ايتىستىڭ اقتاڭگەرى

اتام قازاقتا تەك دەگەن قاسيەتتى ۇعىم بار. اقىننىڭ الپىس ەكى تامىرىنداعى ىستىق قان, بويىنداعى قۋات, ەڭ باستىسى اقىندىق ونەر قايدان دارىعان دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ءبىراۋىز ءسوز ايتا كەتەلىك. اكەسى شاكەي ارقىلى الاشقا ايگىلى اقان سەرىمەن جالعاسىپ جاتىر. ارىداعى ءبىرجان سال, اقان سەرى, شال اقىن مەن ارىستانباي, شوجە مەن ورىنباي, توعجان سىندى اعىنى قاتتى, ءمولدىر جىر داريالاردىڭ وزىندەي, ءيا بولماسا كوزىندەي جالعاسى. تۋعان جەرى كوگىلدىر كوكشە سىلەمدەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە يەك ارتىپ جالعاسىپ جاتقان تاۋ جوتالارىنىڭ ەڭ بيىگى – اقان تاۋىنىڭ ەتەگى. تاۋدان تومەن ەڭىستە زەرگەردىڭ قو­لىنان شىققان, جارقىراعان كۇمىس بەلبەۋدەي مىڭ بۇرالىپ اقانبۇرلىق وزەنى اعىپ جاتىر. كوكشەتاۋدىڭ باتىس بەتكەيىن جايلاعان قالىڭ قاراۋىلدىڭ ق ۇلىمبەت ەسىمدى بالاسىنان ۇرپەك باتىر تارايدى. كادىمگى بۋرابايداعى ۇر­پەك تاۋى وسى بابامىزدىڭ اتىمەن اتالعان. باتىر ۇرپاعى اقىن بولۋى زاڭدىلىق ءتارىزدى. اسىلىندا اقىندىق, جىرشىلىق ونەر اتاجۇرتتان دارىعان دەسەدى. وعان انا قاسيەتى ۇستەمەلەي قوسىلعان. كوكەن اعامىزدىڭ كاميلا ەسىمدى ناعاشى اپاسى ارقاعا اتى شىققان اقىن شاكەن وتىزباەۆپەن ايتىسىپ, جەڭىپ كەتسە كەرەك. ات باسىن شاكەيدىڭ ۇيىنە تىرەگەندە قاسىنان سىنىقسۇيەم قالماي, ءتىرى ءسوزىن تىڭداپ, سۇيەگىنە سىڭىرە بەرەتىن ادەتىن كورگەن شاكەن اقىن شاكەيگە:

– ءتۇپتىڭ تۇبىندە وسى بالاڭ اقىن بولادى, – دەسە كەرەك. اقكوڭىل اقىن ەلگەزەك بالاعا اق باتاسىن بەرىپتى. كوزى تىرىسىندە كوكەن اعا ءوزى ۇستازى ساناعان شاكەن اقىندى ەسكە الىپ, «مەنىڭ وسىلاي جۇرگەنىم ۇستازىمنىڭ بەرگەن باتاسىنىڭ ارقاسى» دەۋشى ەدى. جالعىز باتا ەمەس, اقىلىن دا ۇستاپ قالعان.

– اقساقالدى اتا مەن اقجاۋلىقتى انامەن ايتىسپا, ابىروي المايسىڭ, – دەسە كەرەك ۇستازى.

الگى سوزىنە ارلى بول دەگەن تىلەگىن دە قوسقان. اقىندىق – اردىڭ ءىسى. ونەر جولىنا تۇسكەن كوكەن اقىن ۇستاز اقىلىن بۇلجىتپاي ورىنداعان.

