الەۋمەتتانۋدا نۋكلەار وتباسى, ارالاس وتباسى, تولىققاندى ەمەس وتباسى, مونوگاميا, پوليگاميا سەكىلدى تۇرلەر بار. الايدا قازاق قوعامىندا كيەلى قارا شاڭىراقتىڭ, ۇلگىلى اۋلەتتىڭ ءباسى بيىك. حالقىمىزدىڭ وزىنە ءتان وتباسى ينستيتۋتى ەجەلدەن قالىپتاسقان, عاسىرلار بويى ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشىپ كەلەدى. دەي تۇرعانمەن جاھاندىق ۇدەرىسپەن بىرگە ۇلتتىق دۇنيەتانىمعا تومپاقتاۋ قۇبىلىستار دا دەندەپ كىرگەنى بەلگىلى. سونىڭ ءبىرى – نەكەسىز جۇپتار مەن ولاردان وربىگەن بالالار.
دەموكراتيالىق جانە گۋمانيزم قۇندىلىقتارىنا ساي قوعامدا جاڭا قالىپتاسقان قۇبىلىستاردى مۇلدە جوققا شىعارا المايمىز. سوندىقتان بۇل – تالداۋ مەن ساراپتاۋدى قاجەت ەتەتىن جايت. بۇل رەتتە ءبىز ەكپىندى بالالارعا تۇسىرمەكپىز. باستى ماسەلە – ولاردىڭ بولاشاعى. قوعام قاشاندا تەپ-تەگىس تاقتايداي بولماعان, ۇنەمى كەدىر-بۇدىرى كەزدەسىپ وتىرادى. ماسەلەن, كەيىنگى جىلدارى ء«وزىم ءۇشىن بالا تۋىپ الدىم» دەيتىن ايەلدەردىڭ قاتارى كوبەيگەنى راس. ارينە, ءبىز ەشكىمدى جازعىرا المايمىز. بىراق بۇل بەلەڭ العان جاعدايدىڭ ارتىندا بالا تاعدىرى تۇر.
«نەكەسىز تۋعان بالالار» دەگەن اتاۋدى العاش ەستىگەندە قۇلاققا تۇرپىدەي ءتيىپ, كىرپىدەي جيىرىلعانىمىز راس. بۇل جەردە كەمسىتۋدەن ياكي اسپەتتەۋدەن اۋلاقپىز. بىراق ءدۇيىم ەلگە بىردەڭەنى دۇڭك ەتكىزىپ قويىپ قالۋعا تاعى بولماس. سول ءۇشىن مۇنى «ازاماتتىق نەكەدە دۇنيەگە كەلگەن بالالار» دەپ اتاۋعا بولار ەدى. ايتكەنمەن, «ازاماتتىق نەكە» – ورىسشادان سوزبە-ءسوز اۋدارىلعان كالكا تىركەس. مىسالى, ورىستا قىلمىسكەردى دە «گراجدانين» دەپ اتاي بەرەدى. ال قازاقى ۇعىمدا «ازامات» ادامگەرشىلىگى جوعارى, كىسىلىگى مول دەگەندى بىلدىرەدى. قازاق بىرەۋگە سۇيسىنسە, «مىناۋ ناعىز ازامات» ەكەن دەيدى. سوندا مۇنداي قاسيەتتى ءسوزدى قالايشا بەلگىلى ءبىر جاۋاپكەرشىلىكتەن الشاقتاۋ جۇپتارعا قيا سالامىز دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بۇعان قوسا قازىر «زاڭدى نەكە» دەگەن دە تىركەس بار. الايدا نەكە دەگەننىڭ ءوزى زاڭ جانە ءتارتىپ دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل ءدىني, رەسمي جانە ءداستۇرلى. ولاي بولسا, بۇل ۇعىمدى «رەسمي نەكەدە تۋماعان بالالار» دەپ جۇمسارتىپ اتاۋعا بولار ەدى, بىراق ءبىر ۇعىمدى ءتورت سوزبەن بەرۋ ءتىلدىڭ شىرايىن بۇزىپ, كۇردەلەندىرە تۇسەتىنى تاعى بار. سوندىقتان «نەكەسىز تۋعان بالالار» دەگەن اتاۋ ورىندى ءارى ۇعىمدى ءدال جەتكىزەتىن ءسوز دەپ تۇيدىك. بۇل كەرىسىنشە مادەنيەتتى تۇردە الەۋمەتتەنگەن اتاۋ ەكەنى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك.
