عىلىمداعى ايەلدەر ۇلەسى

وتاندىق عىلىمنىڭ وتىن جاققاندار

اۋەلى ەل تاريحىنداعى ايەل عالىمداردى تىزبەكتەپ كوردىك. بۇل, البەتتە, ەسكە تۇسكەندى عانا ەسكەرگەن شاعىن شولۋ بولماق, ايتپەسە وتاندىق عىلىمنىڭ وتىن جاققان جاندار – ۇلكەن زەرتتەۋگە جۇك بولاتىن تاقىرىپ. عىلىمداعى ايەلدەر دەگەندە, ەڭ الدىمەن, ويىمىزعا گۇلسىم اسپاندياروۆا تۇسەدى. ول – 1880 جىلى تۋعان, قازاق ايەلدەرىنەن شىققان تۇڭعىش دارىگەرلەردىڭ ءبىرى. تۇركىستان ولكەلىك بيۋروسىنىڭ وتىنىشىمەن ايەلدەرگە ارناپ تاشكەنتتە اكۋشەرلىك مەكتەپ ۇيىمداستىردى. كەيىن مەكتەپ مەديتسينالىق تەحنيكۋمعا قوسىلىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تەحنيكۋمدا ءدارىس وقىپ, ورتا ازيا مەن قازاقستان مەديتسيناسىنىڭ كورنەكتى عالىمدارىن تاربيەلەپ شىعاردى. ءنازيپا قۇلجانوۆا – ەڭبەگى, قىزمەتى الاش قايراتكەرلەرىمەن قاتار اتالاتىن ساناۋلى قازاق قىزدارىنىڭ ءبىرى. كوبى ونىڭ قايراتكەرلىگىن بىلەدى, بىراق قازاق پەداگوگيكاسىنىڭ تاريحىنا وشپەس ءىز قالدىرعانىن, قازىرگى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋدىڭ العاشقى قازاقشا ادىستەمەسىن جازىپ كەتكەن پەداگوگ-عالىم ەكەنىن بىلە بەرمەيدى. ول 100 جىل بۇرىن «مەكتەپتەن بۇرىنعى تاربيە», «انا مەن بالا تاربيەسى» اتتى ادىستەمەلىك كىتاپتار جازىپ قالدىرعان.

الاش كەزەڭىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى حالىققا ۇلگى ەتكەن تالانتتى قىزداردىڭ ءبىرى – دارىگەر اققاعاز دوسجانوۆا. ساگۋ-ءدى بىتىرگەننەن كەيىن ەپيدەميامەن كۇرەسىپ ءجۇرىپ, قاپىدا قازا تاپقان.

ال كەڭەس وداعى كەزىندەگى عالىم ايەلدەر دەگەندە سول ۋاقىتتاعى ەكى زامانداس عالىم قاتار ويعا ورالادى. بەللا احمەتوۆا – 1938 جىلى تۋعان, فيزيك, پروفەسسور, مونوكريستالداردا بولاتىن يادرولىق رەاكتسيالارداعى كولەڭكەلى ەففەكتىنى اشۋعا جانە زەرتتەۋگە قاتىسقانى ءۇشىن كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن يەلەنگەن عالىم. ەكىنشى, ناعيما ايتحوجينا – 1946 جىلى تۋعان, بيولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك, قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش ايەل پرەزيدەنتى. سونداي-اق ول – قازاقستانداعى مولەكۋلالىق جانە مەديتسينالىق گەنەتيكا, ەتنو جانە پالەوگەنوميكا, عارىشتىق بيولوگيا جانە بيوتەحنولوگيا سالاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, عارىشكەرلەر توقتار اۋباكىروۆ پەن تالعات مۇساباەۆقا بيوتەحنولوگيا بويىنشا عىلىمي تاجىريبەلەردىڭ باعدارلاماسىن جاساعان عالىم.