ەلدەگى كوكالاجار اۋىلدىق مەك­تەبىندە ءبىلىم العان كوكەن اعا ساپارىن قىزىلجاردا ساباقتاعان. قازىنالى قىزىلجاردا بايلىققا كەنەلگەن. ول بايلىعى – اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت ىستەگەن سەگىزبايدىڭ جۇ­كەسى دەگەن كىسىنىڭ كوك ساندىعى. كوك سان­دىق تۋرالى اڭگىمە قۇلاعىنا تيگەننەن كەيىن كوكەن اعا رەتىن تاۋىپ, الگى ساندىقتى اشقىزىپ اقتارتقاندا, ىشىنەن قىرۋار قولجازبا شىققان. ات باسىنداي التىنعا جولىققانداي قۋانعان. ءتىپتى باعا جەتپەس رۋحاني بايلىقتى كورگەندە, ونە بويى دىرىلدەپ كەتسە كەرەك. سەزىمىن سەلت ەتكىزبەي قايتسىن. قابانباي باتىر, قانجىعالى بوگەنباي, داريعا قىز بەن حازىرەتتىڭ كۇرەسى, التىن بالىق, ەر تارعىن, ەرسايىن. ساناپ تاۋىسا الماس ەدىڭىز. جىر داريانىڭ ىشىنە كۇمپ ەتە تۇسكەن. باس الماي وقىدى. سوندا دا مەيىرى قانباستاي. مۇحتار ناۋشاباەۆ پەن ساپارعاليدىڭ جۇمباق ايتىسىن جاتتاپ, ولەڭنىڭ ىشكى بۋىن ۇندەستىگى, ءمانى مەن ماعىناسى تۋرالى قالىڭ ويعا باتقان. ارا جىگىن سالماقتاپ, ساناسىنا قۇيعان ۇستازى نۇرجان ورازوۆ. جالعىز ءوزى ەمەس, ءبىلىم ىزدەگەن ورىمدەي جاستاردىڭ ءبارى جىر وقۋ­عا جۇمىلعان. اعايىندى قارامان مەن قابدوللا نۇراليندەر, كەيىن كوكشە وڭى­رىنە قالامى قارىمدى جۋرناليست رە­تىن­دە تانىلعان اۋەز وتەەۆ. كوكەن اعا اۋەز تۋ­رالى اسەرلى اڭگىمەسىن بىلاي ايتار ەدى.

– كەيبىرەۋلەر اعىنان جارىلىپ ايتقىسى كەلمەي, كۇلبىلتەلەيدى, – دەر ەدى ول, – العاشقى ولەڭدەرىمدى سارالاپ, ءادىل باعاسىن بەرىپ, جولعا سالعان. اۋەز­دەن كوپ ۇيرەنىپ, ءسوز پاتشاسى – ولەڭنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەردىم. ودان ءارى تابيعاتتىڭ بويعا دارىتقانى. سوزگە يكەمىم بولعانىمەن, ءبىلىمسىز بولمايدى.

اقتاڭگەر ايتىس اقىنىنىڭ تۇلعا­سىن سومداعان كەزدە بالۋاندىعىن دا ايتا كەتسەك, ارتىقتىعى بولماس. تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ناۋ­قانى كەزىندە كوكشەنىڭ كوگىلدىر قىرات­تارىندا جاڭا ەلدى مەكەندەردىڭ پايدا بول­عاندىعى بەلگىلى. كەڭ-بايتاق كەڭەس دالاسىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تىڭ يگەرۋشىلەر قاپتاعان. اراسىندا تەن­تەك پەن تەلىسى دە از ەمەس. جەرگىلىكتى جۇرتتى كەم ساناعان, قوراش كورگەن. اقىن تۋعان رۋزاەۆ اۋدانىنىڭ قيىر ءبىر شەتىندە مۇقىر دەپ اتالاتىن شوق جۇل­دىزداي شاعىن اۋىل بار. ەرتەرەكتە العاباس ۇجىمشارى اتانسا كەرەك. اۋىلدىڭ شەتىندە فايزوللا قازكەەۆ دەگەن ادام تۇرادى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە تىڭ يگەرۋ جەلەۋىمەن كەلگەن ءبىر توپ قىلمىسكەر فايزوللانى قورقىتىپ, ۇيىندەگى بار اقشاسىن الىپ كەتەدى. ۇزىن-ىرعاسى ون ەكى ادامعا جالعىز ءوزىنىڭ شاماسى كەلمەيتىنىن ءبىلىپ, فايزوللا «جان ولجا» دەپ بارماعىن تىستەپ قالا بەرەدى. وقىس وقيعادان قۇلاقتانعان اۋىل جىگىتتەرى نامىسقا تىرىسىپ قاراقشىلاردى مۇ­قىر سايىنىڭ قاباعىندا قولعا تۇسىرەدى. كوكەن شاكەەۆ ول كەزدە ەلدەگى باس كوتە­رەر ازاماتتاردىڭ ءبىرىنىڭ سانا­تىندا ەدى. كەۋدەسىن نامىس كەرنەگەن اقىن بىلعارى ەتىگىنىڭ قونىشىنان قان­جارىن سۋىرىپ الىپ, مومىن جۇرتتى باسىنعىسى كەلگەن بۇزاقىلاردى ساباسىنا ءتۇسىرىپتى.

«مەن – شولاق, اشۋلانسام قالاي توقتار,

ەل دە از وسى كۇنى مەنى بوقتار.

سەنىڭ-اق تۇقىمىڭنان كوردىم عوي دەپ,

بىرەۋىن بىرەۋىنە قىلدىم شوقپار».

ەل باسىنا كۇن تۋعان ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس كەزىندە كوكەن اعامىز سو­عىسقا اتتانعان. ءوزى بىلاي سيپاتتاپتى.

