مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنتتىك جاستار كادر رەزەرۆىنىڭ فورۋمىندا جاس ماماندارعا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن, ولاردىڭ نەگىزگى ماقساتى مەملەكەت مۇددەسى بولۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتتى. «سىزدەر تۋعان ەلگە, وتانعا قىزمەت ەتۋگە دايىن بولۋلارىڭىز قاجەت. ويتكەنى كۇردەلى زامانعا تاپ كەلىپ تۇرمىز. كوپ قيىندىقتى باستان وتكەرىپ جاتىرمىز», دەگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوزىنىڭ سالماعىن رەزەرۆتەگى جاستار قانشالىقتى سەزىنە الدى؟ وسى جانە جيىندا كوتەرىلگەن وزگە دە ماڭىزدى سۇراقتار جونىندە وي-پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك جوبانىڭ يگىلىگىن كورگەندەردىڭ ءبىرى – ولجاس بەيسەنباەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ولجاس تۇسىپبەك ۇلى, الدىمەن جاستارعا ارنالعان بىرەگەي جوبانىڭ تالاپ-ەرەجەسىنە توقتالساق. قالاي تاپسىردىڭىز؟ قازىر قاي سالادا قىزمەت ەتىپ جاتىرسىز؟
– بۇل – 2019 جىلى پرەزيدەنت باستاماسىمەن ىسكە قوسىلعان جوبا. جاستاردىڭ قوعام يگىلىگىنە جۇمىس ىستەۋىنە ارنالعان الەۋمەتتىك ليفت دەپ قاراۋعا بولادى. قوعامدا جاستار كادرلىق رەزەرۆىن «وزگەرىستەر اگەنتى» دەپ قابىلدايتىندار از ەمەس. رەزەرۆشىلەردى مىڭداعان جۇيرىكتىڭ اراسىنان ادىلەتتى جانە اشىق تۇردە ىرىكتەپ الۋ دا وڭاي ەمەس. باسەكە بيىك. ويى ۇشقىر, وزىق ءبىلىمدى, دارىندى زامانداس كوپ. سوندىقتان پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى ىرىكتەۋدىڭ بىرنەشە ساتىسىن بەكىتتى. ءبىز 2021 جىلعى ەكىنشى لەكپەن ىرىكتەلگەن 50 رەزەرۆشىنىڭ قاتارىنان كورىندىك. ىرىكتەۋ بارىسىندا ۆەربالدى جانە تسيفرلىق ماتىننەن تۇراتىن لوگيكالىق تاپسىرما بەرىلدى. ەكىنشى كەزەڭدە اركىم تاڭداپ العان سالاسىنا بايلانىستى ونلاين تۇردە ەسسە جازدى. ءماتىننىڭ قۇرىلىمىنا, مازمۇنىنا, ونداعى ۇسىنىمدارعا كوڭىل اۋدارىلدى. تاپسىرۋ بارىسى پروكتورينگ جۇيەسى ارقىلى قاتاڭ باقىلانىپ وتىردى. ءۇشىنشى رەتتە ءبىز اكادەمياداعى «اسسەسسمەنت ورتالىقتا» كەيستەردى شەشۋگە, توپتىق تالقىلاۋعا قاتىستىق. بۇل تاپسىرمالار وتە كۇردەلى جانە قىزىق. ودان كەيىن كاسىبي نR مامانمەن وتكەن تەرەڭدەتىلگەن سۇحباتتا جەكە تاجىريبەمىز تۋرالى جان-جاقتى بايانداپ بەردىك. 2021 جىلعا دەيىن عىلىمي زەرتتەۋ, تالداۋ سالاسىندا جۇرگەندىكتەن, مەملەكەتتىك قىزمەتتە تاجىريبەم بولمادى. الايدا مىڭ جۇيرىكتىڭ اراسىنان وزا شابۋ ءۇشىن جوباعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلدىم. شاكارىمنىڭ «ادامدىق بورىشىڭ – حالقىڭا ەڭبەك قىل, اق جولدان اينىماي, ار ساقتا, سونى ءبىل» دەگەن ءسوزىن تۋ قىلىپ ۇستانامىن. قازىر قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىندا باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەتەمىن. وتباسى جانە گەندەر ساياساتى, قوعامداعى ۇردىستەردى ساراپتاپ, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر وتكىزەمىز. ينستيتۋتتا جۇمىسىمدى ساراپشى-مەنەدجەر بولىپ باستاپ, باسقارما باسشىسىنا كوتەرىلدىم. مۇنىڭ بارلىعى تەك كادرلىق رەزەرۆتىڭ مۇشەسى بولعاندىقتان ەمەس, وسىنداعى ناقتى جۇمىس ناتيجەلەرىمەن بايلانىستى.
