تاعدىر شىڭداعان تۇلعا

ءومىربايانىن دۇنيە دەرەگىنەن باستاعان. كوكشەتاۋ قالاسىندا 1911 جىلدىڭ 30 تا­مىزى كۇنى دۇنيەگە كەلدىم دەپتى. اكەسى نيزامي – اعاش شەبەرى, اناسى ماگيد­­جا­مال – ءۇي شارۋاسىنداعى ايەل. اتا ­جۇرتى – تاتارستاننىڭ بالتاشى اۋدانى. 1900 جىلى جۇمىس ىزدەپ ساپارعا شىققاندا, ءدام-تۇزى ءبىزدىڭ ەلدەن بۇيىرعان. اناسى اكەسىنە قاراعاندا ساۋاتتى بولسا كەرەك. بولاشاق جازۋشىعا كىشكەنتاي كەزىنەن ناماز وقۋدى ۇيرەتكەن. ال اكەسى مەشىتكە ورازا, قۇربان ايتتارىندا عانا بارادى ەكەن. التى جاسقا تولعاندا اناسى مۇرتازا مولداعا جەتەكتەپ الىپ بارىپ, «ەتى سەنىكى, سۇيەگى مەنىكى» دەگەن. 1920 جىلى كوكشەتاۋدا العاشقى تاتار مەكتەبى اشىلادى. يبراگيم اعاي ءۇش جىل مەدرەسەدە وقىپ, ساۋات اشقاننان كەيىن وسى مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان. ءتورتىنشى كلاستا وقىپ جۇرگەندە مەكتەپتە قابىرعا گازەتى شىعارىلاتىن بولىپ, ونىڭ رەداكتورى ەتىپ بولاشاق جازۋشىنى تاعايىندايدى. گازەت ايىنا ەكى رەت شىعىپ تۇرعان. بولاشاق جازۋشى وسى كەزدەن باستاپ قابىرعا گازەتىنە مەكتەپ ءومىرى تۋرالى شاعىن حابارلار, ماقالالار جازىپ وتىرعان. ەستەلىكتىڭ ەڭ ءبىر ادەمى جەرى دوستىق تۋرالى. «وسى ءبىر تامىر دەگەن سوزدەن جانىڭا شۋاق ەسىپ تۇرادى. ادام بويىنداعى بار ىزگىلىك, جاناشىرلىق, قامقورلىق وسى ۇعىمعا ءسىڭىپ كەتكەندەي. 1919 جىل ەدى. اكە قىزىل ارميا قاتارىندا. ءبىز ۇيدە ۇشەۋ ەدىك. انام, مەن جانە اق باس سيىر. اسىراۋشىمىز اق باس سيىردى وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسى سانايتىنبىز. تاڭەرتەڭ تابىنعا سيىردى قوسقاندا, انام مەنى وياتپاي, ءوزى تۇراتىن. ال, مەن قالتاما ءبىر ءۇزىم ناندى سالىپ الىپ, اق باس سيىردى كەشكە قارسى الاتىنمىن. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە سيىر تابىنعا ەرىپ كەلمەي قالدى. قالتامداعى نان وزىمە بۇيىردى.

– اللانىڭ قارعىسى ءتيدى, – دەيدى ­سيىرشى, – سەندەردىڭ سيىرلارىڭا جاي وعى ءتۇسىپ ءولدى. شاماسى, جانىندا شايتان تىعى­لىپ تۇرعان بولۋى مۇمكىن. جامان حاباردى ەستىگەن انام جىلاپ جىبەردى.

«نە ءۇشىن ءبىزدى مۇنشالىقتى جازالادى ەكەن؟» دەپ ەكى كوزىنەن سورعالاپ اققان ­جاستى تىيا الماي ەڭكىلدەدى-اي كەلىپ.

سول كۇننەن باستاپ ءبىزدىڭ داستارقانعا ءسۇت, ىرىمشىك, ماي قويىلمايتىن بولدى. مەن دە بۇقپا تاۋىنىڭ باۋرايىنان ماڭ-ماڭ باسىپ قالاعا قۇلايتىن تابىندى قارسى المايتىن بولدىم.

ءبىر كۇنى انامنىڭ جانۇشىرا ايعايلاپ: «بالام, تەزىرەك كەل, سيىرلى بولدىق!» دەگەن قۋانىشتى داۋسىن ەستىدىم.

ەكەۋمىز سارايعا كىردىك. ءداۋ سيىر تۇر ەكەن. جالعىز ايىرماشىلىعى, ءبىزدىڭ بۇرىنعى سيىرىمىز ءتارىزدى اق باس ەمەس, قىزىل كۇرەڭ. قايدان كەلدى ەكەن؟..

«بۇل سيىردى بىزگە اكەڭنىڭ تامىرى بالتاباي سىيعا تارتتى. قازاقتار ەڭ جاقسى دوستارىن تامىر دەپ اتايدى», دەدى توسىن سىيلىققا ابدەن ريزا بولعان انام.

ارادا قانشاما جىل ءوتتى. تامىر دەگەن – تامىرلى ءسوز, تاماشا ۇعىم مەنىڭ جۇرەگىمدى جىلىتىپ جۇرەدى».

