندا ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبى ازىرلەگەن. وزگەرىستەر «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, پروتسەستىك كودەكستەرگە, سونداي-اق بىرقاتار ارنايى زاڭعا ەنگىزىلەدى. نەگىزگى جاڭا­شىلدىق – قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەر بويىنشا كاسسا­تسيالىق ءوتىنىشمحاتتاردى الدىن الا قاراۋدى الىپ تاس­تاۋ. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن دەربەس كاسساتسيالىق ساتىلار قۇرۋ ماسەلەسى دە پىسىقتالىپ جاتىر.

– قازىرگى ۋاقىتتا ارازداسقان اعا­­يىن داۋىن بيلەر كەڭەسى ارقى­لى شەشۋ جونىندە كوپ ايتىلىپ ءجۇر. باستاما قانشالىقتى ناتيجە بەرەدى؟

– بيلەر كەڭەسىنىڭ باستى ماقساتى – قوعامداعى ىنتىماق پەن بىرلىكتى ناسيحاتتاۋ, داۋ-جانجال كورسەتكىشىن تومەندەتۋ, قۇقىقبۇزۋشىلىققا جول بەرمەۋ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپتاردى ساقتاۋ, جاستارعا, تۇرعىندارعا قۇقىقتىق جانە ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ. سونداي-اق اسا اۋىر ەمەس قىلمىستاردى, وتباسى­لىق-تۇرمىستىق جانە ەڭبەك داۋلارىن سوتقا جەتكىزبەي مەدياتسيا تارتىبىمەن تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋعا باسىمدىق بەرۋ.

قازىرگى تاڭدا وسى باعىتتا مەدياتورلارمەن, بيلەر كەڭەسىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر­دىڭ جانىنان «باستاۋ» جۇمىس توبى قۇرىلعان. نەكە بۇزۋعا شاعىم جازعان وتباسى يەلەرىن اۋەلى سول جۇمىس توبىنا جىبەرەمىز. سول جەردە بيلەر, مەديا­تورلار, پسيحولوگتەر, اكىمدىك وكىلدەرى سويلەسەدى. تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋ­ مۇمكىن بول­ما­عان جاعدايدا ءتيىستى ۇسىنىستار بەرىلەدى.

بيلەر كەڭەستەرىنىڭ قۇرامىنا بەدەلدى, ابىرويلى, بىلىكتى, ومىر­لىك تاجىريبەسى بار ارداگەرلەر تار­تىلعان. ولار داۋلى ماسەلەلەردى مۇم­ك­ىندىگىنشە بەيبىت جولمەن شەشىپ, ەكى تاراپتى تاتۋلاستىرۋعا قابىلەتتى ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. اۋداندىق, اۋىلدىق بيلەر كەڭەسىنىڭ توراعالارى بولىپ ەسىمى ەلگە بەلگىلى, حالىق سىيلايتىن, تىڭدايتىن, قۇرمەتتەيتىن ارداگەرلەر بەكىتىلدى.

وبلىستىق بيلەر كەڭەسى رەسپۋب­ليكالىق «دانەكەر» قاناتقاقتى جوباسىن باسشىلىققا الىپ, حالىق اراسىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. وبلىستىق بيلەر كەڭەسى ىسكە كىرىسكەن العاشقى كۇننەن باستاپ وبلىستىق سوتپەن بىرلەسە وتىرىپ, «بيلەر كەڭەستەرى تۋرالى ەرەجەنىڭ» جوباسى جاسالدى. اتالعان ەرەجە 2019 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا شىمكەنت قالاسىندا وتكەن اردا­گەرلەر ۇيىمدارىنىڭ رەسپۋبليكالىق جيىنىندا ماقۇلداندى.