– ەرەجەگە سايكەس, كادرلىق رەزەرۆكە ىرىكتەۋدە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ مىندەتى قويىلعان. الايدا قۇرامدا مەملەكەتتىك تىلگە شورقاق جاستاردىڭ بار ەكەنىن بايقادىق. بۇل جايىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
– مەملەكەتتىك ءتىلدى ۆ1 دەڭگەيىندە ءبىلۋ شارتى بار. توپتاعى تالقىدا, جەكە سۇحباتتا ءاربىر قاتىسۋشىنىڭ ءتىلدى ەركىن تاڭداۋىنا مۇمكىندىك بەرىلەدى. بۇگىنگە دەيىن ىرىكتەلگەن 400 رەزەرۆشىنىڭ اراسىندا ءارتۇرلى ەتنوس وكىلى, ءار سالادان كەلگەن مامان بار. ارينە, قوعاممەن اشىق جۇمىس ىستەپ جۇرگەن, عىلىمي ماقالا جازىپ, جوعارى وقۋ ورنىندا تاجىريبەسى بار ازاماتتار مەملەكەتتىك تىلدە ەركىن سويلەيدى. بىراق جەكە سەكتوردان, اقپاراتتىق تەحنولوگيا, بيزنەس, ءوندىرىس سالاسىنان كەلگەن مامانداردىڭ كاسىبي دەڭگەيى جوعارى بولعانىمەن, مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيى ورتاشا بولىپ جاتقانى راس. بىراق بۇل ازاماتتار ءوز سالاسىندا الدەقايدا كوپ ۇلەس قوسا الادى دەپ سەنەمىن. ال ەندى قوعاممەن ەتەنە جۇمىس ىستەيتىن, اسىرەسە مينيسترلىكتەر مەن وبلىس اكىمدىكتەرىنە قىزمەتكە كەلەتىن رەزەرۆشىلەر مەملەكەتتىك تىلدە ەركىن سويلەۋى مىندەتتى دەپ ەسەپتەيمىن. ءوزىم قيىرداعى اۋىل مەكتەبىندە, كەيىن جوعارى وقۋ ورنىندا دا قازاقشا ءبىلىم العاندىقتان, قيىندىق بولعان جوق. مەملەكەتتىك ءتىل ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى كۇشەيتىپ, قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىسقا ەنۋى كەرەك. وعان دەموگرافيالىق ءوسىم, جاڭا مازمۇن قالىپتاستىرۋعا دەگەن ۇمتىلىس, ءتىپتى مەديا-يندۋستريا ۇلكەن سەرپىلىس تۋدىرىپ وتىر.
– فورۋمدا «كوماندامەن كوشۋ» ءۇردىسى, قاعازباستىلىق ماسەلەلەرى اشىق ايتىلدى. مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە ءسىز قانداي جاڭاشىلدىق اكەلۋدى جوسپارلاپ وتىرسىز؟
– بىرىنشىدەن, پرەزيدەنت رەزەرۆشىلەردى مەملەكەتكە قالتقىسىز قىزمەت ەتۋگە شاقىردى. مەملەكەتتىك قىزمەت بارىنشا اشىق بولۋى ءۇشىن ەشكىمنىڭ قۇقىعىن شەكتەمەي, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردى, ايەلدەردى, جاستاردى مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىنا كوبىرەك تارتۋىمىز كەرەك دەگەن مىندەت جۇكتەدى. عالىمدار, ساراپشىلار, جەكە سەكتوردىڭ وكىلدەرى مەملەكەت ىسىنە قوسىمشا يمپۋلس بەرەدى.
