ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى: ءداستۇرلى ءدىننىڭ ۋىزىنا جارىعان ۇرپاق جات اعىمعا توتەپ بەرە الادى

– ۋاعالەيكۋماسسالام! «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ سۇح­بات الۋعا ىقىلاس تانىتقانىنا ريزا­شىلىعىمدى جەتكىزىپ, حالىقتى اعارتۋ جولىنداعى «قازاق گازەتتەرىنىڭ» القالى ۇجىمىنا بەرەكە مەن ساتتىلىك تىلەيمىن.

ەلدىڭ باس گازەتىندە جىل باسىندا جاريالانعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سۇحباتى ءبىزدىڭ سالانى دا بەيجاي قالدىرمادى. مەملەكەت باسشىسى ايتۋلى ەلدىك الاڭ – ۇلتتىق قۇرىلتايدى «يدەولوگيا سالاسىنداعى ماسەلەلەردى, ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ ءىسىن, قوعامنىڭ قۇندىلىقتار جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جايىن تالقىلايتىن ءتيىمدى پىكىرتالاس ورنىنا اينالدى» دەپ سيپاتتادى. اللا قالاسا, تاياۋدا اتىراۋ قالاسىندا وتەتىن ونىڭ ءۇشىنشى جيىنىندا دا ەلدىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ارتتىراتىن بىرقاتار باستاما قولعا الىنادى دەگەن سەنىمدەمىز.

ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ تاريحي اتىراۋ وڭىرىنە شاقىرىلۋى بەكەر ەمەس. مۇندا ايگىلى التىن وردا مەم­لەكەتىنىڭ, كەيىنگى نوعاي ورداسى, قازاق حان­دىعىنىڭ بايتاعى بولعان سارايشىق قالاسى­نىڭ جۇرتى تۇر. سونىمەن قاتار بيىل – جوشى ۇلىسىنىڭ ىرگەسى قالانعانىنا 800 جىل. بۇل جا­يىندا دا پرەزيدەنت سۇحباتىندا ايرىقشا اتاپ ءوتتى. جوشى حان – 250 جىلدىق تاريحى بار التىن وردا يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان بيلەۋشى. ول جەرگىلىكتى قىپشاق حالقىنىڭ ءدىلى مەن دىنىنە ەركىندىك بەردى. جوشى حان دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن باتۋ, بەركە ەل باسقاردى. بەركە, وزبەك حانداردىڭ كەزىندە التىن وردادا يسلام ءدىنى سالتانات قۇردى. شىعىستىق ستيلدەگى شاھارلار بوي كوتەردى, مەشىت-مەدرەسەلەر مادەنيەت پەن ءبىلىمنىڭ وشاعىنا اينالدى.

قاراحان بيلىگىنىڭ نەگىزىن قالاعان ساتۇق بوعىرا حان 955 جىلى يسلام ءدىنىن قابىلداپ, مۇسىلماندىققا مۇمكىندىگىنشە جاعداي جاساسا, 960 جىلى مۇسا قاعاننىڭ تۇسىندا يسلام مەملەكەتتىك ءدىن بولىپ جاريالاندى. قاراحان داۋىرىندە ماحمۇت قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك», ءجۇسىپ بالاساعۇنيدىڭ «قۇتتى بىلىك», احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت», احمەت يۇگىنەكيدىڭ «اقيقات سىيى» سەكىلدى قايتالانباس تۋىندىسى جارىق كورسە, التىن وردا زامانىندا ءسوز زەرگەرلەرى بۇرھان ءاد-دين رابعۋزيدىڭ «قيسساس ۋل-ءانبيا», ءسايف ءسارايدىڭ «گۇلستان بيت-تۇركي», ماحمۇت كەردەرىنىڭ ء«ناھج ءال-ءفاراديس», حۇسام كاتىپتىڭ «جۇم-جۇما» سەكىلدى شىعارمالارى جاريالانىپ, يماندىلىق پەن اعارتۋشىلىق تۇركى جۇرتىنىڭ وزەگىنە اينالدى.

التىن وردا داۋىرىندە ءدىنىمىز بەن ءداستۇرىمىز قايتا جاڭعىردى. عاسىرلار بويى كەلە جاتقان تۇركىلىك تانىم مەن يسلامي پايىم ۇيلەستى. قاراحان تۇسىندا قازىرگى ورتالىق ازيا ەلدەرى ءدىني باعىت-باعدارىن ايقىنداپ, فيقھتا – ءابۋ حانيفا, اقيدادا – يمام ماتۋريدي جولىن بەرىك ۇستاندى. ءدىن عۇلامالارى الەم مەن مۇسىلماندىق شىعىسقا بەلگىلى ءىرى ەڭبەكتەرىن ومىرگە اكەلدى. بەركە حان يسلام ءدىنىن قولداۋ ارقىلى مىسىرداعى قانداستار – ماملۇك-قىپشاقتارمەن ساياسي-ديپلوماتيالىق تىعىز بايلانىس ورناتتى. ەكى ەلدىڭ بەكەم قاتىناسىنا ولاردىڭ قانى ءبىر تۋىس, سەنىمى ءبىر مۇسىلمان بولۋى اسەر ەتتى. مادەني بايلانىسىنىڭ كۇشتى بولعانى سونشالىق, ءدىن عالىمدارى التىن وردادان مىسىرعا, مىسىردان التىن ورداعا ەركىن قونىس اۋدارىپ, ەكى ەل اراسىندا التىن كوپىر بولدى. مىسىر مۇسىلماندارى فاتيميدتەر كەزەڭىندە شيعالىق باعىتقا بۇيرەگى بۇرسا, ماملۇكتەر كەزىندە حانافي ءمازھابىن بەرىك ۇستاندى.