ەرەجە قابىلدانعاننان كەيىن بيلەر كەڭەستەرىنىڭ مۇشەلەرىن وقى­تۋ­دى, بۇرىن اينا­لىسىپ كورمەگەن ءىستىڭ قىر-سىرىمەن تانىس­تىرۋدى قولعا الدىق. بۇل جۇمىس ءتورت جىل بۇرىن قاڭتار ايىندا باستالدى. وب­لىستىق سوتتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وبلىس­­تىق بيلەر كەڭە­سىنىڭ مۇشەلەرى مەن اۋ­دان­­­دىق بيلەر كەڭەستەرىنىڭ تور­اعا­لا­رىنا ارنالعان سەمينار وتكىزىلدى. «مە­ديا­­تسيا تۋرالى» زاڭدى باس­شى­­لىققا الىپ, جۇ­مىستى جۇرگىزۋ ءۇشىن 85 ارداگەرگە «كاسىبي ەمەس مەدياتور» سەرتيفيكاتى تاپسىرىلدى.

– قازىر اكىمشىلىك ادىلەت كاسىپ­كەر­لەر مەن بيزنەستى مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنەن قورعاۋدا تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر. جاڭا كودەكس وبلىستىق سوت جۇمىسىنا نەندەي وزگەرىس اكەلدى؟

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جار­لى­عىمەن 2020 جىلدىڭ 29 ماۋسى­مىندا اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس قابىلدانىپ, قۇجات 2021 جىلدىڭ 1 شىلدە­سىنەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. اكىمشىلىك ادىلەتتىڭ باستى ماقساتى ءبىر جاعىنان ازاماتتارعا باسقارۋشىلىق شەشىمدەر قابىلداۋ ۇدەرىسىنە بەلسەندى قاتىسۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەتىن كەپىلدىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان – جوعارى تۇر­عان مەملەكەتتىك ورگاندا نەمەسە سوتتا جاريا-قۇقىقتىق داۋلار­دى قاراۋ كەزىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن بەلگىلەۋ.

كودەكس قابىلدانباي تۇرىپ, ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە جاريا-قۇقىقتىق داۋلاردىڭ 85 پايىزى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ پايداسىنا شەشىلەتىن. اكىمشىلىك ادىلەت ازاماتتاردىڭ ءوتىنىشىن قاراۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, قۇقى مەن زاڭدى مۇددەسىن قالپىنا كەلتىرۋگە ىق­پال ەتكەنىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. سەبەبى قازىرگى تاڭدا اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا سوت شەشىمدەرىنىڭ 50 پا­يىز­­دان استامى ازاماتتاردىڭ پايداسىنا شەشىلىپ جاتىر.

اكىمشىلىك ىستەردى قاراۋ بارىسىندا سۋديالار ازاماتتار مەن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سوتقا شاعىمدارى مەن وتىنىشتەرىنە نەگىز بولعان لاۋازىمدى ادامداردىڭ, اكىمشىلىك ورگانداردىڭ جۇيەلى پروبلەمالارىن انىقتادى. التى ايداعى سوتتارمەن ىستەردى قاراۋ كەزىندە انىقتالعان زاڭ­بۇزۋشىلىقتار بويىنشا اكىمشىلىك ورگان مەن لاۋازىمدى تۇلعالار اتىنا 40 جەكە ۇيعارىم شىعارىلدى.

– تۇرمىستىق زورلىق-زومبى­لىق­ قۇقىقبۇزۋشىلىق ارەكەت­تەرى الەۋ­مەت­تىك جەلىدە وتكىر تاقى­رىپتىڭ بىرىنە اينالدى. وسى ماسەلە تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟

– سوت جۇيەسىنىڭ نەگىزگى باعىت­تارى­نىڭ ءبىرى – وتباسى قۇندى­لىعىن ناسي­حاتتاۋ, ادام قۇقىن قور­عاۋ جانە زاڭ ۇستەمدىگىن نىعايتۋ. ستاتيستيكاعا سۇيەن­سەك, 2023 جىلى جامبىل وبلىسى سوت­تارىمەن وتباسى-تۇرمىستىق قا­تى­ناستار اياسىنداعى قۇقىققا قار­سى ارەكەتتەر بويىنشا 10 083 ءىس قا­را­لىپ, 2607 ءىس تاتۋلاسۋعا بايلانىس­تى قىس­قار­تىلعان. دەنساۋلىققا قاسا­قا­نا جەڭىل زيان كەلتىرۋ بويىنشا 4097 ءىس قارالىپ, 1 110 ءىس تاتۋلاسۋعا باي­لا­نىستى قىسقارتىلعان. ۇرىپ-سوعۋ بويىنشا 4183 ءىس قارالسا, 789 ءىس تاتۋ­لا­سۋعا بايلانىستى قىسقار­تىل­عان.

زاڭنامانى قاتاڭداتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. ايتالىق, ۇرىپ-سوعۋ, جەڭىل دارەجەلى دەنە جاراقاتىن كەل­تىرۋ ىستەرى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارتۋدى ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. قۇقىق بۇزۋشىنىڭ مىنەز-قۇلقىنا قويىلاتىن تالاپتار اياسىندا قىسىم كورسەتۋشىنى ۇيدەن ۋاقىتشا شىعارۋ مەن پسيحولوگيالىق كۋرسقا جىبەرۋ قۇقىعىن دا سوتقا بەرۋ جوسپارلانعان.

– ازاماتتىق, قىلمىستىق اكىم­­شى­لىك سوت جۇرگىزۋدە قارال­عان­ ىستەر, شىعارىلعان اقتاۋ ۇكىم­دە­رى تۋرالى قىسقاشا ايتسا كەت­سە­ڭىز.

– جامبىل وبلىسىنىڭ سوتتارى 2023 جىلى 1646 ادامعا قاتىستى 1356 قىل­مىس­تىق ءىستى قاراپ, ۇكىم شىعار­دى. 19 ادام­عا­ قاتىستى اقتاۋ ۇكىمى شى­عا­رىل­عان, 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش 31 ادامدى قۇرا­عان.

اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەردە وبلىس سوتتارىندا 2023 جىلى اكىمشىلىك قۇقىق­بۇزۋشىلىق بويىنشا 13 096 ادامعا قاتىستى 13 096 ءىس قارالدى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر كوپ. بىلتىر 10 411 ءىس قارالعان.

اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا اكىمشى­لىك ادىلەتتىڭ اياسىندا 2023 جىلدىڭ 12 ايىن­دا 1205 اكىمشىلىك ءىس ءتۇسىپ, 1002 ءىس قارالعان, ول 83,1 پايىز­دى قۇراپ وتىر. 2022 جىلى 1176 اكىمشىلىك ءىس تۇسكەن ەدى.

جىل سايىن شاعىمنىڭ ءوسۋى بايقالادى. ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ پايداسىنا 56,5 پايىز شەشىم (187) شىعارىلدى. ازاماتتىق ىستەر بو­يىنشا 2023 جىلى وبلىستاعى ءبىرىن­شى ساتىداعى سوتتارمەن 17 929 ءىس وندىرى­سىمەن اياقتالعان, ونىڭ ىشىندە 10 018 ءىس شەشىم شىعارۋمەن قارالعان. 2023 جىلى جامبىل وبلىسىنىڭ سوتتارى رەسپۋبليكا سوتتارى اراسىندا ازاماتتىق ىستەر بويىنشا سوت تورەلىگىن اتقارۋدا ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى.

– سىبايلاس جەم­قور­لىق­قا جول بەرگەن سۋديالار تۋرالى نە ايتاسىز؟

– مۇنداي جاعىمسىز جايتتار وبلى­سىمىزدا بولعانىن جوققا شىعارا المايمىز. وتكەن جىلى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ جامبىل وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى قىزمەت­كەر­لەرى تاراز قالالىق №2 سوتى­نىڭ سۋدياسى ف.س.ۋتەشوۆانى پارا الدى دەگەن كۇدىكپەن ۇستاپ, وعان قىل­مىس­تىق كودەكستىڭ (قك) 366-بابى 2-بولىگىمەن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, بۇلتارتپاۋ شاراسى «ەش­قاي­دا كەتپەۋ» قولحاتىندا بولعان.