«مەنىڭ ون بەس جاسىمدا,

سۇراپىل سوعىس باستالدى-اي.

قارا قاعاز ول كەزدە,

كوكتەن تۇسكەن جاسىنداي.

ورتامىزدان اكەتتى-اۋ,

تالاي شىركىن, اسىلدى-اي.

بويدى باسقان اۋىرلىق,

تاۋدىڭ شومبال تاسىنداي.

كۇندە ەستىرتۋ جاماندىق,

ەڭىرەۋ ەشبىر باسىلماي.

ءزىل-زالا سول شىعار,

اينالدىرار باسىڭدى-اي.

سوعىستىڭ بىتەر ءتۇرى جوق,

بىزدەر دە قارۋ اسىنباي.

سوعىسقا مەن دە اتتاندىم,

ۇلعايتىپ ەكى جاسىمدى-اي».

1943 جىلدىڭ كۇزىندە كوكەن شاكەەۆ قان مايدانعا اتتانادى. الماتىدا ارنايى جاتتىعۋدان وتكەننەن كەيىن بۇلاردىڭ پولكى 1944 جىلدىڭ اقپان ايىندا كۇندەي كۇركىرەپ جاتقان مايدان دالاسىن بەتكە العان. بارار جەرى – ەكىنشى ۋكراينا مايدانى. بىردە اجال وعى ءساۋىردىڭ اق جاۋىنىنداي نوسەرلەتىپ, كەڭەس جاۋىنگەرلەرى العا جىلجي الماي تۇرعان قىسىلتاياڭ شاق ەكەن. قارۋ­لاستارىن شابۋىلعا كوتەرۋ ءۇشىن اقىن «وتان ءۇشىن العا!» دەپ اتوي سالىپ, قولىن­داعى قارۋىنان وق بوراتىپ, جاۋعا ۇمتىلادى. الدەن ۋاقىتتا سناريادتىڭ جارىقشاعى ءتيىپ, مۇرتتاي ۇشادى. كالينينگراد تۇبىندەگى وسى ەرلىگى ءۇشىن قاتارداعى جاۋىنگەر كوكەن شاكەەۆ «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالادى. سناريادتىڭ جارىقشاعى قولىنىڭ سۇيەگىن وپىرىپ ءتۇسىرىپ, سول جاق قولى كەمتار بولىپ قالادى. كەيىن ارادا كوپ جىل وتكەن سوڭ ساحنادا بۇل جايدان حابارى جوق اقىندار كوكەن اعامىزدىڭ دومبىرانىڭ شاناعىن باۋىرىنا قىسىپ ۇستاپ تارتقانىن ءاجۋا ەتەتىن بولعان. بىراق ولار مايدانگەر اقىننىڭ باسىنان كەشكەن بەينەتىن بىلە بەرمەسە كەرەك-ءتى.

سوناۋ 1958 جىل. ءسوز ۇستاعان وت اۋىز­دى, وراق ءتىلدى اقىندار كوكشەتاۋعا جينالعان. مۇسا اسايىنوۆ, دۋلات ما­جەنوۆ, رامازان سپانوۆ, ساعىناي اق­ساقال, بايسەيىت بايبوسىنوۆ, ءۋاليحان جاۋاروۆ, جۇماتاي ماديەۆ, نۇرمياش كوبەنوۆ, قابيدەن جاۋدين, ءتاشمان تۇرمانوۆ, بايجۇمان عابدۋللين. مىنە, وسى جامپوزداردىڭ ءبارى عاسىرلار بويى حالقىمىزبەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ايتىس ونەرىنىڭ قايتا جاندانۋىنا, ءسوز ونەرىن سىيلايتىن حالقىنا قىزمەت ەتۋىنە ايانباي اتسالىستى. ايتىس ءتارىزدى ۇلتتىڭ رۋحاني ەرەكشەلىكتەرىنەن تۋعان تاماشا قۇبىلىستىڭ كورنەكتى ءبىر وكىلى كوكەن شاكەەۆ ەدى. بالا جاسىنان جالىندى جىردى سەرىك ەتكەن كوكەن اقىننىڭ قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى اتانۋى دا ەجەلدەن ءان-جىردىڭ التىن بەسىگى ساناتىنداعى كوكشە مەرەيىن وسىرە ءتۇستى. ءسوز اراسىندا بۇل جوعارى اتاقتىڭ 1948 جىلعى 29 ماۋسىم كۇنگى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن بەلگىلەنگەندىگىن ايتا كەتسەك ارتىقتىعى بولماس. اسا قۇرمەتتى وسى اتاقتى العاش ەسىمى الاش جۇرتىنا بەلگىلى كەنەن, ومار, تولەۋ, ساتتىعۇل, قالقا, عابدىلمان, نۇرقان جانە ۇمبەتالى سىندى اقىندار الدى. ەكىنشى كەزەكتە ماناپ كوكەنوۆ, كوكەن شاكەەۆ, ءاسىمحان قوسباساروۆ, قونىسباي ابىلەۆ, اسەلحان قالىبەكوۆا, ءاسيا بەركەنوۆالار وسىنداي قۇرمەتكە يە بولدى.