جوشى ۇلىسى ءدىن مەن ءداستۇر ساباقتاستىعىنا ەرەكشە ءمان بەردى. شاريعاتىمىزدا بەلگىلى ءبىر قاۋىمنىڭ عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلگەن ادەت-عۇرپى قۇران مەن حاديسكە قايشى كەلمەسە, وعان تىيىم سالىنبايدى. جوشى ۇلىسىندا تۇركىلەردىڭ ۇستانىپ كەلگەن ادەت-عۇرپى مانسۇقتالماي, دارىپتەلە ءتۇستى. بۇعان جوعارىدا اتالعان «قيسساس ۋل-ءانبيا» شىعارماسى دالەل بولادى.

ءار كەزەڭدە قوعامنىڭ رۋحاني سەنىمىنە قاتىستى ءتۇرلى ماسەلە العا شىعادى. قازىرگى قوعامدا دا ۇلتىمىزدىڭ تۇتاستىعىنا, ءدىنىمىزدىڭ بەرىكتىگىنە, ۇلتتىق سالت-سانامىزعا سىنا قاققىسى كەلەتىن ەل­بۇزار, ءدىنبۇزار ارەكەتتەردەن كەلەتىن سىن-قاتەر جوق ەمەس. مۇنداي جاع­داي سوناۋ التىن وردا, قازاق حاندىعى تۇسىندا دا بولعان. ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن سوگۋگە باعىتتالعان مۇنداي قاۋىپپەن كۇرەسۋدىڭ توتە جولى – ءداستۇرلى ءدىندى دارىپتەۋ, اعارتۋشىلىق-اقپاراتتىق ناسيحاتتى كۇشەيتۋ, بابالار سالعان سارا جولمەن ءجۇرۋ. پرە­زيدەنت: «حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىنا ساي ءداستۇرلى يسلامدى دارىپتەۋ اسا ماڭىزدى. ونىڭ عىلىمي-تەوريالىق نەگىزىن دامىتۋ قاجەت» دەگەن ويىنىڭ استارى وتە تەرەڭ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جوشى ۇلىسىنىڭ 800 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى ۇسىنىسى ءداستۇرلى ءدىنىمىزدى دارىپتەۋگە باعىتتالعان يگى باستاما دەپ سانايمىز.

قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى ءداستۇرلى ءدىنىمىزدى دارىپتەۋگە قاتىستى ەلەۋلى باستامالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. جىل باسىندا ءدىن قىز­مەتكەرلەرىنە ارنالعان باعدارلىق باياندامامىزدا 2024 جىلدى رۋحاني سالامىزدا «يسلام جانە ءداس­تۇر قۇندىلىعى جىلى» دەپ جاريالادىق. اتاۋلى جىل­دىڭ العاشقى ءىس-شاراسى قازاق حاندىعىنىڭ قا­سيەتتى ورتالىعى – تۇركىستان قالاسىنان باستالدى. اللا قالاسا, بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جىل بويى جالعاسادى.

جۋىردا «بابالار ىزىمەن: قازاق دالاسىنداعى مۇسىلماندىق مەكتەپ» اتتى عىلىمي ۇجىمدىق كىتاپ شىعاردىق. مۇندا اسىل ءدىنىمىزدىڭ قازاق دالاسىنا كەلۋ تاريحى, حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرپى, سالت-داستۇرىندەگى ءدىننىڭ الار ورنى, بابالار ۇستانعان شاريعات پارىزدارى, يمان نەگىزدەرى, مۇسىلماندىق ادەپ جورالعىلارى قامتىلدى. عاسىرلار سىنىنان وتكەن ۇلتتىق, ءدىني قۇندىلىقتاردىڭ ۋىزىنا جارىعان, ساناسى مەن جۇرەگىنە ءداستۇرلى يمان­دىلىقتى ۇيالاتقان جاس بۋىن كەز كەلگەن جات اعىمعا توتەپ بەرە الادى.

– قازاقستان ءمۇفتياتى ءتۇرلى جاۋاپتى كەزەڭدى ءجۇرىپ ءوتتى. سىزدەر دە – قوعامنىڭ ايناسىسىزدار. وسى رەتتە وقىرماندى كوپ تولعاندىراتىن جايت: ءدىني مامانداردىڭ ساپاسى مەن يممۋنيتەتى, رۋحاني ءبىلىم وردالارىنىڭ بىرەگەيلىگى, ەلشىلدىگى. وسىنى تاراتا ايتساڭىز.

– قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى ىرگەتاسى – 1943 جىلى وزبەكستان استاناسى تاش­كەنتتە قالانعان ورتا ازيا جانە قازاقستان مۇسىل­ماندارى ءدىني باسقارماسى (سادۋم). ءبىز ول كەزدە قازيات مارتەبەسىندە ەدىك. 1943-1990 جىلدارى قازاقستان قازيى قىزمەتىن ابدىعاپپار قاجى شامسۋتدين, سادۋاقاس قاجى عىلماني, جاقيا قاجى بەيسەنباي ۇلى, راتبەك قاجى نىسانباي ۇلى اتقاردى. 1990 جىلى 12 قاڭتاردا قازاقستان قازياتى سادۋم-نان ءبولىنىپ, دەربەس ءدىني باسقارما بولىپ قۇرىلدى. تاريحي شەشىمدى قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءى قۇرىلتايىندا باس ءمۇفتي بولىپ سايلانعان راتبەك قاجى نىسانباي ۇلى حازىرەت جاريالادى.

