گەنەرال جانە لامپاس – لاۋازىم-شەننىڭ بيىگىندە جارقىراعان الماس. قازاقستان تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بەلدەمشە كيگەن گەنەرال بولماعان. الداسپان ەردىڭ سويىنا عانا جاراسقان گەنەرال شەنىن قىزمەت ساتىسىمەن ورلەگەندەردىڭ ىشىندە ىرىلىگى ەكشەلگەن ىلۋدە بىرەۋدىڭ بولماسا جاراتىلىسى نازىك ايەلدەر قاۋىمى اراسىنان جارىپ شىعىپ, ۋىسىندا ۇستاپ, ۇلىقتالعانى جوق ەدى. قاقپاسى تارس بەكىتۋلى, قويناۋى جۇمباق بۇل الەم ايەلگە كەلگەندە اشىلمايتىن. قوعامدا قالىپتاسقان سىرەسكەن سەڭ سەكىلدى تۇسىنىك, شاماسى, ون جىل بۇرىن شىتىناپ ءتۇسىپ, كۇل بولدى.
پروكۋراتۋرا سالاسىندا ۇزاق جىلدار جەمىستى ەڭبەك ەتكەن بىلىكتى وفيتسەر, سەناتتىڭ ەكس-دەپۋتاتى, بۇرناعى جىلدارى بالالار قۇقىعىن بەلسەنە قورعاعان گۇلدەي نازىك ۋاكىل ساۋلە ايتپاەۆانىڭ ەسىمى قازاقستانداعى تۇڭعىش گەنەرال ايەل رەتىندە ماقتانىشپەن اتالا باستادى. تۇڭعىشتىڭ تۇعىرى قاشان دا بيىك, العاشقىلاردىڭ ەسىمى ارداقتى بولاتىنى – زاڭدىلىق. ساۋلە مۇحانبەديانقىزى – قازاقستانداعى «تۇڭعىش» ءارى «جالعىز» ايەل گەنەرال بولسا, كۇللى ورتا ازياداعى وسى اتاقتى يەلەنگەن ءۇش ايەلدىڭ ءبىرى. ۇشەۋدىڭ ءبىرى – تاجىكستاننىڭ ميليتسيا گەنەرال-مايورى بارنو سايدۆاليزودا بولسا, ءبىرى – موڭعوليانىڭ گەنەرالى بولور گانبولد, ال بۇل ەكەۋىنەن دە بۇرىن گەنەرال شەنىنە قول جەتكىزگەن قازاق قىزى ساۋلە ايتپاەۆا بولاتىن.
«گەنەرال ايەل» دەگەندى ەستىسە, كوز الدىنا ايەلدىڭ نازىكتىگىنەن ادا, بىلەك كۇشى بىلەم-بىلەم بولىپ كۇش قۇرىلىمىندا نەمەسە قورعانىس سالاسىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ەرگە ۇقساس ايەلدەر ەلەستەيتىنى دە وتىرىك ەمەس. ال ساۋلە مۇحانبەديانقىزى سۆەردلوۆسك قالاسىنداعى ر.رۋدەنكو اتىنداعى زاڭ ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن پروكۋراتۋرا سالاسىنىڭ بارلىق باسپالداعىن باسىپ ءوتىپ, ەڭ جاۋاپتى جۇمىستاردى اتقارىپ, وسى ابىرويدى يەلەندى.
بۇرىنعى تورعاي وبلىسى جاقسى كەنتىندە دۇنيەگە كەلگەن ساۋلە ايتپاەۆانىڭ كاسىبي قىزمەت جولى قازاق ايەلىنىڭ ەڭ بيىك ماقساتتى باعىندىرا الاتىنىن, ءبىلىم مەن ەڭبەكقورلىقتىڭ تابىسقا جەتۋدىڭ باستى شارتى بولاتىنىن دالەلدەيدى. تسەلينوگراد قالاسى لەنين اۋداندىق پروكۋراتۋراسىنان باستالعان ەڭبەك جولى كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسى جانىنداعى قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە اقپارات ورتالىعىندا جالعاستى. 2003 جىلدان باستاپ باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارناۋلى ەسەپكە الۋ بويىنشا كوميتەت توراعاسى بولىپ تاعايىندالدى. كەيىننەن پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولدى, II دارەجەلى «داڭق» وردەنىنىڭ كاۆالەرى, باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى قۇقىق قورعاۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى اتاندى.
جاڭا قالانعان مەملەكەت تاۋەلسىزدىك العان تۇستا وتكەن تاريحتىڭ قۇندىلىقتارى قايتا تارازىعا تۇسكەنى بەلگىلى. ءدال وسى قۇندىلىقتار الماسقان الماعايىپ كەزەڭدەگى مەملەكەت قۇرىلىسىنداعى وزگەرىس قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا جاڭا لەپ اكەلدى. وسى لەكتىڭ الدىڭعى قاتارىندا ساۋلە مۇحانبەديانقىزى دا ءجۇردى. دەربەس ەلدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق جۇيەسىندەگى جاۋاپتى مىندەتتى ارقالاي ءجۇرىپ, بارلىق قۇندىلىقتان مەملەكەتتىك مۇددەنى جوعارى قوياتىن ۇستانىمىن قورعاۋ جولىندا جاڭاشىل باتىل قادامدارىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, بەدەلگە يە بولدى.