قازىرگى عىلىمنىڭ قازانىندا قايناپ,  ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن عالىمنىڭ ءبىرى – كۇنسۇلۋ زاكاريا. ول – كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنا ارنالعان وتاندىق «QazVac» (QazCovid-in) ۆاكتسيناسىن ازىرلەگەن عالىمداردىڭ جەتەكشىسى, بيولوگ. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ 75 جىلدىق تاريحىندا باسشىلىققا كەلگەن ەكىنشى ايەل پرەزيدەنت, قازىر پرەزيدەنتتىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقارادى. جاقىندا «Techcollectivesea» باسىلىمى جاريالاعانداي, عىلىمدا ءوز قولتاڭباسى بار ك.زاكاريا ۆاكتسينا جاسايتىن جاھاننىڭ ۇزدىك ايەل عالىمدارىنىڭ تىزىمىنە ەندى.

ساندار «سويلەسىن»

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ اشىق دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, زەرتتەۋشى مامانداردىڭ جارتىسىنان ءسال كوپ ۇلەسىن ايەلدەر قۇرايدى. عىلىمداعى گەندەرلىك ماسەلەلەردى زەرتتەگەن ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى جانەركە راحمان قاراپايىم جۇمىس كۇشىندە ايەلدەردىڭ سانى باسىم بولعانىمەن, جوعارى قىزمەتتەردە وتە از ەكەنىن جەتكىزدى.

«جوعارى ءبىلىمدى ايەلدەر سانى ەرلەرگە قاراعاندا كوپ. سوعان قاراماستان باسقارما يەرارحياسى بويىنشا كوتەرىلگەن سايىن نازىك جاندار سانى ازايا بەرەدى. عىلىمي جۇمىسپەن اينالىساتىن زەرتتەۋشىلەر اراسىنداعى ايەلدەر ۇلەسى كەيىنگى 18 جىل بويى تۇراقتى تۇردە 50 پايىزدان ارتىق ۇلەستى قۇراعان. تەك 2012 جىلى عانا 49,9%-دى كورسەتتى. زەرتتەۋشىلەردىڭ اراسىنداعى ايەلدەر ۇلەسىنىڭ ارتۋى جاقسى ءۇردىس بولعانىمەن, بۇل – ساپالىق ەمەس, تەك ساندىق فەمينيزاتسيا. مىسالى, جوعارى ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىندە ايەل باسشىلاردىڭ ۇلەسى تەك 2019 جانە 2022 جىلى عانا 20 پايىزدىق كورسەتكىشتەن اسقان. كەيىنگى جيىرما جىلدا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا, سونىڭ ىشىندە باسشىلىق پوزيتسياداعى گەندەرلىك بولىنىستە وڭ وزگەرىستەردى كورۋگە بولادى. بىراق ءبارىبىر بۇل سالادا ءالى دە گەندەرلىك تەڭدىكتى كورۋ قيىن. جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى شەشىم قابىلداۋ دەڭگەيىندە ايەلدەر ۇلەسىنىڭ ازدىعى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جۇيەسىندەگى گەندەرلىك تەڭدىك بويىنشا ارنايى شارالار قابىلداۋدىڭ قاجەتتىگىن كورسەتەدى», دەيدى ج.راحمان.

عالىم كۇنسۇلۋ زاكاريا بىرنەشە اي بۇرىن وتكەن «Amanat» پارتياسى ايەلدەر قاناتىنىڭ I وتىرىسىندا عىلىمداعى ايەلدەردىڭ تەڭسىزدىكتەن تەپەرىش كورەتىنىن ايتتى.

«يۋنەسكو دەرەگى بويىنشا, الەمدە عىلىمداعى ايەلدەردىڭ ۇلەسى نەبارى 30%-دى قۇراپ وتىر. ال ورتا ازيادا جاعداي ءبىرشاما جاقسى, شامامەن 50%-عا تەڭ. مەنىڭشە, مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىزدەگى ايەلدەر قاۋىمى وتە بەلسەندى ءارى تاباندى. ولار ءوز بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى كۋرس پەن تاعىلىمدامادان وتۋگە ىنتالى. ايتالىق, 2018 جىلى ايەل عىلىم دوكتورلارىنىڭ سانى 595 بولسا, 2023 جىلى ولاردىڭ سانى 714-كە جەتتى. سونىڭ باسىم بولىگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. قوعامداعى ءتۇرلى الەۋمەتتىك, مادەني ستەرەوتيپ عىلىمداعى گەندەرلىك تەڭسىزدىككە سەبەپ بولادى. ەكونوميكانىڭ وزگە سالالارىنداعى سەكىلدى, عىلىمداعى ايەلدەر سىياقى الۋدا, جۇمىسقا ورنالاسۋدا تەڭسىزدىككە, كورىنبەيتىن كەدەرگىلەرگە كەزىگەدى. مۇنىڭ ءبارى ايەلدەردىڭ ورىنداۋشى دەڭگەيىندە قالىپ, ودان ءارى كاسىبي وسۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى», دەدى ك.زاكاريا.

