دۇنيەجۇزىندە نەيروچيپ ءداۋىرى دۇركىرەپ تۇر. «نەيروچيپ» دەگەندە ميللياردەر يلون ماسكتىڭ ەسىمى ەسكە تۇسكەنمەن, وسى «تەحنولوگيالىق توڭكەرىس» باعىتىندا وزگە دە جۇمىس ىستەپ جاتقان كومپانيالار جەتەرلىك. ماسەلەن, امەريكالىق Blackrock Neurotech كومپانياسى 2004 جىلى الەمدە العاش رەت كومپيۋتەردى ويمەن باسقاراتىن قۇرىلعىنى ميعا يمپلانتاتسيالادى. سونىمەن بىرگە Neuralink-ءتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى باسقا كومپانيا قۇرىپ سال اۋرۋىنا شالدىققان ادامدارعا ارناپ Precision Neuroscience يملانتىن جاسادى. ماسكتىڭ باستى باسەكەلەسى Synchron كومپانياسى Stentrode قۇرىلعىسىن 2016 جىلى نارىققا ۇسىنىپ ۇلگەرگەن. يلون ماسكتىڭ قارسىلاستارىن قاپى قالدىرىپ, اۋىزعا ءجيى ىلىگۋى «نەيروچيپ» وندىرىسىندەگى جارناماسىنىڭ وتكىرلىگىمەن بايلانىستى.
SpaceX جانە Tesla كومپانيالارىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى يلون ماسك Neuralink جوباسىن 2016 جىلى قولعا الدى. ول 2020 جىلدىڭ تامىز ايىندا نەيروچيپتى شوشقا ميىنا ءساتتى قوندىرعانىن حابارلاسا, 2021 جىلدىڭ اقپانىندا قۇرىلعى مايمىلدىڭ ميىندا سىنالىپ جاتقانىن جاريالادى. وسىدان 2 اي وتكەندە كومپانيا مايمىلدىڭ ۆيدەو-ويىنداردى ەركىن يگەرىپ, ويى ارقىلى مونيتوردى باسقارىپ وتىرعان ساتىنەن بەينەۇزىك جاريالاپ جۇرتشىلىقتى تاڭعالدىردى. يلون ماسك وسى جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا Neuralink نەيروتەحنولوگيالىق كومپانياسى العاش رەت ادام ميىنا يمپلانتتى ءساتتى يمپلانتاتسيالاعانىن حابارلادى. ء«بىرىنشى ادامعا Neuralink يمپلانتى سالىندى, وپەراتسيادان كەيىن قالپىنا كەلۋ پروتسەسى جاقسى ءجۇرىپ جاتىر», دەپ جازدى ول ح پاراقشاسىندا.
جازبا الەم حالقىنىڭ ويىنا قوزعاۋ سالدى. ءبىر توپ جاڭالىقتان قاۋىپ سەزسە, كەلەسى توپ اقپاراتتى قۋانىشپەن قابىل الدى. قۋانارى سول – نەيروچيپ ءبىرىنشى كەزەكتە دەنساۋلىعىندا كىناراتى بار, اياق-قولى جوق, سال ادامدارعا سالىنىپ, ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىن جەڭىلدەتسە, سەكەم الار تۇسى – ادامزات تابيعي ويلاۋ موتورى ميمەن جۇمىس ىستەۋدەن قاعىلىپ قالماي ما؟ يمپانتاتسيالاۋدان كەيىنگى سالدار قانداي بولماق؟ مەديتسينالىق قارسى كورسەتكىشتەر تۋىنداسا ارتىق قىلامىز دەپ, تىرتىققا ۇرىنبايمىز با؟ «نەيروچيپتىڭ» پايداسىنا ناقتى كوز جەتىپ جاتسا «جاڭالىق» قازاقستانعا قاشان جەتپەك؟ جاڭا سالاداعى ساۋالدارعا ناقتى جاۋاپتار از. ءبىز وسى تۇرعىدا سۇراقتارىمىزدى ءىت مامان عاسىر قۇرالباي ۇلىنا قويدىق.
فوتو: instagram_gassyr
− عاسىر قۇرالباي ۇلى, يلون ماسك 30 قاڭتار كۇنى كوپتەن كوزدەپ جۇرگەن ميسسياسىنا جەتكەنىن حابارلادى. الەمدە العاش رەت ادام ميىنا نەيروچيپ سالىندى. ماسكتىڭ بۇل تەحنولوگيالىق جەتىستىگىنىڭ ارتىندا ادامزات ءۇشىن قانداي قۋانىش پەن قاۋىپ بار؟
− بۇل وزگەرىس ادامزات ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش پەن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قاۋىپ تۋدىرادى.