جامبىل اۋداندىق سوتىنىڭ 2023 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى ۇكىمىمەن, سوتتالۋشى ف.س.ۋتەشوۆا قك-ءنىڭ 366-بابى 2-بولىگىمەن كىنا­لى دەپ تانىلىپ, وعان 3 جىل باس بوس­تان­­دىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعا­يىن­دالدى. ۇكىممەن كەلىسپەگەن سوتتا­لۋ­شى جانە ونىڭ قور­عاۋ­شىسى اپەللياتسيالىق ساتى­داعى سوت­قا اپەللياتسيالىق شاعىم تۇسىر­گەن. جام­بىل وبلىستىق سوتىنىڭ قىل­مىس­تىق ىستەر جونىندەگى سوت القا­سىنىڭ 2024 جىلعى 24 قاڭتارداعى قاۋ­لى­سى­مەن ف.س.ۋتەشوۆاعا قاتىستى ۇكىم وزگەرىسسىز, ونىڭ اپەللياتسيالىق شاعى­­مى قاناعاتتاندىرۋسىز قالدى­رىلدى.

– سۋديالىق بوس ورىندارعا بى­لىك­­­تى ماماندار تارتۋ بارىسىندا قان­داي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟

– قازىرگى تاڭدا وبلىستا سۋديا لاۋازىمىنا 12 بوس ورىن بار. جام­بىل وبلىستىق سوتى تاراپىنان سوت جۇيە­سىن رەفورمالاۋ باعىتىندا سۋديالار كور­پۋسىنا بىلىكتى كادرلاردى تارتۋ ءۇشىن ءبىراز ءىس-شارا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ماسە­لەن, وڭىردە ورنالاسقان مەملەكەتتىك ور­گان­­دارعا, سوت قىزمەتكەرلەرىنە, ادۆوكات­تار مەن نوتاريۋستارعا سۋديا لاۋازىمىنا بىلىكتىلىك ەمتيحانىن تاپسىرۋعا نيەت بىل­دىرگەن تۇلعالاردىڭ ءتىزىمىن الدىردىق. ناتي­­جەسىندە, سوت قىزمەتكەرلەرىنەن – 24, مەم­­لەكەتتىك كىرىس ورگاندارىنان – 2, سى­باي­لاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل دە­پار­تامەنتىنەن – 3, تەكسەرۋ كوميسسياسى­نان – 2, جەكە سوت ورىنداۋشىلاردان – 8, ادى­­لەت باسقارماسىنان – 4, ادۆوكاتتار القا­­سىنان – 8, جامبىل وبلىسى بويىنشا ەكو­­نو­ميكالىق تەرگەۋ دەپارتامەنتىنەن – 2, پو­لي­تسيا دەپارتامەنتى زەينەتكەرلەرىنەن – 2 – بار­لىعى 56 ادام سۋديا لاۋازىمىنا بى­­لىك­­تىلىك ەمتيحانىن تاپسىرۋعا قىزى­عۋ­شى­­لىق بىلدىرگەن.

ولارعا وبلىستىق سوتتىڭ سۋديالارى سەمينار ساباقتار, كەزدەسۋلەر وتكىزىپ تۇرادى. بۇل كەزدەسۋلەردە ازاماتتىق, اكىمشىلىك, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ ءتارتىبىن تۇسىندىرۋمەن قاتار, كونكۋرستىق راسىم­دەر مەن سۋديانى تاعايىنداۋ تارتىبىمەن ەگجەي-تەگجەي تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلەدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

تابيعات مۇسىلمانقۇل,

«Egemen Qazaqstan»

جامبىل وبلىسى