ونىڭ پىكىرىنشە, قىز-كەلىنشەكتەردىڭ عىلىممەن اينالىسۋىنا بارلىق جەردە بىردەي جاعداي جاسالمايدى. ايەلدەردىڭ ءوزىن تولىق عىلىمعا ارناي الماۋىنا بالا كۇتىمى, تاربيەسىنە, وتباسى جاعدايىنا الاڭداۋى سەبەپ. سوندىقتان سالالىق مينيسترلىكتەرمەن, ۆەدومستۆولارمەن بىرلەسىپ, ايەلدەردىڭ عىلىمعا تەڭ, تولىق قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جوسپارلى, جۇيەلى جۇمىستى باستاۋ قاجەت.

عىلىمدى ۇيلەستىرۋشىلەر نە دەيدى؟

عىلىم جاسالىپ, دامىپ, جاڭالىقتار اشىلىپ نەمەسە عىلىمنىڭ بولاشاعى مەن وعان قاتىستى شەشىمدەر شىعارىلاتىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى, عىلىم كوميتەتى, عىلىم قورى, جوعارى وقۋ ورىندارى, ءتۇرلى مينيسترلىككە قاراستى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىنان اشىلعان عىلىمي ورتالىقتار, زەرتحانالار سەكىلدى عىلىمي ۇيىمداردا كوبىنە ەر ادامدار باسشىلىق ەتەدى. بۇل عىلىمدا, عىلىمدى باسقارۋ ساتىسىندا ايەلدەرگە ورىن بولا بەرمەيتىنىن بىلدىرە مە, الدە ايەل عالىمدار شىنىمەن دە بەلسەندى ەمەس پە؟ عىلىمدا, اسىرەسە عىلىمدى باسقارۋدا ايەلدەر ۇلەسىن ەرلەرمەن تەڭەستىرمەسە دە, اراداعى ۇلكەن ايىرماشىلىقتى جويۋ ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟ ماسەلە نەدە, شەشىمى قانداي؟ وسى سۇراقتارعا جاۋاپتى عىلىمداعى ايەلدەردىڭ وزدەرىنەن سۇراپ كوردىك.

جاننا قۇرمانعاليەۆا, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما مۇشەسى – عىلىم جونىندەگى پرورەكتور:

ەلىمىزدە عىلىمداعى ازاماتتاردىڭ جارتىسىنان كوبى – ايەلدەر. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ 52 پايىزىن ايەل ازاماتتار قۇرايدى. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان 240-تان اسا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىنا دا نازىك جاندار كوپتەپ جەتەكشىلىك ەتەدى. جالپى, ايەلدەردىڭ سانى گۋمانيتارلىق سالالاردا باسىم, كەيىنگى جىلدارى حيميا, يادرولىق فيزيكا, بيوتەحنولوگيا, ينجينيرينگ, ساۋلەت, قۇرىلىس سالالارىندا دا قاراكوزدەردىڭ كوبەيگەنى بايقالادى. ال ەندى كەدەرگىلەرگە كەلسەك, تەك عىلىمدا عانا ەمەس, كەز كەلگەن سالادا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن ايەلدەردىڭ جۇگى بىردەي. ويتكەنى ولار ءبىلىم الىپ, كاسىبي تۇرعىدا ءوزىن دالەلدەۋمەن قاتار, لايىقتى جار, جانۇيانىڭ ۇيىتقىسى, جاقسى انا بولۋ سەكىلدى نەگىزگى ميسسياسىن دا قوسا اتقارادى. سوعان قاراماستان زامانداستارىمىز ەرلەرمەن بىردەي عىلىمي جوبالارمەن بەلسەنە اينالىسىپ, جاقسى ناتيجەلەر كورسەتىپ كەلەدى. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ 3-4 ەسە ارتتى, ءتۇرلى گرانتتىق, ءتىپتى مەگا-جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ, زاماناۋي زەرتحانالار جاساقتالىپ, الەمنىڭ ۇزدىك عىلىمي ۇيىمدارىندا جىل سايىن 500 عالىم تاجىريبەدەن وتۋگە جىبەرىلىپ جاتىر. «جاس عالىم» جوباسىمەن كەيىنگى ەكى جىلدا تەك ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە جۇزدەن اسا پوستدوكتورانت كەلدى. عىلىممەن اينالىسۋعا جاسالعان وسىنداي زور مۇمكىندىكتەردىڭ ءبارىن ايەل زەرتتەۋشىلەر دە ءساتتى, ناتيجەلى پايدالانىپ ءجۇر. ايەلدەردى جان-جاقتى قولداۋ, ەل دامۋىندا ولاردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياسات ءبىلىم, عىلىم سالاسىندا دا ءوز جەمىسىن بەرىپ جاتىر. مىسالى, بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتتەر, عىلىمي ۇيىمداردىڭ باسشىلىعىندا جۇرگەن ايەلدەر از ەمەس. دەسەك تە ايەل عالىمداردىڭ تاسى ءاردايىم ورگە دومالاۋى ءۇشىن ولارعا عىلىمي جۇمىستارىن تولىق ىسكە اسىرۋعا, الەۋمەتتىك قورعالۋىنا, مارتەبەسىن ارتتىرۋعا, جاس بۋىنعا ۇلگى بولاتىن ادام (role model) رەتىندە كوبىرەك كورسەتىلۋىنە ءارى قاراي دا مەملەكەت, قوعام ايانبايدى دەپ سەنەمىن.