ەكىنشىدەن, جاڭا مامانداردى تارتا وتىرىپ, مەريتوكراتيانىڭ قازىعىن مىقتاپ قاعۋىمىز كەرەك. جاستار كادرلىق رەزەرۆى – مەملەكەتتەگى بارلىق ماسەلەنى شەشەتىن جالعىز جول, قۇرال ەمەس. ونىڭ ءبىر باعىتى دەپ قاراستىرۋ قاجەت. ءبىز مەكەمەلەردە بىرنەشە جىل جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان تاجىريبەسى بار مامانداردىڭ دا ساتىلى تۇردە ءوسۋىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. بۇل – مەريتوكراتيا قاعيداتى. وسى رەتتە پرەزيدەنت جىلدار بويى جاۋىر بولعان بيۋروكراتياعا, قاعازباستىلىققا ءۇزىلدى-كەسىلدى توسقاۋىل قوياتىن ۋاقىت جەتكەنىن, سونىمەن قوسا كوماندالىق اۋىسۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋداردى. قاعازباستىلىقتان قۇتىلۋ ءۇشىن تسيفرلىق شەشىمدەرگە ءمان بەرۋىمىز قاجەت. ماسەلەن, ءبىز وڭىرلەردەگى اكىمدىكتەردىڭ بيۋدجەتىن تسيفرلاندىرىپ, ونى اشىق ەتسەك, قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىس جۇكتەمەسىن 25 پايىزعا دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
كوماندالاردىڭ اۋىسۋىنا كەلەر بولساق, اۋىس-ءتۇيىستىڭ تۇسىندا كوپ ماماننىڭ جۇمىستان شىعىپ قالاتىنىن بايقايمىز. ول مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ, جوبا-جوسپاردىڭ ۋاقتىلى جانە ساپالى ورىندالۋىنا جاناما تۇردە اسەر ەتەدى. قانداي دا ءبىر مامان ءوز مىندەتتەرىن, كرى-ىن ورىنداپ كەلسە, جۇمىسىن جالعاستىرعانى ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى. وبلىس اكىمى نەمەسە ءمينيستردىڭ دە جۇمىسىنا جەلىدەگى پىكىرلەر ەمەس, ناقتى ينديكاتور, كورسەتكىشكە قاراي, ماسەلەن ۇجىمداعى كادرلىق اۋىس-ءتۇيىس, سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرى, ەتيكالىق نورمانىڭ ساقتالۋى, حالىقپەن اشىق كەزدەسۋلەر سياقتى فاكتورلارعا قاراي باعا بەرىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ال «كوماندا» دەگەن ۇعىمنىڭ دا ماعىناسىن ناقتى انىقتاپ, ءبىرىنشى باسشى اۋىسقان جاعدايدا قانداي ماماندى الۋىنا بولاتىنىن بەكىتىپ الۋىمىز قاجەت.
ۇشىنشىدەن, ازاماتتىق بىرەگەيلىك پەن ۇلتتىق كونسوليداتسيانى نىعايتۋ ءۇشىن قوعامداعى ەڭ ماڭىزدى دەگەن قۇندىلىقتاردى العا تارتۋعا ءتيىسپىز. بوس ماقتاندى, جاعىمپازدىقتى, جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىقتى, زورلىق-زومبىلىقتى, ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىن قورلاۋدى قابىلدامايتىن, توسقاۋىل قوياتىن قوعامدىق مادەنيەت ورناتۋ ماڭىزدى. ءبىز ءوزىمىز تۋرالى قانداي نارراتيۆ قوزعاساق, سونداي ۇلت بولىپ داميمىز. بۇل جەردە «ۇلتتى» الدەقايدا كەڭ ماعىناسىندا ايتىپ وتىرمىن. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» بولۋى ءۇشىن حالىققا ادال, اشىق, ەڭبەكققور, كاسىبي, زاڭ مەن ءتارتىپتى العا تارتاتىن ماماندار مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولۋعا ءتيىس. بۇل قاتاردى, جاستار كادر رەزەرۆىنىڭ وكىلدەرى دە تولىقتىرىپ كەلەدى.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جاڭا بۋىنى ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا قالاي اسەر ەتە الادى؟
– بىلتىر پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدا عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ زەرتتەۋلەرىنە زەيىن قويۋدى تاپسىردى. كۇندەلىكتى كۇن تارتىبىنە قالقىپ شىققان ماسەلەنىڭ, اقپارات اعىنىنىڭ سوڭىنان قۋالاماي, الدىن الا تىڭعىلىقتى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ, ساراپشىلاردىڭ تەرەڭ تالداۋىنا قاراي ساياسي شەشىم قابىلداعان ماڭىزدى. ءبىز ينستيتۋتتىڭ قىزمەتىندە مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا, الەۋمەتتىك پروبلەمالارعا قاتىستى كوزقاراستى ۇدايى زەرتتەپ وتىرامىز. ونىڭ ناتيجەلەرىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جەتكىزەمىز. ماسەلەن, بىزدە وتباسى جانە گەندەرلىك ساياسات ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ول جەردە ەلىمىزدەگى وتباسى ينستيتۋتىنىڭ ترانسفورماتسياسى, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروبلەماسى, ۇرپاقارالىق قارىم-قاتىناس, بالا تاربيەسىنىڭ وزەكتى سۇراقتارى قاراستىرىلادى. وتباسى ورتالىعى كەيىنگى جىلدارى 4 ۇلتتىق, 16 تالداۋ بايانداماسىن دايىنداپ شىعاردى. ونىڭ بارلىعى ينستيتۋت سايتىندا جاريالانىپ وتىرادى. جالپى, 2019 جىلدان بەرى قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى 100-دەن اسا زەرتتەۋ جۇرگىزدى. جۇمىسىمىزدىڭ ناتيجەسى – مەملەكەتتىك شەشىم قابىلداۋدا زەرتتەۋ دەرەگىن ۇسىنۋ, ءاربىر مەملەكەتتىك ورگانعا, مينيسترلىككە ۇسىنىم بەرۋ, سول ارقىلى عىلىمدى قوعامدىق-ساياسي سالاعا بارىنشا جاقىنداتۋ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»