قۋانىشتى جاعىنا كەلەتىن بولساق, بۇل تەحنولوگيا مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا, مىسالى, قوزعالىس قابىلەتتەرىن جوعالتقان نەمەسە اۋىر نەۆرولوگيالىق اۋرۋلارى بار ادامدارعا ءۇمىت سىيلايدى. ماسكتىڭ ايتۋىنشا, Telepathy اتتى بۇل ءونىم ادامدارعا تەلەفون نەمەسە كومپيۋتەردى وي ارقىلى باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تەحنولوگيانىڭ العاشقى پايدالانۋشىلارى وزدەرىنىڭ كەيبىر مۇشەسىن باسقارا المايتىن ادامدار بولاتىنى ايتىلدى.
الايدا, بۇل جەتىستىكتەردىڭ ارتىندا قاۋىپ تە جاتىر. مىسالى, يمپلانتتىڭ ميعا ۇزاق مەرزىمدى اسەرى, ونىڭ ميگراتسياسى (ورنىنان قوزعالىپ كەتۋى), مالىمەتتەردىڭ بۇزىلۋ قاۋپى جانە جەكە دەرەكتەردىڭ قورعالۋى سياقتى تەحنيكالىق جانە ەتيكالىق ماسەلەلەر بار. سونداي-اق بۇل تەحنولوگيا ادامنىڭ پسيحيكاسىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. مىسالى, ونىڭ وزىندىك باسقارۋ قابىلەتىنە ءبىرشاما كەدەرگى جاساۋى ىقتيمال.
بۇل تەحنولوگيانىڭ دامۋى مەن تارالۋى الەۋمەتتىك ادىلدىك پەن قولجەتىمدىلىك ماسەلەسىن تۋدىرادى. ياعني ءبىر ادامنىڭ ءچيپى قىمباتتاۋ, فۋنكتسياسى جەتىلگەن بولسا, ءبىر ادامداردىڭ ءچيپى السىزدەۋ, تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ۋاقىت وتە ەسكىرگەن بولۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار جوبا باي جانە دامىعان ەلدەردەگى ادامدارعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار دامۋشى ەلدەردەگى ادامدارعا دا قولجەتىمدى بولۋى كەرەك. تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جانە پايدالانۋ كەزىندە ەتيكالىق نورمالار مەن قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىن قاتاڭ ساقتاۋ قاجەت.
− عالامداعى ۇدەرىستەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدى دە اينالىپ وتپەيتىنى بەلگىلى عوي. ءسىزدىڭ پايىمداۋىڭىزشا, ادام ميىنا نەيروچيپ ورناتۋ قازاقستان ازاماتتارىنا قاشان قولجەتىمدى بولادى؟ (بولجامدى باعاسى قانشا بولۋى مۇمكىن؟)
− نەيرو چيپتەردىڭ ادام ميىنا ورناتىلۋى – بۇل الەمدەگى ەڭ زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ ءبىرى جانە ونىڭ قازاقستانعا قاشان جەتەتىنى ءارتۇرلى فاكتورلارعا بايلانىستى. بۇل فاكتورلار اراسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جەتىستىكتەرى, تەحنولوگيالىق دامۋ دەڭگەيى, قولدانىستاعى زاڭناما, سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ ينفراقۇرىلىمى بار.
قازىرگى ۋاقىتتا يلون ماسكتىڭ Neuralink كومپانياسى سىناما كەزەڭىندە جانە ولاردىڭ تەحنولوگياسى ءالى كەڭ اۋقىمدا قولدانىسقا ەنگىزىلگەن جوق. بۇل پروتسەسس بىرنەشە كەزەڭدەردەن تۇرادى, ونىڭ ىشىندە, كلينيكالىق سىناقتار, رەگۋلياتورلىق ماقۇلداۋلار جانە تەحنولوگيانىڭ كوممەرتسيالىق قولجەتىمدىلىگى بار. قازاقستاندا بۇل تەحنولوگيانى ەنگىزۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, حالىقارالىق ستاندارتتارعا جانە قاۋىپسىزدىككە سايكەس كەلەتىن زاڭنامالىق جانە رەگۋلياتورلىق شەڭبەر دايىن بولۋى قاجەت.