«ايەلدەردى ءاردايىم جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى وزگەلەردەن ەرەكشەلەندىرىپ تۇرادى. ول اۋەلدەن بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپسىزدىكتى, تىنىشتىقتى جاقسى كورەدى. سوندىقتان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى قىزمەت شىنىندا دا كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىڭ قورعالۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋگە جىگەرلەندىرەدى», دەگەن ەدى ساۋلە ايتپاەۆا گەنەرال شەنىن العان كەشىندە. لاۋازىمداردىڭ بيىگىن باعىندىرىپ ءجۇرىپ, ءوزىن ەشقاشان استام ۇستاپ كورمەگەن گەنەرال بويىنداعى وسى كىشىپەيىل مىنەز جاس كۋرسانتتارعا كوركەم ۇلگى بولىپ كورىندى. كىسىلىككە كىشىلىك ارقىلى بويلاعانىن وسىلاي كورسەتتى.
وتانعا سۇيىسپەنشىلىك, بالا قۇقىعى, ءتالىم مەن تاربيە, وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق, انا مەيىرىمى سياقتى ءتۇرلى تاقىرىپتا اڭگىمە ءوربىتتى. گەنەرال تال بويىنا نازىكتىك جاراسقان ارۋلاردىڭ دا سىن ساعاتىندا اتوي سالىپ العا ۇمتىلا الاتىنىن, قايسارلىق ۇلگىسىن كورسەتۋدە ۇنەمى العى شەپتەن كورىنە بىلگەنىن, ولاردىڭ ەرلىگى ۇمىتىلمايتىنىن تەبىرەنە وتىرىپ اڭگىمەلەدى. ابايدى ءپىر تۇتاتىنىن اڭعارتىپ ءوتتى. وي الىبىنىڭ «قارا سوزدەرى» قاشان دا قولىنان تابىلادى. اقىننىڭ «ادامنىڭ بالاسى – باۋىرىڭ» دەگەن ءۇش اۋىز ءسوزى جۇرەگىنە قۇنداقتاعان ومىرلىك قاعيداسىنا اينالعان.
بيىك قارىم-قاتىناس جاساۋ مادەنيەتىمەن ەرەكشەلەنەتىن, كاسىبي قىرى جەتىلگەن س.ايتپاەۆا وتانشىل بولۋعا ۇندەگەن ويىمەن بىرگە قىزمەت بابىندا كەزدەسكەن وزگە اقپاراتتارمەن دە ءبولىستى. مىسالى, ونىڭ ايتۋىنشا, «گەنەرال» شەنىنە قول جەتكىزۋ ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىن يەلەنۋمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەن. گەنەرالعا ۇمىتكەر بولعان باسقا دا لاۋازىم يەلەرىنىڭ ىشىندە بۇل وردەن تەك ساۋلە ايتپاەۆادا عانا بولىپ, اسىعى الشىسىنان تۇسكەنىن جاسىرمادى.
اكادەميا تىڭداۋشىلارىنىڭ: «شاكىرت تاربيەلەي الدىڭىز با؟ قانشا تۇلەك ۇشىردىڭىز؟» دەگەن سۇراعىنا ساۋلە مۇحانبەديانقىزى جىلى شىرايمەن جاۋاپ بەردى. وزىنەن كىشى سىڭلىلەرىنە باعىت-باعدار بەرۋ, ولارعا كومەك قولىن سوزۋ كاسىبي مىندەتى عانا ەمەس, ازاماتتىق پارىزى ەكەنىن, ج.جامانباەۆا, س.ماماتوۆا, ا.تاشماعانبەتوۆا, ج.ءىلياس, ا.قىدىروۆا, ك.راحيموۆا, ۆ.شەرۋباەۆا, ل.ۆەريگينا, و.لاگۋتينا, ل.سۇلەيمەنوۆا, م.كاريباەۆا سىندى شاكىرتتەرىنىڭ ءۇمىتىن اقتاعانىن, ولاردىڭ جەتىستىگىمەن ماقتاناتىنىن ايتتى.
ايەل ادامنىڭ قۇزىرلى ورىنداردا مانساپ يەلەنۋىنە, قىزمەت ساتىسى بويىنشا جوعارىلاپ وسۋىنە ۇيىندەگى ارقاسۇيەر ازاماتىنىڭ دەم بەرىپ, قولداۋى اۋاداي قاجەت ەكەنىن ايتتى. گەنەرال: «بار بايلىعىم – وتباسىم. وتباسىندا مەن گەنەرال ەمەس – سۇيىكتى جار, اياۋلى انامىن. ازاماتىم – ارقاسۇيەرىم, قولداۋشىم, قورعانىم. سەبەبى جان جارىم بولماسا, ول تۇسىنىستىك تانىتىپ, ماعان ۇنەمى قولداۋ تانىتپاسا, مەنىڭ گەنەرال بولۋىم ەكىتالاي ەدى. ايەل دەگەن گۇل سياقتى, وعان ءسۇيسىنىپ, ونى ايالاپ, باپتاماسا, ادەمىلىگىن كورسەتە المايدى. وسى ورايدا مەنى گۇل سياقتى ايالاعان جولداسىما ريزامىن» دەگەن مىسالىمەن ءسوزىن قورىتىندىلادى.
الماتى