ايتىس سىندى رۋحاني الەمنىڭ جار­قىراعان ساف التىننىڭ ۋاقىت شى­مىل­دىعىنان ارشىلىپ الىنىپ, جارقى­راي ساۋلە شاشقان كەزى دە كونەكوز قاريا­لاردىڭ ەسىندە. 1958 جىلى تۇڭعىش رەت وب­لىستىق اقىندار ايتىسى وتكىزىلدى. ول كەزدەگى ايتىستا ەل ىشىندەگى كەلەلى ما­سەلەلەر تولعاي ايتار تاقىرىپتارىنا اي­نالا­تىن. جاي عانا شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى ەمەس, رۋحاني دۇنيەلەر. 1993 جىلدىڭ شىلدە ايىندا كوكشە توپىرا­عىن­دا اقان سەرىنىڭ تويى ءوتتى. ال­دىمەن قوز­عاۋ سالعانداردىڭ ءبىرى كوكەن شاكەەۆ ەدى.

سارى بەلىندە ساعىم ويناپ, اق جاۋى­ن جاۋعان اسەم بەينەسى وزگەشە كورىكپەن كىلكىگەن ماڭ دالا قانشاما عالامات دۇنيەلەردى باسىنان كەشىرىپ جاتىر. كەشەگى كەڭەس زامانىندا وسى جەردە تۋعان ءتىلدىڭ تۇتقىرلانعانىن دا كوز كورگەن. ءدال سول كەزدە كوكشەتاۋدىڭ جاقسىسى مەن جايساڭى ەل ىشىنە ءجيى شىعاتىن. ەستاي مىرزاحمەتوۆ, تولەگەن قاجىباي سياقتى قالامگەرلەر ۇلت بولىپ ۇيىسۋدىڭ ءجونىن ايتسا, كوكەن اعامىز باستاعان اقىندار جىردان شاشۋ شاشاتىن. شامامەن 1980 جىل بولسا كەرەك. كوكشەتاۋ قالاسىنان تاياقتاستام جەردەگى اقان اۋىلىندا سونداي ءبىر شۋاقتى كەش ۇيىمداستىرىلادى. كوكەن اعا سۋىرىلىپ, جىر نوسەرىن توگەدى. قالامگەرلەر ەل رۋحىن كوتەرۋ تاقىرىبىندا وي تولعايدى. ءسوز كەزەگى وزىنە جەتكەنشە سول كەزدە «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىندە قىزمەت ەتەتىن قورعانبەك امانجول اقىن اعاسىنا ارناپ جىر جازىپ, سياسى كەۋىپ ۇلگەرگەنشە سول كەشتە وقىپ بەرىپتى.

«كوكشەنىڭ كوڭىل تورىندە,

اقتاڭگەر اقىن كوكەنسىڭ.

ىزدەگەن كوكتەن جاقسى اعا,

جانىمدا جۇرگەن ەكەنسىڭ.

اقىندىق وتىن مازداتىپ,

جۇرەكتىڭ جىرىن قوزداتىپ.

ونەردىڭ تۋىن كوتەرسەڭ,

ەمەس قوي ول دا از باقىت.

كوكىرەكتەن كوكە, كۇي اقسىن,

ولەڭگە وتكىر قياقسىڭ.

اقاننان قالعان اقتانبوز,

ءبىرجاننان قالعان تۇياقسىڭ».

كوكەن اعامىزدىڭ ونەر ساپارى ىر­كىلگەن جوق, جالعاسىپ جاتىر. ءتول شا­كىرتى قۇدايبەرلى مىرزابەك باستاعان كەيىنگى بۋىن ءسوز ونەرىن باعالاي بىلەتىن الاش جۇرتىنا تابيعات سىيلاعان تاماشا تالانتتارىمەن قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدە. ەل جۇگىن, رۋحاني جۇگىن ارقالاعان ات توبەلىندەي از عانا توپتىڭ كوتەرگەنى – جالىندى جىردىڭ جۇگى, كوزدەگەنى – ەل مەرەيى, ماقساتى – جا­نامىن دەگەن ءار كوكىرەككە دەم بەرۋ. دەمەك, ارلى اقىن­نىڭ ادال لەبى ۇزىل­مەيدى ەكەن-اۋ!..

 

كوكشەتاۋ