قازاق قىزدارىنىڭ شامشىراعى

رەسپۋبليكادا بىرنەشە پە­دا­گوگيكالىق جوعارى وقۋ ور­نى­نىڭ بولعانىنا قاراماستان, ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا تۇسكىسى كە­­لەتىن تالاپكەرلەردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. ونىڭ جار­قىن دالەلىن 80 جىل­دىق تاريحى بار ءبىلىم ورداسى­نىڭ وسى جىلدارداعى ساپالى ءبى­لىم, بىلىكتى كادر دايار­لاۋ ۇدە­سىنە قويىلاتىن تالاپ­تىڭ جو­عارىلىعى مەن بى­لىك­تى پروفەسسور-وقىتۋشىلار جۇمى­سىنىڭ ناتي­جەسىنەن ناقتى كورەمىز.  

– مارتەبەلى پاراسات ورداسى­نىڭ تاريحى ەل باسىنا كۇن تۋعان ءىى دۇنيەجۇزىلىك سۇراپىل سوعىس جىلدارىنان باستالىپ, ەرلەر قان مايدانعا اتتانعاندا ەل بەي­نەتى تۋعان جەردە قالعان ايەل­دەر مەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ موينىنا ارتىلعانى بەلگىلى. سول تۇستا, 1944 جىلدىڭ تامىز ايىندا رەسپۋبليكا باسشىلارى ج.شاياحمەتوۆ پەن ن.وڭداسىنوۆتىڭ باس بولۋىمەن اسەم الماتىدا ءبىلىم ورداسى شاڭىراق كوتەردى. حالقىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتتارى ق.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسى­رەپوۆ, ءى.وماروۆ  قولداپ, ءبىلىم ورداسىنىڭ اشىلۋىنا كومەك قولىن سوزدى. زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى م.اۋەزوۆ ء«تاڭىر جازسا, بۇل ينستيتۋت قازىر­گى جانە بولاشاقتاعى قازاق قىز­دا­رىنىڭ شامشىراعىنا اينالادى. وسى شامشىراقتىڭ جارىق ساۋلەسى ەشقاشان سونبەسىن دەيىك» دەپ اق باتاسىن بەرگەن ەدى. تەك قازاقتىڭ قىزدارىنا ارنالعان قازاق تىلىندە جوعارى ءبىلىم بە­رەتىن, ولاردى جاتاقحانامەن, تەگىن تاماقپەن قامتاماسىز ەتەتىن ينستيتۋتتى اشۋ باستاماسى سول كەزدەگى رەسپۋبليكا باسشىلارى مەن زيالى ازاماتتارىنىڭ باتىل قادامى, ءوز ۇلتىنا دەگەن شىنايى جاناشىرلىعى بولاتىن. سول جىلداردا وقۋعا تۇسكەن جاستارعا ءا.مارعۇلان, ع.قۇرمانعاليەۆ, ت.تاجىباەۆ, ا.جۇبانوۆ, و.جاۋ­تى­كوۆ, ن.ساۋرانباەۆ  سەكىل­دى حالقىمىزدىڭ ايتۋلى تۇلعا­لارى ساباق بەردى. سوعىس جىل­دا­رىنداعى قيىندىققا قاراماس­تان, ءبىلىم بەرۋ ىسىنە جەتە كوڭىل ءبولىندى, – دەيدى قىزدار پەدا­گوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى گۇلميرا قاناي.

گوگول جانە لەسنايا كوشەلە­رىنىڭ قيىلىسىنداعى بۇرىنعى پەداگوگيكا ۋچيليششەسىنىڭ عيما­راتىندا ورنالاسقان ينستيتۋتتا العاشقىدا 125 ستۋدەنت قا­­بىل­دانىپ, 20 وقىتۋشى ءدا­رىس بەر­گەن بولسا, 1948 جىلى كافەد­را­لار سانى 11-گە جەتىپ, ستۋدەنتتەر سانى 600-دەن اسقان. بۇگىنگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەس ينستيتۋتىنا قاراستى 24 كافەدرادا باكالاۆرياتتىڭ – 46,  ماگيستراتۋرانىڭ – 25, دوك­تورانتۋرانىڭ 12  ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بار. قازىرگى كەزدە وقۋ ورنىندا 9 مىڭنان اسا ستۋدەنت, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار ءبىلىم الىپ جاتىر.  

ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى اۋىل مەن قالا ءبىلىمىنىڭ اراجىگىن جالعاپ, بولاشاق مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتى مامان رەتىندە قالىپتا­سۋىنا باسا نازار اۋدارىپ وتىر. وسى ورايدا ۋنيۆەرسيتەتتە اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم ساپاسىن زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلدى. ورتالىقتا ۇستازداردىڭ كوش­باسشىلىعى مەن مادەنيەتىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, اۋىل مۇعالىمدەرى ورتالىق ما­مان­دارىنىڭ باعدار بەرۋىمەن ادىستەمەلىك كومەك الىپ كەلەدى. مۇنىمەن قوسا «عىلىمي سە­رىك­تەستىك: ۋنيۆەرسيتەت-مەكتەپ» باعىتىندا جۇرگىزىلەتىن تاجىريبەلىك سەمينارلار مەكتەپتەرمەن عىلىمي سەرىكتەستىكتى دامىتاتىن ماڭىزدى كاسىبي الاڭ رەتىندە جۇمىس ىستەپ وتىر.

جۋىردا ۋنيۆەرسيتەت عالىم­دارىنىڭ الماتى قالاسىنىڭ اۋا­سىن تازارتاتىن يننوۆاتسيالىق ءادىسىن ويلاپ تابۋى وقۋ ورنىن­داعى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىس­تارىنىڭ باسىمدىققا يە ەكەنىن كورسەتتى. فيزيولوگ-گەنەتيكتەر جوبا اياسىندا زياندى زاتتاردى بويىنا ءسىڭىرىپ الاتىن وسىمدىكتەر ءوسىرۋدى قولعا الىپ وتىر. قا­لا ەكولوگياسىن جاقسارتۋعا با­عىت­تالعان عىلىمي-وندىرىستىك جۇ­مىستار بيىل كوكتەمدە باس­تالادى. الماتى وبلىسىنداعى كولدى اگروبيوستانساسىنىڭ بازاسىندا شامامەن 5 گەكتار جەرگە ارنايى سۇرىپتاۋدان وتكەن وسىمدىكتەر ەگىلىپ, كوشەتتەر قالانىڭ حالىق كوپ شوعىرلانعان اۋماقتارىنا وتىرعىزىلماقشى. جوبا جەتەكشىسى, عالىم-فيزيو­لوگ اسقار قالەكەشوۆ اتاپ وت­كەندەي, كولدى اگروبيوستانساسى تاجىريبە الاڭى رەتىندە كەزدەيسوق تاڭدالعان جوق. مۇن­دا بيولوگ زەرتتەۋشىلەر مەن بولاشاق بيولوگيا مۇعالىمدەرى زوولوگيا, بوتانيكادان دالالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. عالىمدار وسىمدىكتەردى وسىرۋدەن بولەك, ادام اعزاسىن تازارتاتىن بيولوگيالىق بەلسەندى پرەپاراتتار دا دايىندايدى. وسى ورايدا عالىمدار شىعىس قازاقستان وبلىسىنا ارنايى ەكسپەديتسيامەن بارىپ, ەمدىك وسىمدىكتەردى, اتاپ ايتقاندا, التاي ءۇش قاتىن الماتى وبلىسىنا جەرسىندىرۋ ارقىلى الىنعان ءونىمدى اعزانى ساۋىقتىرۋعا پاي­دالانادى. گەنەتيكا جانە في­زيولوگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىمەن بىرلەسىپ ىسكە اساتىن جوبا ۋنيۆەرسيتەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلادى.

بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جا­­ھاندىق جانە ۇلتتىق رەيتينگ­تەردە كورسەتكىشتەرى جوعا­رى. بىلتىر الەمنىڭ 1500 ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ ىشىندە 1001 + ورىندى يەلەنىپ, قازاقستاننىڭ «ۇز­دىك 10» جوعارى وقۋ ورنى­نىڭ قاتارىنا ەنگەن بولسا, وقۋ ورنىنىڭ 15 ءبىلىم بەرۋ باع­دارلاماسى گەرمانياداعى حا­لىق­ارالىق ACQUIN اككرەديتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ اككرەديتاتسياسىنان ءوتتى. بۇل ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرىنىڭ شەتەلدەردە جۇمىسقا ورنالاسۋىنا تىڭ مۇمكىندىككە جول اشادى.

قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ جانە تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا جىل سايىن شەتەلدىك عالىمداردى شاقىرۋ داستۇرگە اينالعان. ماسەلەن, الا­باما ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, دوكتور ۆانگ حارريس ساندرا ەشين جاراتىلىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبىلىم الۋشىلارىنا «وسىمدىكتەر بيوتەحنولوگياسى», «مەديتسينالىق بيولوگيا», «وسىمدىكتەر فيزيولوگياسى» پاندەرى بويىنشا ءبىر جىل بويى اعىلشىن تىلىندە ءدارىس وقيتىن بولسا, كورەياداعى پۋچون ۋنيۆەرسيتەتىمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن بىرگە امە­ريكانىڭ  دجوردجتاۋن ۋني­­ۆەرسيتەتى اعىلشىن ءتىلى ءپا­نى­نىڭ وقىتۋشىسى لاكيشا ەدۆارتس «شەت ءتىلى: ەكى شەت ءتىلى» ما­ماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان 3-كۋرس ستۋدەنتتەرىنە ساباق بەرەدى.  ۇلىبريتانيادا حان­زادا مەن حانشايىم كۇتۋ­شى­لەرىن جانە بالاباقشا تار­بيەشىلەرىن دايارلايتىن نور­لاند كوللەدجىمەن مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋ جانە تاربيەلەۋ ماسەلەلەرى تالقىلانعان بولسا, ساسسەكس ۋنيۆەرسيتەتىمەن ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا بويىنشا قوس ديپلومدى باعدارلاماسى باستالماق. وسى ارىپتەستىك اياسىندا پەداگوگيكا سالاسىندا قوسىمشا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن PGCE in Pedagogy and Practice حالىقارالىق باعدارلاماسى دا ىسكە اساتىن بولادى. سون­داي-اق پروفەسسورلار مەن وقىتۋ­شىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن ورتالىق قۇرۋ جوسپاردا تۇر. ال وتكەن جىلى قاراشا ايىندا امەريكالىق بەلگىلى عا­لىم دۋگلاس حارتماننىڭ, «الەم مۇعالىمى» جاھاندىق سىيلى­عىنىڭ 2020-جىلعى يەگەرى ران­جيت ديسالەنىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە كەلۋى, مالايزيا حالىقارالىق مادەني كوممۋنيكاتسيا ورتالىعى باسقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بەندجامين لەونگ تاك حانگپەن مەموراندۋمعا قول قويۋ ءراسىمى دە كاسىبي ماماندار دايارلاۋ باعىتىنداعى ىلكىمدى قادامدار ەكەنى بەلگىلى.

پاراسات ورداسىنىڭ ماقساتى ساپالى مۇعالىمدەر دايارلاۋ عانا ەمەس, وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى بولار قاراكوزدەردى دە تاربيەلەۋ.  وسى باعىتتا «قىز جىبەك» كلۋبى, «قازاق ارۋى» كۋرسىنىڭ تۇ­راقتى ۇيىمداستىرىلۋى ۇلت رۋحانياتىنىڭ, مادە­نيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن پاش ەتۋگە ىق­پال ەتەدى دەسەك, حا­لىق­تىق ءداستۇر, ۇلت­تىق كيىمدەر ۇلگى­لە­­رىن ناسيحاتتاۋ ىسىنە دە باسا كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعاندىعى ديزاينەر ۇلجان بەگەشوۆانىڭ «Qashgari» كوللەكتسياسىنىڭ كوركەم ستيلىنەن ايقىن كورىنىس بەرەدى. ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى ايەلدەردىڭ قوعامداعى ءرولىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق العان بىلىم­دەرىن مەكتەپتەردە, كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا جالعاستىرىپ, ۇلاعاتتى ۇرپاق تاربيەلەۋ ىسىنە بارىنشا اتسالىسىپ كەلەدى.

الماتى