قازىر ەلىمىزدە «ازاماتتىق» نەكەدە تۇراتىن جۇپتاردىڭ ناقتى كورسەتكىشى جوق. مۇنداي ستاتيستيكا حالىق ساناعى كەزىندە دە جۇرگىزىلمەيدى. بۇل جاعدايدا دەموگرافتار رەسمي تىركەلگەن نەكەدەن تىس تۋعان بالالاردىڭ ۇلەسى سياقتى جاناما دەرەكتەردى پايدالانادى. ماسەلەن, 2019 جىلعى دەرەك بويىنشا ەلدە 71 920 بالا نەكەسىز دۇنيەگە كەلگەن. ال 48 863 بالا نەكەدە تۇرمايتىن ايەلدەردەن تۋعان. 2020 جىلعى ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, كەيىنگى 10 جىلدا تۋعان 3 397 652 ءسابيدىڭ 682 987-ءسى نەكەسىز دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. بۇعان قوسا تولىق ەمەس وتباسىلاردىڭ دا توپىرلاعانى بايقالادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, بىلتىر ەلىمىزدە 452 مىڭنان اسا وتباسىندا بالا اناسىمەن تۇرسا, 68 مىڭ وتباسىندا بالا اكەسىمەن تۇرادى ەكەن. ال 700 مىڭ وتباسىندا بالا اكەسىز تاربيەلەنىپ جاتىر.
بۇۇ-نىڭ (يۋنفپا) «ۇرپاق جانە گەندەر» ۇلتتىق زەرتتەۋىنىڭ ەسەبى بويىنشا قازاقستاندا ەرلەردىڭ 7%-دان ازى جانە ايەلدەردىڭ 8%-ى تىركەلمەگەن نەكەدە تۇرادى. قارىم-قاتىناستىڭ بۇل ءتۇرى قالالىق جەرلەردە جانە دىنگە سەنبەيتىن جاستار اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى. سونداي-اق «ەرلەر اراسىندا تىركەلمەگەن نەكەدە جاستاردىڭ (18–29 جاس) ۇلەسى – 8,5%, ال ايەلدەردە ەرەسەك جاستاعىلار (40–49 جاس) 10,1% ءجيى كەزدەسەدى», دەلىنگەن. ال فريدريح ەبەرت قورىنىڭ 2021 جىلعى الەۋمەتتىك زەرتتەۋىنە سايكەس قازاقستان جاستارىنىڭ تەك 8%-ى عانا ۇيلەنۋ نەمەسە تۇرمىسقا شىعۋ ماڭىزدى ەمەس دەپ ەسەپتەيدى, رەسپوندەنتتەردىڭ جارتىسىنان كوبى (64,6%), كەرىسىنشە, بۇل ومىردەگى ماڭىزدى قادام ەمەس دەپ سانايدى.
ساراپشىلار بۇل قۇبىلىستى بىرنەشە سەبەپپەن تۇسىندىرەدى. ءبىرىنشىسى – دەموگرافيالىق احۋال. ەلدە ەرلەرگە قاراعاندا ايەل ادامداردىڭ كوبەيۋى جانە باسقا دا فاكتورلار بار.
ال زاڭگەر دۋمان كوپباەۆ بىرگە تۇراتىن, بىراق نەكەدە جوق ەرلى-زايىپتىلار رەسمي وتباسى ەمەس دەپ سانالاتىنىن ايتادى. ەگەر مۇنداي وتباسىندا نارەستە پايدا بولسا, وندا كەيبىر قيىندىقتار تۋى مۇمكىن.
«بالانىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىن الۋ ءۇشىن تۇرعىلىقتى جەرىنە احات بولىمىنە نەكەنى تىركەۋ تۋرالى رەسمي قاعازدى سۇرايدى. ونىڭ جوقتىعىنان كەيىن ەرلى-زايىپتىلار سابيلەردىڭ اكەلىگىن انىقتاۋى كەرەك. احات-قا جۇگىنۋ كەرەك, اكەسى بالانى ءوز بالاسى دەپ تانيتىنى جانە ءوز تەگىن بەرۋگە كەلىسەتىنى تۋرالى ءوتىنىش جازادى. وسى رەسىمدەردەن كەيىن عانا تۋ تۋرالى كۋالىك بەرىلەدى, وندا رەسمي اكەسىنىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلەدى», دەيدى زاڭگەر.
زاڭ جۇزىندە ەر ادام بۇل ونىڭ بالاسى ما, الدە جوق پا دەپ كۇماندانسا نەمەسە بالانى مويىنداعىسى كەلمەسە, وندا ايەل ونى سوتقا بەرىپ, دنق ساراپتاما ارقىلى تانۋعا ماجبۇرلەۋگە قۇقىلى ەكەنىن ايتادى. بۇل ءراسىم شامامەن 50–150 مىڭ تەڭگە تۇرادى, ال ساراپتاما 2–14 جۇمىس كۇنى ارالىعىندا انىقتالادى. بىراق مۇنىڭ دا ءادىل ەكەنىنە سەنبەيتىن ازاماتتار دا كەزدەسەدى.