بۇل كىسىدەن كەيىن قمدب توراعاسى قىزمەتىن ءابساتتار قاجى دەربىسالى, ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى, سەرىكباي قاجى وراز اتقاردى. ءار ءمۇفتيدىڭ كەزىندە ءدىني باسقارما قىزمەتىن دامىتۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى جۇمىس ىسكە استى. بۇگىندە يمامدار مەن تەو­لوگيا ماماندارىن دايارلاپ جاتقان نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىندە ەكى فاكۋلتەت بار. ءبىرىنشىسى – يسلام ىلىمدەرى فاكۋلتەتى, مۇندا يسلامتانۋ, ءدىنتانۋ, تەولوگيا ماماندارى دايارلانادى. ەكىنشىسى – تىلدەر جانە گۋمانيتارلىق پاندەر فاكۋلتەتى, مۇندا شەتەل فيلولوگياسى جانە اۋدارما ءىسى, گۋمانيتارلىق پاندەر كافەدرالارى جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار وسىندا ءدىنتانۋ, يسلامتانۋ ماماندىعى ماگيسترلەرى ازىرلەنەدى. 2012 جىلى يسلامتانۋ, ءدىنتانۋ, شەتەل فيلولوگياسىنان PhD باعدارلاماسى اشىلىپ, ءدىن عالىمدارى دايارلانا باستادى. بۇل – نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جوعارى بىلىكتى, باسەكەگە قابىلەتتى ماماندار دايارلاۋ ىسىندەگى ىزدەنىسىن, عىلىمي الەۋەتىن كورسەتەتىن جەتىستىك.

سونداي-اق قمدب جانىندا حۋسامۋددين اس-سىعاناقي اتىنداعى يسلام ينستيتۋتى (استانا), رەسپۋبليكالىق يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ يسلام ينستيتۋتى (الماتى), 9 مەدرەسە-كوللەدج بەن 13 قاريلار ورتالىعى بار. قاريلار ورتالىعىندا 700-دەن استام قاري ءتالىم الىپ جاتىر. 45 قايىرىمدىلىق مەكەمەسىندە 1 200-دەن استام بالا ءدىني جانە زايىرلى ءبىلىمدى قاتار الىپ كەلەدى. اس-سىعاناقي اتىنداعى يسلام ينستيتۋتى جانىندا يجازا بەرۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. بۇل ورتالىقتىڭ ماقساتى – قاريلارىمىزدىڭ يجازا الۋ ءۇشىن شەتەل اسپاي, ءوز ەلىمىزدە بەلگىلى قاريلاردان ءبىلىم الۋىنا جاعداي تۋعىزۋ. يجازا دەگەنىمىز – تىكەلەي مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) پايعامباردان بۇگىنگە دەيىن تىزبەگى ۇزىلمەي كەلە جاتقان ۇستازدار داستۇرىنە ساي قۇران جاتتاعان قاريعا بەرىلەتىن رۇقساتناما. بۇرىن يجازا الۋ ءۇشىن قاريلار تۇركيا, مىسىر سەكىلدى ەلدەرگە بارىپ, كەيبىرى سول جاقتاعى ءتۇرلى ءدىني اعىمنىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ قالاتىن. سوندىقتان ءوز ورتالىعىمىزدى اشىپ, تانىمال شەتەلدىك بىلىكتى قاريلاردى الدىرتىپ, يجازا الۋعا ءۇمىتتى قاريلارعا مۇمكىندىك تۋعىزدىق.

مەدرەسە-كوللەدجدەرگە كەلسەك, ولار – «استانا», ء«ابۋ حانيفا», «شىمكەنت», «سارىاعاش», «اقتوبە», «ورال», «ۇشقوڭىر», «ھيباتۋللا تارازي», ء«ابۋ باكىر سىددىق» اتاۋىن يەمدەنگەن تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ورىندارى. مۇندا وقۋ باعدارلاماسى – 3 جىل. مەدرەسە-كوللەدجدەر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى تالابىنا ساي ورتا ارناۋلى وقۋ ورنى مارتەبەسىن الىپ, زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەيدى. تۇلەكتەرگە مەملەكەتتىك ۇلگىدەگى ديپلوم بەرىلەدى. ول ديپلوممەن نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 2-كۋرسىنا تۇسە الادى. وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىنىڭ يماندى, تاقۋا بولۋمەن قاتار, ءبىلىمدى, زەيىندى, پاراساتتى, ساليقالى, وتانشىل, ەلشىل, مەملەكەتشىل مامان بولۋىنا بىلىكتى عالىم-ۇستازدار ۇجىمى ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. ءبىلىم سالاسىنداعى ماماندارىمىزدىڭ كوبى ءدىن, قوعام, عىلىم قايراتكەرلەرى, ساناتكەرلەرى ەكەنىن دە اتاپ وتكەن دۇرىس. «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى» دەگەن بەكەر ەمەس.

ال ەندى وقۋ باعدارلاماسىنىڭ جان-جاقتىلىعىنا كەلسەك, ءبىلىم وشاقتارىندا «الاشتانۋ», «تۇلعاتانۋ» ەلەكتيۆتى كۋرستارى وقىتىلادى. بۇل بولاشاق ءدىن ماماندارىن ءداستۇر ساباقتاستىعىنا باۋليدى.

– قازىر ادىلەتتىك پەن اشىقتىق بار سالانى قامتىپ وتىر. بۇل باعداردا ءمۇفتيات قانداي جۇمىستار اتقارىپ جاتىر؟

– سۇراعىڭىز وتە ورىندى. شىنىندا قاجىلىق, قۇربان ايت, رامازان ايى سەكىلدى ءدىني ءىس-شارا كەزىندە ەل اراسىندا, اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءتۇرلى پىكىر جاريالانىپ جاتادى. اللا قالاسا, ساناۋلى كۇننەن كەيىن قاسيەتتى رامازان ايى كەلەدى. جىل سايىن ورازا قارساڭىندا ءپىتىر ساداقاسى قيلى پىكىر تۋىن­داپ, كەيبىر كىسىلەر قاتاڭ وي ايتىپ قالادى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – تۇسىنبەۋشىلىكتى بولدىرماۋ, حالىق سەنىمىن ارتتىرۋ.