ءاسيا ەرمۇحامبەتوۆا,  جاس عالىمدار اليانسىنىڭ (YRA) توراعاسى:

– 2022 جىلعى مالىمەتتەر بويىنشا الەمدە زەرتتەۋشى ايەلدەردىڭ ۇلەسى نەبارى 33%-دى قۇرايدى, نوبەل سىيلىعىنىڭ ايەل لاۋرەاتتار سانى ەرلەرگە قاراعاندا 13 ەسە از. STEM-دەگى(عىلىم, تەحنولوگيا, ينجەنەريا جانە مەديتسينا) ايەلدەر تۋرالى ايتاتىن بولساق, ولاردىڭ قاتارى تەك – 19 پايىز. ال ەلىمىزدە عىلىمداعى ايەلدەر ۇلەسى – 54,5%. بۇل – وتە جاقسى كورسەتكىش, بىراق سالانىڭ مۇنداي فەمينيزاتسياسى ۇزاقمەرزىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ, تومەن جالاقىنىڭ جانە مانساپتىق پەرسپەكتيۆانىڭ بولماۋىنىڭ ناتيجەسى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ عىلىمدى قولداۋ جونىندەگى دايەكتى باستامالارىمەن جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرىپ جاتىر, «جاس عالىم» سياقتى جوبالاردىڭ كومەگىمەن جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ, عىلىمي جوبالاردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋدىڭ كوبەيگەنى بايقالادى. پرەزيدەنت بۇعان قوسا تەحنيكالىق كاسىپتەردىڭ ماڭىزىن, باسىمدىلىعىن اتادى. الايدا 2022 جىلعى دەرەكتەردە وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا تەحنيكالىق (اۆتوماتتاندىرۋ جانە باسقارۋ, گەولوگيا, ماشينا جاساۋ, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى) ماماندىقتارعا تۇسكەن قىزداردىڭ ۇلەسى 10%-دان از. STEM باعىتتارىن تانىمال ەتۋ, قىزداردى تارتۋ, ولاردىڭ قابىلەتىن اشۋ جانە قولدانۋ كەشەندى شارالاردى قاجەت ەتەتىن ماڭىزدى مىندەت بولىپ تۇر. ەكىنشىدەن, قىزداردا «role model» جوقتىڭ قاسى. ءبىزدىڭ ايەل عالىمدار, ايەل تەحنيكتەر قوعامدا كورىنبەيدى. مەديادا تانىمال ايەل اكتريسا, ءانشى, ساياساتكەر, ەكونوميستەردى كورەمىز, بىراق ايەل عالىمدار وتە از. عىلىمدا بەلگىلى ءبىر بيىكتەرگە جەتكەن ايەلدەر ەر ارىپتەستەرىمەن بىردەي تانىلا المادى. ايتالىق,  بىزدە بىردە-ءبىر ايەل عالىمنىڭ اتىندا عىلىمي سىيلىق, وقۋ ورنى نەمەسە ءتىپتى ايەل عالىمنىڭ اتىمەن اتالعان وقۋ كورپۋسى جوق. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش ايەل پرەزيدەنتى ناعيما ايتحوجينا, قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى العاشقى ايەل-اكادەميك نايليا بازانوۆا سەكىلدى تۇلعالار جەتكىلىكتى, بىراق ولار تۋرالى كوپشىلىك بىلە مە؟ جالپى, عىلىمدا ايەلدەر كوپ بولعانىمەن, شەشىم قابىلداۋ, كوشباسشىلىق دەڭگەيىندە ولار ءالى دە ساۋساقپەن سانارلىق.