نەيروچيپتەردىڭ بولجامدى باعاسى تۋرالى ايتاتىن بولساق, بۇل ءونىمنىڭ نارىققا شىعۋ ۋاقىتىنا جانە تەحنولوگيانىڭ دامۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى وزگەرۋى مۇمكىن. باستاپقى كەزەڭدە, مۇنداي كۇردەلى, جەتىلدىرىلگەن تەحنولوگيالار جوعارى باعالانۋى مۇمكىن, بىراق ۋاقىت وتە كەلە, ءوندىرىس جانە ورناتۋ پروتسەستەرىنىڭ جەتىلدىرىلۋىمەن باعا تومەندەي تۇسەدى. قازاقستانداعى ناقتى باعانى بولجاۋ ءۇشىن, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى, تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر جانە حالىقارالىق نارىقتاعى باعا ديناميكاسىن ەسكەرۋ قاجەت. مىسالى كورشى قىتايدا Neural Electronic Opportunity (NEO) جوباسى ىسكە قوسىلدى. بۇل جوباعا عالىمدار 10 جىل ۋاقىتىن جۇمساعان. جۇمىس پروتسەسى, ميعا چيپ ورناتۋى ءدال يلون ماسكتىگىدەي. بەرتىن كەلە ءار مەملەكەت ءوز ەلىنىڭ جەكە, تاۋەلسىز چيپتەرىن جاساۋعا كۇش سالۋى مۇمكىن.
− ماسك مالىمدەمەسىندە نەيروچيپتىڭ اياق-قولىنان ايىرىلعان, سال اۋرۋىنا شالدىققان ت.ب. تۇلعالار ءۇشىن پايداسىن تىزبەكتەگەن. ال بۇل تەحنولوگيالىق توڭكەرىس 12 مۇشەسى ساۋ ادامدار ءۇشىن قاي تۇرعىدا پايدالى بولا الادى؟
− نەيروچيپتەردىڭ ادام ميىنا ورناتىلۋى, يلون ماسكتىڭ مالىمدەمەسىندە ايتىلعانداي, اياق-قولدارىنان ايىرىلعان, سال اۋرۋىنا شالدىققان جانە باسقا دا فيزيكالىق شەكتەۋلەرى بار ادامدار ءۇشىن ايتارلىقتاي پايدالى بولۋى مۇمكىن. بۇل تەحنولوگيا اتالعان تۇلعالارعا كۇندەلىكتى ومىردە تاۋەلسىزدىكتى ارتتىرۋعا, قورشاعان ورتامەن ءوزارا ارەكەتتەسۋدى جاقسارتۋعا جانە جالپى ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا كومەكتەسەدى.
ساۋ ادامدار ءۇشىن نەيروچيپتەردىڭ پايداسى باسقا اسپەكتىلەردە كورىنۋى مۇمكىن:
ءبىلىم الۋ پروتسەسىن جاقسارتۋ: نەيروچيپتەر ادامنىڭ وقۋ جانە جاڭا اقپاراتتى يگەرۋ قابىلەتىن جاقسارتۋعا كومەكتەسۋى مۇمكىن, بۇل ولاردىڭ ءبىلىم الۋ پروتسەسىن ءتيىمدى ەتە تۇسەدى.
جۇمىس ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ: نەيروچيپتەر كاسىبي داعدىلاردى جەتىلدىرۋ جانە جۇمىستاعى ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كرەاتيۆ يندۋستريا پەن يننوۆاتسيالاردى ىنتالاندىرۋ: نەيرو تەحنولوگيالار شىعارماشىلىق ويلاۋدى جانە جاڭا يدەيالاردى قالىپتاستىرۋ قابىلەتىن جاقسارتۋعا كومەكتەسۋى مۇمكىن.
كوممۋنيكاتسيا داعدىلارىن جاقسارتۋ: نەيروچيپتەر ارقىلى ادامدار اراسىنداعى ءوزارا ارەكەتتەسۋدى جەتىلدىرىپ, تۇسىنىستىكتى ارتتىرۋعا بولادى.
دەنساۋلىقتى باقىلاۋ: ساۋ ادامدار دا نەيروچيپتەردى دەنساۋلىقتىڭ جاعدايىن ۇزدىكسىز باقىلاۋ ءۇشىن پايدالانا الادى, بۇل ولارعا قاتەرلى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا جانە دەنساۋلىقتىڭ جالپى جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
- جاۋابىڭىزعا راقمەت!