شاريعات بويىنشا زەكەت, ءپىتىر, ءپىديا ساداقالارى جاعدايى جوق جاندارعا, جەتىم-جەسىرگە, قارىزعا باتقاندارعا, اللا جولىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ازاماتتارعا, اقشاسى تاۋسىلىپ, جولدا قالعان مۇساپىرلەرگە بەرىلەدى. حالقىمىزدا باعزى زاماننان ساداقانى مەشىتكە بەرۋ ءۇردىسى قالىپتاسقان. بۇل دا – سەنىم. مەشىتكە بەرىلگەن ساداقا شاريعات قاعيدالارىنا ساي قايىرىمدىلىققا جۇمسالادى. سونىڭ ىشىندە ءپىتىر ساداقا مەشىت تىزىمىنە تىركەلگەن كومەككە مۇقتاج وتباسىلارعا, جەتىمدەرگە, جالعىز­باستى انالارعا تاپسىرىلادى. قمدب جانىندا قارجى اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەتىن تەكسەرۋ كوميسسياسى جۇمىس ىستەيدى. ول مەشىتكە زاتتاي نەمەسە اقشالاي تۇسكەن قاراجاتتىڭ دۇرىس ماقساتتا جۇمسالۋىن قاتاڭ قاداعالايدى. حالىقتان تۇسكەن ساداقاعا قيانات جاسالۋىنا جول بەرمەيدى. قازىر مەشىتكە تۇسەتىن ساداقا Kaspi QR ارقىلى جۇزەگە اسادى. «زەكەت جانە قايىرىمدىلىق» قورىنا بەرىلەتىن زەكەت تە ەلەكتروندى جۇيەمەن ورىندالادى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, پاندەميا كەزىندەگى قاسيەتتى قۇربان ايتتا قۇرباندىق شالۋ ءراسىمىن ونلاين رەجىمدە جۇزەگە اسىردىق. وسى باعىتتاعى قارجى اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.

سول سەكىلدى قاجىلىق كەزىندە دە كۆوتا (ورىن) بولۋگە قاتىستى وي-پىكىر كوتەرىلىپ قالادى. ساۋد ارابياسى قاجىلىق جانە ۇمرا مينيسترلىگى جىل سايىن قاجىلىق ماۋسىمى كەزىندە قازاقستاننان كەلۋگە بولاتىن قاجىلاردىڭ سانىن ايقىنداپ ۇسىنادى. سودان كەيىن قمدب قاجىلىق ماۋسىمىندا ازاماتتارعا قاجىلىق ساپار ۇيىمداستىرۋعا قابىلەتتى تۋروپەراتورلار اراسىندا اشىق كونكۋرس جاريالايدى. وسى ماقساتتا ارنايى كوميسسيا قۇرىلادى. اشىقتىق پەن زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە قمدب-نىڭ «ۇمىتكەر تۋروپەراتورلارعا قاجىلىق ورىندارىن ءبولۋ تۋرالى» ەرەجەسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ۇمىتكەرلەرگە بالل جۇيەسىمەن باعا بەرىلەدى.  ماسەلەن, 2024 جىلعى قاجىلىق ساپارىن ۇيىمداستىرۋعا 31 تۋركومپانيا ۇمىتتەنىپ قۇجات تاپسىرسا, سونىڭ 17-ءسى عانا كونكۋرس تالابىنا سايكەس كەلدى. اللا قالاسا, وسى 17 كومپانيا بيىلعى قاجىلىق ساپارىن ۇيىمداستىرادى.

وكىنىشكە قاراي, وتكەن جىلى ءبىزدىڭ كونكۋرس­تان وتپەي قالعان ءبىر تۋركومپانيا ەل ازاماتتارىن زاڭسىز جولمەن قاجىلىققا اپارىپ, اقىر اياعىندا ۇستەرىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. بۇل ماسەلە مەملەكەت دەڭگەيدە قارالىپ, ءتيىستى شارالار قولدانىپ وتىر. وسى رەتتە قاجىلىققا نيەت ەتكەن وتانداستارىمىزدىڭ قاپەرىنە ء«دىني باسقارمانىڭ ارنايى كونكۋرسىنان وتكەن تۋركومپانيالارعا عانا سەنىڭىزدەر!» دەگەندى ەسكە سالعىم كەلەدى. بايقاۋ­دان وتكەن كومپانيالار تۋرالى قمدب سايتىندا, «مۇنارا» گازەتىمىزدە اقپارات, مالىمەت بار. 

قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى – ەلى­مىزدەگى كۇللى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ قاراشاڭىراعى. شاريعات قاعيدالارىن جۇرتشىلىققا ءتۇسىندىرىپ, ايقىنداپ بەرۋ اماناتىن ارقالاعان رۋحاني ۇيىمبىز. سوندىقتان ءمۇفتياتتىڭ بارلىق جۇمىسى ادىلەتتىك پەن اشىقتىق قاعيداتىنا ساي جۇرگىزىلەدى.

– ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا ءدىندار – تازا, بى­لىك­تى, ساۋاتتى, ينتەللەكتۋال تۇلعا. توم-توم رۋحا­ني قا­زىنامىزدىڭ ەلەۋلى بولىگى ءدىندارلاردىڭ ماڭ­­داي تەرىمەن جازىلعان. وسى ابىرويلى ەڭبەك­تىڭ بۇگىنگى ساباقتاستىعى جونىندە نە ايتاسىز؟

– ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ, يمامدار مەن ۇستازداردىڭ بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋ – ءمۇفتياتتىڭ ماڭىزدى مىندەت­تەرىنىڭ ءبىرى. سەبەبى ءبىزدىڭ قوعامدا بىلىكتى, پاراساتتى ماماننىڭ ءباسى جوعارى. ارينە, يمامدار الدىمەن – ءدىني قىزمەتتەردى ۇيلەستىرۋشى. الايدا قوعامنىڭ سۇرانىسىنا ساي يمامدار مەن ۇستازدار اعارتۋشى, ينتەللەكتۋال تۇلعاعا اينالۋعا ءتيىس. ءبىز مۇنى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندەگى ءدىن قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەسكەندە ءجيى ايتىپ, تالاپ ەتىپ وتىرامىز. قازىرگى تاڭدا قمدب سالاسىندا 13 عىلىم دوكتورى, 200-دەن استام ماگيستر قىزمەت ەتىپ ءجۇر. ءدىني سالادا 7 258 قىزمەتكەر جۇمىس ىستەسە, ونىڭ باسىم بولىگى – كاسىبي ءدىني ماماندار. يمامدار ارنايى اتتەستاتتاۋ­دان وتكىزىلىپ تۇرادى.

ءدىن قىزمەتكەرلەرى اراسىندا اعارتۋشى­لىق­پەن, عىلىممەن, زەرتتەۋشىلىكپەن اينالىسىپ كەلە جاتقان يمام-ۇستازدارىمىز دا بار. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قازاقستاننىڭ قازيى بولعان, ءبىر ءوزى تۇتاس يسلامتانۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسىن اتقارعان سادۋاقاس عىلمانيدىڭ ءومىر جولى مەن عىلىمي مۇراسى – بىزگە زور ونەگە.

اللاعا شۇكىر, قازىرگى ءدىنتانۋشى عالىم­دارىمىزدىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. ولار كوبى قالىڭ وقىرمانعا كىتابى مەن دارىستەرى ارقىلى تانىس. قمدب جانىنداعى عۇلامالار كەڭەسىنە ءشامشادين كەرىم, مۇحيتدين يسا ۇلى, پال­تورە ىقتيار, ءتورالى قىدىر, مۇحان يساحان, قايرات قۇرمانباي, الاۋ ءادىلباي, را­شيد مۇحيتدين, ارمان قۋانىشباي, ەر­سىن امىرە سەكىلدى بىلىكتى عالىمدار ەنگەن. سول سەكىلدى قمدب قىزمەتكەرلەرى اراسىندا, ۋنيۆەرسيتەت پەن ينستيتۋتتارىمىزدا, مەد­رەسەلەرىمىزدە, ساراپشىلار مەن اقسا­قالدار كەڭەستەرى قۇرامىندا رۋحاني قازىنامىزدى تولىقتىرىپ جاتقان عالىمدار جەتكىلىكتى.

رۋحاني قازىنالاردى تۇگەندەپ, ەلگە جەتكىزۋ ماقساتىندا 2019 جىلدان بەرى قمدب-نىڭ «Muftiyat» باسپاسى جۇمىس ىستەيدى. وسى باسپادان از ۋاقىت ىشىندە 70-كە جۋىق كىتاپ جارىق كوردى. «بابالار ىزىمەن: قازاق دالاسىنداعى مۇسىلماندىق مەكتەپ», «يحسان – رۋحاني تاربيە نەگىزى», «تولىق ادام», «سوپىلىق سىرى», «قازاقستانداعى يسلام تاريحى (I توم)», ء«مازھابتار تاريحى», «پايعامبار حاديستەرى مەن قازاق ماقال-ماتەلدەرى», «قازاق تىلىندەگى ءدىني سوزدەر مەن تەرميندەردىڭ ورفوگرافيالىق سوزدىگى», «يسلام ادەپتەرىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى», ت.ب ەڭبەكتەر قالىڭ وقىرمانعا جول تارتتى. جاقىندا «يسلام ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» ءى, ءىى, ءىىى تومى جارىق كورەدى. سونىمەن قاتار ء«دىن مەن ءداستۇر» ء(ىىى) كىتابى باسىلىپ شىعادى. بۇل ەڭبەكتەر – ءدىن مەن ءداستۇرىمىزدى, مۇسىلماندىق مەكتەبىمىزدى ناسيحاتتاۋ جولىنداعى ىرگەلى ىستەر دەۋگە تولىق نەگىز بار.

– قازىرگى قازاق قوعامىندا ءدىني درەسس-كود تۋرالى اڭگىمە, پىكىرتالاس ءجيى قوز­عالادى. ءمۇفتيات ۇستانىمىن جەتكىزسەڭىز.