جانار تەمىربەكوۆا,  قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى:

– ەلىمىزدە عىلىمعا بەت بۇرعان ايەلدەر سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى, ولاردىڭ ۇلەسى 50 پايىزدان جوعارى. قازاقستان قازىر جاھاندىق دەڭگەيدە وسى كورسەتكىش بويىنشا ۇزدىك ەلدەر قاتارىندا تۇر. ەلىمىزدەگى عالىم ايەلدەر ماڭىزدى عىلىمي جوبالارعا جەتەكشىلىك جاساۋمەن قاتار, قوعامىمىز ءۇشىن كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەنى شەشۋدە بەلسەندى ءرول اتقارىپ جاتىر. ولاردىڭ باستاماسىمەن عىلىمداعى ايەلدەر مەن قىزداردى قولداۋعا باعىتتالعان جاھاندىق جوبالار ەلىمىزدە دە تانىمال بولا باستادى جانە ءبىرشاما  ۋنيۆەرسيتەتتە گەندەرلىك زەرتتەۋلەر ورتالىقتارى اشىلدى. 11 اقپان جانە 8 ناۋرىزدا كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەت حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىپ, ايەلدەردىڭ كوشباسشىلىق, تالىمگەرلىك, وقۋ قابىلەتتەرىن قولدايتىن ۇيىمداردىڭ ساراپشىلارىمەن عىلىمداعى ايەلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن ءىس-شارالار جونىندە كەشەندى پىكىرتالاس جۇرگىزەدى. عالىم ايەلدەرىمىزدىڭ وسىنداي باستامالارى كوپ ۇزاماي ەلىمىزدىڭ ساياسي الاڭىنا دا ىقپال ەتتى. ەكى اي بۇرىن وتكەن «Amanat» پارتياسى ايەلدەر قاناتىنىڭ I وتىرىسىندا ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ىسىندەگى ايەلدەر ءرولى تالقىلاندى. وسىدان سوڭ ءار وڭىردە «ايەلدەر قاناتى» قۇرىلىپ, 10 باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن كوميتەتتەر سايلاندى. باعىتتاردىڭ ىشىندە «عىلىمداعى ايەلدەر» باعىتىنىڭ ورنى ەرەكشە, سەبەبى قالعان 9 باعىتتىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسىن جاساۋدا عالىمداردىڭ قولداۋى, بەلسەندىلىگى وتە ماڭىزدى. مىسالى, 2022 جىلدان بەرى جالعاسقان كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە قوجا احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى بۇۇ ايەلدەر كەڭسەسىنىڭ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن گەندەرلىك ماسەلەلەر سالاسىن قامتيتىن جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ازىرلەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە ارنالعان «گەندەر جانە مەملەكەت ساياساتى» ماگيستراتۋرا باعدارلاماسىنا 2024-2025 وقۋ جىلىنان باستاپ تالاپكەرلەردى قابىلداۋ جوسپارلاندى. بۇل باعدارلاما گەندەر جانە مەملەكەتتىك ساياسات سالاسىنداعى تەوريالىق, ادىستەمەلىك ماسەلەلەر تۇرعىسىنان قاجەتتى ءبىلىمدى يگەرگەن, كەلەشەكتە ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ساياسي شەشىم قابىلداي الاتىن بىلىكتى كادرلار دايارلاۋ ماقساتىندا قولعا الىندى.