كەز كەلگەن بالا تۋعان ساتتەن باستاپ اتى-ءجونى, تەگى, اكەسىنىڭ اتىن يەلەنۋگە قۇقىلى. بۇل حالىقارالىق جانە قازاقستان زاڭىمەن بەكىتىلگەن. بالا اتىن اتا-اناسىنىڭ نەمەسە ولاردىڭ بىرەۋىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا الادى. بالادا اكەسى بولعان جاعدايدا ونىڭ اتىنا سايكەس اكەسىنىڭ اتىن الادى, ونى اتا-اناسى سايلاي المايدى. كەز كەلگەن تەكتى الۋعا بولمايدى, تەك اتا-اناسىنىڭ بىرەۋىنىكىن الادى. اكەسى انىقتالماسا, وندا اكەسىنىڭ اتى بالانىڭ اكەسى رەتىندە جازىلعان ادامنىڭ اتى بويىنشا, تەگى اناسىنىڭ نەمەسە اتاسىنىڭ اتى ۇلتتىق داستۇرلەر ەسكەرىلە وتىرىپ بەرىلەدى. الايدا قازىر قوعامدا اكەسىنە بالاسىن مويىنداتا الماي جۇرگەن ايەلدەر از ەمەس.
بۇل جەردە اكەلىك نە ءۇشىن كەرەك؟ اكەلىك قامقورلىق سەكىلدى ۇعىمداردان تىس ەڭ الدىمەن ءۇش قاجەتتىلىك بار. ءبىرىنشى, بالانىڭ تۋ تۋرالى قۇجاتتارىن الۋعا, ەكىنشى ەگەر ەر ادام تۋعان بالاسىنا كومەك كورسەتپەسە, وندا ودان اليمەنت تالاپ ەتۋگە, ءۇشىنشى ەگەر اكەسى قايتىس بولسا, وندا بالا ونىڭ مۇراسىن يەلەنۋ ماقساتىندا قاجەت. سول سەبەپتى نەكەدە تۋماعان بالانىڭ اكەسىن انىقتاۋ جۇرگىزىلەدى.
الايدا سوت ارقىلى تانىلعان اكە بالاسىنان باس تارتسا دا, اتا-انا قۇقىعىنان ايىرىلسا دا اليمەنت تولەۋگە مىندەتتى. اليمەنت – اتا-انانىڭ بالاعا دەگەن مىندەتى. تۋ تۋرالى كۋالىكتە اكەسى كورسەتىلمەسە, وندا اكەلىكتى سوت ارقىلى تانۋعا بولادى. «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» كودەكستىڭ 138-بابىنا سايكەس اتا-انالار وزدەرىنىڭ كامەلەتكە تولماعان بالالارىن كۇتىپ-باعۋعا مىندەتتى.
ءبىزدىڭ ەلدە ەكونوميكالىق جاۋاپكەرشىلىك كوبىنە-كوپ ەر ادامعا جۇكتەلەدى. الايدا الەمنىڭ كەيبىر ەلدەرىندە نەكەسىز تۋعان بالاعا ەكى جاق بىردەي جاۋاپتى بولادى. سونىڭ ءبىرى – پورتۋگاليا. 1999 جىلى نەكەسىز بىرگە تۇراتىن جۇپتارعا بالانى بىرلەسىپ اسىراپ الۋ قۇقىعى جۇكتەلگەن.
ەلىمىزدە رەسمي نەكەدە بولسىن, نەكەسىز بولسىن, ءار تۋعان بالانىڭ قۇقىعى بىردەي. ولاردى الالاۋعا زاڭ جۇزىندە جول بەرىلمەيدى. ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك مۇمكىندىكتەرى دە بىردەي, ءبارى دە مەملەكەتتەن ءتيىستى جاردەماقىلارىن الا الادى. بىراق بالالاردىڭ باقىتتى ءارى الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋى جانە بولاشاعى ەكونوميكالىق جاعدايمەن بىتپەيتىنى تۇسىنىكتى. ول – اتا-انانىڭ قامقورلىعى. بۇل رەتتە پسيحولوگ ۆالەري ءماريدىڭ ايتۋىنشا, بالا قانداي وتباسىندا وسسە دە, وعان ءبىرىنشى كەزەكتە اتا-انانىڭ قامقورلىعى مەن مەيىرىمى قاجەت.
«بىرلىگى جاراسقان وتباسىن قۇرۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىمەن سويلەسە الاتىن سانالى اتا-انا كەرەك. بالاعا اقشا مەن ۋاقىت ءبولىپ, ماحاببات بەرە الاتىن بولساڭىز, اتا-انا بولۋعا دايىنسىز. ابزالى – بالانى تولىق وتباسىندا ءوسىرۋ», دەيدى مامان.
قورىتا ايتقاندا, مۇنىڭ ءبارى قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىككە كەلىپ تىرەلەدى. ارينە, حالقىمىزدىڭ سانى وسكەنى جاقسى. دەموگرافيالىق ءوسۋ ەل ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى ەكەنى ءسوزسىز. بىراق بالا كوڭىلى كۇپتى بولماسا ەكەن دەيسىڭ...