– اسىل ءدىنىمىز مۇسىلماندارعا تاكاپپار­لىققا جەتەلەيتىن, سونداي-اق باسقالاردان ەرەكشەلەيتىن كيىم كيۋگە تىيىم سالعان. سول سەكىلدى كيىم دەنەگە جابىسىپ تۇرماۋى, ءمولدىر بولماۋى جانە جات دىندەگىلەردىڭ كيىمىنە ۇقساماۋى كەرەك. مۇسىلماندار وسى شاريعات شارتتارىن قاتاڭ ساقتاۋعا تىرىسادى. قازىر ءدىني درەسس-كودقا قاتىستى ماسەلە تولىقتاي جۇيەلەندى. يمامداردىڭ شاپانى بىركەلكى قالىپقا ءتۇستى. سول سەكىلدى وبلىستارداعى باس يمامدار, اۋدان جانە اۋىل يمامدارى دا ۇستىنە بىركەلكى شاپان, باسىنا اق سالدە كيەدى. باسقا سالدە سالۋ ءارابتىلدى كوپ ەلدە جوق, ءتىپتى تاقيا كيمەيتىن مۇسىلمان حالىقتارى بار. سالدە كيۋ باستاپقى كەزدە يسلامنىڭ ءبىر نەگىزى بولعانىمەن, كەيىن بەلگىلى ءبىر حالىقتاردىڭ ءداستۇرلى كيىمى رەتىندە قابىلداندى. سالدە, تاقيا كيۋ – ءبىزدىڭ ورتالىق ازياعا ءتان ءداستۇرلى ەرەكشەلىگىمىز. سەبەبى پايعامبار (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) سۇننەتىنە ساي, مۇسىلمان جالاڭباس جۇرمەگەنى ابزال. شاريعاتتا «سالدە – مۇسىلماندى كوپقۇدايشىلداردان اجىراتاتىن ەرەكشەلىك» دەپ ايتىلعان. بۇرىن سالدەنى بارلىق ادام كيسە, قازىرگى ۋاقىتتا ءدىن ادامدارى عانا كيەدى. سالدە وراۋ ادامنىڭ سابىرىن شىڭدايدى, سونىمەن قاتار نامازدىڭ سۇننەتى. پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «اق كيىم كيىڭدەر. ويتكەنى ول – ەڭ جاقسى كيىم...», – دەگەن. وسى حاديسكە ساي يمامدارىمىز بىركەلكى اق شاپان كيەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قمدب ءبولىم باسشىلارى مەن ماماندارى رەسمي جيىندارعا بىركەلكى قويۋ كوك شاپان كيىپ ءجۇر. جالپى العاندا, شاپاندى ۇنەمى ۇستىنەن تاستاماي, ونى كوپشىلىككە دارىپتەپ جۇرگەن جاندار بولسا, ول – ءدىن قىزمەتكەرلەرى.

ال جۇرتشىلىق ىشىندەگى قارا ورانىپ, تۇمشالانىپ ءجۇرۋ, كەلتە بالاق, ت.ب. وداعايلاۋ كيىم داستۇرىمىزگە قالاي جات بولسا, ءدىني باسقارما اياسىنداعى قۇرىلىمدارعا دا سونداي جات. سونىمەن بىرگە ءبىز اسىرە ەۋروپالانعان اشىق-شاشىق كيىم قالپىن دا كورگەنسىزدىك سانايمىز. ءبارى دە اقىلعا, پاراساتقا سايكەس بولسا دەيمىز. بۇل ماسەلەدە قوعام جاۋاپكەرشىلىگى مەن ۇلتتىق كيىم ديزاينىن قاتار دامىتقان ابزال.

– اۋىر دا بولسا اقيقات – ءدىن اتىن جامىلۋشىلار كوبەيدى. بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى الەۋمەتتىك جەلىدە «ۋاعىزشى» ء(دىني ءبىلىم-بىلىگى بولماسا دا)...

– ءيا, كەيىنگى كەزدەرى الەۋمەتتىك جەلىدە «ۋاعىز ايتاتىندار» پايدا بولدى. ءتىپتى ارالارىندا بەت-ءجۇزىن كورسەتپەي, بۇركەنىپ العان ايەلدەر دە ءجۇر. ولاردىڭ مۇنداي ارەكەتى قوعام ءۇشىن قاتەرلى. ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ بويىنشا قمدب ۋاكىلەتتىك بەرگەن ادام عانا يسلام دىنىنە قاتىستى راسىمدەر مەن ۋاعىز-ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزۋگە قۇقىلى. دەمەك يمام-ۇستازدار عانا ۋاعىز ايتا الادى. وكىنىشكە قاراي, قازىر قوعامدا يمام, ۇستاز, مولدا اتىن جامىلعان ادامدار جۇرتشىلىقتى اداستىرىپ جۇرگەنى دە بايقالادى. قمدب قىزمەت جۇيەسىندە جۇمىس ىستەمەيتىن, رەسمي قۇزىرەتى جوق جەكە تۇلعالارعا مەشىتتە ۋاعىز-ناسيحات جۇرگىزۋگە تىيىم سالىنعان. سوندىقتان حالىق الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى «ۋاعىز جۇرگىزۋشىلەردەن» ساقتانعانى دۇرىس. سول سەكىلدى ءدىن قىزمەتكەرلەرى اراسىنان ءوزى جەتە بىلمەيتىن تاقىرىپتا ادەپتى ساقتاماعان ءبىرلى-جارىم ۋاعىزشى شىققانىن جاسىرمايمىز. احمەت ياساۋي, بەكەت اتا, ت.ب. رۋحاني تۇلعالارعا «سىن» ايتىپ, ەلدى اشۋلاندىرعان جاعداي دا كەزدەستى.

اللا تاعالا قۇراندا: ء«وزىڭ ناقتى بىلمەيتىن نارسەنىڭ (مالىمەتتىڭ) سوڭىنا تۇسپە!» دەپ ەسكەرتسە («يسرا» سۇرەسى, 36-ايات), عۇلاما ءجۇسىپ بالاساعۇني: «ايتار ءسوزدى سايلاپ العىن اقىلمەن,  جاۋابىڭ ءدوپ, قاتار ءتۇسسىن ناقىلمەن» دەمەپ پە ەدى؟

قمدب جانىنداعى تارتىپتىك كەڭەس ۋاعىز­شىلاردىڭ مادەنيەتى مەن ادەبىنە قاتىستى كەشەندى ءىس-شارالار جۇرگىزدى. وسىعان قاتىس­تى رەسپۋبليكالىق فورۋم ءوتتى. فورۋمدا «ۋاعىز ايتۋدىڭ ادەبى مەن مادەنيەتى» اتتى تۇ­عىرناما قابىلدادىق. اتالعان تاعى­لىم­دى قۇجات ءدىن قىزمەتكەرلەرىنە ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەيدى. شىن مانىندە يمام – قوعامدى تاربيەلەۋشى تۇلعا, اعارتۋشى ۇستاز. جالپى, وتانشىل, اماناتقا ادال, ادامگەر­شىلىگى مول يماندى ۇرپاق تاربيەلەۋدە ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتقارىپ جۇرگەن ەڭبەگى مول.

– وتكەندە ماماندار گازەتىمىزدە ءدىن مەن ءداس­تۇر ماسەلەسى تۋرالى ءبىراز وي قوزعادى. جال­پى, بۇگىنگى جوو-لارداعى ءدىنتانۋ باع­دار­لاماسىنا ءمۇفتياتتىڭ كوزقاراسى قالاي؟

– «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە «ەلدىك قۇندىلىقتار: ءدىن, ءدىل, ءداستۇر» دەگەن تاقىرىپتا جاريالانعان دوڭگەلەك ۇستەل ما­تەريالدارىمەن تانىستىم. شىنىندا, حال­قىمىزدى بىرىكتىرەتىن, جۇرتتى جۇمىل­دىراتىن قۇندىلىقتىڭ ءبىرى – ءدىن. قاي زاماندا بولسىن قازاق دالاسىندا ءدىن ەلدى بىرىكتىرۋشى فاكتور قىزمەتىن اتقاردى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە دىنگە تىيىم سالىپ كەلگەن ستالين دىنگە ەركىندىك بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. سونىڭ ارقاسىندا 1943 جىلى ورتا ازيا جانە قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى قۇرىلدى.

ءبىزدى جەر, ءتىل, ءدىن, ءدىل, ءداستۇر سەكىلدى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بىرىكتىرەدى. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر جات اعىم وكىلدەرى ءدىندى ەلدى بىرىكتىرەتىن ەمەس, ىرگەسىن سوگەتىن قۇرالعا اينالدىرۋعا ۇمتىلىپ جاتىر. سونىڭ سالدارىنان قوعامدا دىنگە سەكەممەن قارايتىن كوزقاراس پايدا بولدى. قاراپايىم حالىقتىڭ بۇل سەكەمى مەن كۇدىگىنە ءدىنتانۋشى ماماندار جاۋاپ بەرەدى. سەبەبى ءدىن سالاسى – عاسىرلار بويى ابدەن جۇيەلەنىپ, ءبىر ارناعا تۇسكەن ىرگەلى جۇيە. اللاعا شۇكىر, قازىرگى تاڭدا ءدىنتانۋشى ماماندار از ەمەس. نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىنەن بولەك, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى, ابىلاي حان اتىنداعى قازاق حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتى ءدىنتانۋ باعدارلاماسى بو­يىنشا ماماندار دايارلاپ كەلەدى. الايدا ءدىني راسىمدەردىڭ بارلىعى يسلام باعىتىندا وتەتىندىكتەن, قمدب ءوز قىزمەتىندە يسلامتانۋشى ماماندارعا باسىمدىق بەرەدى.

– دىنارالىق كەلىسىم, وزگە سەنىمدەگىلەر­دىڭ ۇستانىمىن سىيلاۋ بىزدە قاي دەڭگەيدە؟

– وزگە ءدىن وكىلدەرىن قۇرمەتتەۋ – پاي­عامبارىمىزدىڭ (وعان اللانىڭ سالا­ۋاتى مەن سالەمى بولسىن) سۇننەتى. يسلام ءدىنى باسقا ۇلتتار مەن دىندەردىڭ وكىلدەرىنە دۇشپاندىق تانىتپايدى. كەرىسىنشە ولاردىڭ ۇستانىمىنا قۇرمەتپەن قارايدى. قۇران مەن حاديس تە بىزگە سونى ۇيرەتەدى. ادامعا ادامي تۇرعىدان باعا بەرىپ, اللا قۇزىرىندا ەشكىم ەشكىمنەن ارتىق ەمەس, تەك تاقۋالىق پەن دىندارلىقتا عانا دارەجەلەرى جوعارى بولادى دەگەن سەنىممەن ارەكەت ەتەدى. سەبەبى اللا تاعالا قۇراندا: «...سەندەردىڭ ءبىر-بىرىڭنەن ارتىق­شىلىقتارىڭ نەسىبەلەرىڭمەن ەمەس, ءدىندار-تاقۋالىقتارىڭمەن ەسەپتەلەدى», – دەپ («حۋجۋرات» سۇرەسى, 13-ايات) بۇيىرسا, قاسيەتتى حاديس­تەن: «... راببىلارىڭ بىرەۋ, ەشبىر اراب اراب ەمەستەن, اراب ەمەس ارابتان, اقتىڭ قارادان, قارانىڭ اقتان دىندارلىعىنان باسقا ەشقان­داي ارتىقشىلىعى جوق» (يمام احماد) دەگەندى وقيمىز. ياعني يسلامدا ۇلتشىلدىق پەن ناسىلدىككە جول جوق.

مەككەدە وتكىزگەن ون ءۇش جىلىندا اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالە­مى­ بولسىن) باسقا سەنىم يەلەرىمەن كوركەم قا­رىم-قاتىناستا بولدى. ءتىپتى پۇتقا تابىنۋ­شى­لاردىڭ ءوزى ونى «مۇحاممەد ءامين» (سەنىم­دى مۇحاممەد) دەپ اتاعان. اللا ەلشى­سىنىڭ جولىن جالعاعان ساحابالار دا وزگە ءدىن وكىلدەرىنە ءادىل بولعان. ماسەلەن, حازىرەتى ومار (وعان اللا رازى بولسىن) حاليفا بولعان كەزدە مۇسىلماندار ياھۋديلەردىڭ جەرىن يەمدەنىپ, مەشىت تۇرعىزعان ءبىر وقي­عا بولادى. مۇنى ەستىگەن ومار حاليفا مەشىت­تى بۇزدىرىپ, جەردى يەسىنە قايتارعان. سوندىقتان مۇسىلماندار حاكىم ابايدىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي با­ۋىرىم دەپ» دەگەن ۇسىنىمىنا ساي ءومىر ءسۇرىپ, جان بالاسىنا ادىلەتسىزدىك, قۇرمەتسىزدىك تانىتپاۋعا ءتيىس. قازىرگى ۋاقىتتا حالقىمىزدىڭ باسىم بولىگىن مۇسىلماندار قۇرايدى. قازاقستان مۇسىلماندارى حريستيان, باسقا ءدىن وكىل­دەرىمەن بەيبىتشىلىكتە, ىمىرالاستىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ارينە, قوعامدا دىنارالىق, ەتنوسارالىق ماسەلەلەردى ۋشىقتىرعىسى كەلەتىن مىسىقتىلەۋ جانداردىڭ بار ەكەنى بەلگىلى. الايدا ولاردىڭ مۇنداي ارەكەتىنە زاڭ اياسىندا توقتام بولۋعا ءتيىس.

– جۇرتشىلىقتىڭ تاعى ءجيى قوياتىن سۇراعى – قايتقان كىسىنى جەرلەۋ, قۇدايى اس بەرۋ, ت.ب. راسىمدەردىڭ قاراپايىم ءوتۋى مەن بىرىزدىلىگى تۋرالى. ءمۇفتيات وسى باعىتتى جۇيەلەۋدە قانداي ىستەر اتقاردى؟

– قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باس­قار­ما­سى بۇل باعىتتار بويىنشا 2020 جىلى «زيرات جəنە زيارات مəدەنيەتى», «اس بەرۋ مə­دەنيەتى» قۇجاتتارىن قابىلدادى. وسى قۇ­جاتتارعا سايكەس, باس يمامدار تاراپىنان وڭىر­لەردە زيراتتاردى بىرىزگە ءتۇسىرۋ, اس بەرۋدى رەت­كە كەلتىرۋ بويىنشا ۇدايى ءتۇسىندىرۋ, اق­پا­راتتىق-ناسيحات جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كە­لەدى. «زيرات جəنە زيارات مəدەنيەتى» قۇ­جا­تىندا زيرات كوتەرۋدىڭ ۇكىمدەرى, مادە­نيەتى, تەڭ­دىك ۇستانىمى, قۇلپىتاس قويۋ مادە­نيەتى, زيرات, كەسەنە تۇرعىزۋعا قاتىستى ەرەجەلەر ۇعىنىقتى تۇردە كورسەتىلگەن. ماسەلەن, قۇل­­پىتاس قويۋ مادەنيەتى بويىنشا, قابىرگە بيىك­تىگى 1 مەتر, ال ەنى 50 سانتيمەتردەن اسپايتىن قۇل­پىتاس قويۋ; قۇلپىتاسقا مارقۇمنىڭ تولىق اتى-ءجونىن, تۋعان جانە قايتىس بولعان كۇن­دە­رىن جازۋ; قۇلپىتاسقا مارقۇمنىڭ سۋرە­تىن سالماۋ; قۇلپىتاستىڭ قىمبات, باعالى بول­­ماۋى; قۇل­پىتاسقا قۇران اياتتارى مەن سۇ­رە­لەردى جاز­باۋ سەكىلدى تالاپتار قويىلعان. قا­زىر­گى ۋاقىتتا قمدب جانىنداعى «قامقور-شا­را­پات» مەكەمەسى «زيرات جəنە زيارات مəدە­نيەتى» قۇجاتىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ەل اۋما­عىندا بىرىڭعاي زيرات كوتەرۋدى قولعا الدى.

سول سەكىلدى «اس بەرۋ مادەنيەتى» قۇ­جاتىن­دا قۇدايى اس بەرۋدىڭ دىندەگى ورنى مەن شا­ريعاتقا ساي ادەپ-مادەنيەتى تولىق قامتىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا وسى قۇجات نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ ءدىني اس راسىمدەرى بىرىزگە ءتۇسىپ كەلەدى. اسىرەسە وبلىستىق, قالالىق مەشىتتەرگە قاراستى اسحانالاردا قۇدايى-اس ءمازىرى بەكىتىلىپ, ىسىراپقا, استا-توك داستارقانعا جول بەرىلمەيدى. الداعى ۋاقىتتا دا جۇيەلى جۇمىستار جالعاسادى.

ءسوزىمدى قورىتىندىلاي كەلە ايتارىم: قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى حالقىمىزدى بىرىكتىرەتىن جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ, ىسپەن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارىن ايانباي جۇرگىزە بەرەدى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ايتقان: «ەڭبەكقورلىق, بىلىمپازدىق, كاسىبيلىك, بىرلىك, ىنتىماق, جاناشىرلىق, ىسكەرلىك, باستاماشىلدىق, ادالدىق, قاراپايىمدىلىق جانە ۇنەمشىلدىك – ناعىز وتانشىل, ادال ازاماتقا ءتان قاسيەتتەر مەن قۇندىلىقتار» دەگەن ەلدىك ۇستانىم – ءبىز ءۇشىن دە تەمىرقازىق.

جالپىۇلتتىق بەرەكە-بىرلىكتى ورنىقتىرۋ, ەڭبەك پەن ادىلەتتىلىكتى باياندى ەتۋ جولىندا جاراتقان يە نيەتىمىزدى دە, جولىمىزدى دا, ءىسىمىزدى دە وڭعارسىن!

 

سۇحباتتاسقان –

ديحان قامزابەك ۇلى