ءبىر عاسىر بۇرىنعى دۇنيە كوز الدىڭا كەلگەندەي. جازۋشىنىڭ بالالىق شاعىن­داعى سۇرەڭسىز كورىنىس كوڭىلىڭدى جۇدەتەدى. ال ات جالىن تارتىپ مىنگەندە كورگەن قيىن­­دىعى شە؟.. قازان قالاسى. تالانتتى جاس­­تىڭ الدىنان كەلەشەكتىڭ كوكجيەگى ايقا­را اشىلاتىنداي. بىراق تىلەگى كەسىلدى. بۇل 1937 جىل ەدى. تەرگەۋشىنىڭ الدىنداعى ەس كەتىرىپ, جان شىعاراتىن ۇيقىسىز كۇن­دەر مەن تۇندەر. قاتىگەز تەرگەۋشى سۇت­تەن اق, سۋدان تازا جاس جىگىتكە «سەن حالىق جاۋى­سىڭ!» دەپ قارعىس تاڭباسىن ماڭ­دا­يىنا باسپاقشى. ءبىر سۇراقتى مىڭ قاي­تالاپ, جاڭىلدىرماق نيەتتە.

«يالتا قالاسىنا نەگە باردىڭ؟ – دەيدى تەر­­گەۋشى, – جاۋ ەلەمەنتتەرىمەن قانداي بايلانىسىڭ بار؟ ايت جانىڭنىڭ بارىندا!»

1937 جىلدىڭ قازان ايىندا ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسىنان يبراگيم سالاحوۆ­تى قاراۋىلدار قولىنا كىسەن سالىپ الىپ شىق­تى. تاڭ سىبىرلەپ جاڭا اتىپ كەلە جات­­قان. بىراق شاپاعى تالانتتى جاسقا تۇس­­كەن جوق. ەندىگىسى تۇمشالاعان قويۋ قا­­راڭ­­عىلىق ەدى. تەرگەۋشىلەر اۋىسىپ وتى­­­را­تىن. سۇراقتارى عانا اۋىسپايتىن. اب­دەن دىڭكەلەتىپ, جەتى – سەگىز ساعات بويى جۇي­كە­سىن جەگىدەي جەر ەدى. ولار دەم الىپ كەل­گەنى­مەن, جاس جازۋشى كىرپىك ىلمەيتىن. قاق­قان قازىقتاي قوزعالماي تۇرعاندىق­تان با ەكەن, ەكى اياعى كۇپ بولىپ ءىسىپ كەتتى. ءسىڭى­رى دە ءجيى-ءجيى تارتىلىپ قالا بەرەتىن. اياۋدى بىلمەس الدەكىم قارا سانىنا قانجار قا­داپ جاتقانداي سىزدايتىن. تار قاپاستىڭ ءىشى قارا تۇنەك. تەمىر توردىڭ ار جاعىنان ولىمسىرەپ جالقىن ساۋلە كورىنە­دى. ءۇمىت ساۋلەسى ىسپەتتى. مىناۋ جا­رىق دۇنيەدەگى ەڭ باقىتتى ءسات بوس­تاندىقتا ءجۇرىپ, كوكشەنىڭ ساف اۋاسىن كوكىرەگىن كەرە دەم الۋ ەكەن عوي. تالاي جۇتقان. ايتسە دە ادام باردى باعالاي بىلمەيدى ەكەن-اۋ. ەندى, مىنە, سول عاجاپ دۇ­نيە­نىڭ, ساۋلەسى مول ءومىردىڭ قاس-قاعىم ءساتىن اڭسايدى.

قامشىنىڭ سابىنداي قىس­قا بول­سا دا, وتكەن ءومىرىنىڭ قى­زىل­دى-جاسىلدى قىزىقپەن كومكە­رىل­­گەن ساتتەرىن ەسىنە الادى. مەك­­تەپ­تە وقىپ جۇر­گەن كەزىندە-اق با­لاۋسا ولەڭدەرى مەن شاعىن دا شى­مىر اڭگىمەلەرى سول تۇستا قازان قا­لا­سىندا جارىق كورەتىن «جاس لەنينەتس» گازەتىندە دە باسىلعان. ونى ايتا­سىز, ماسكەۋدەن شىعاتىن «وكتيابر با­لاسى» جۋرنالىندا دا جاريالانعان. تا­تار­دىڭ ۇلى اقىنى مۇسا جالەل يبرا­گيم سالاحوۆ تىرناقالدى تۋىندىلارىن قار­شا بوراتىپ جولداپ جاتقان كەزدە وسى جۋر­نالدا قىزمەت ىستەگەن. جەتى جىل­­­دىق مەكتەپتى اياقتاعان سوڭ, قازان قالا­­سىنداعى پەداگوگيكا تەحنيكۋمىنا ءتۇس­تى. اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەن سوڭ, قا­زانداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكا­لىق ينس­تيتۋتتىڭ ادەبيەت فاكۋلتەتىن­دە ءبىلىم الدى. جاس كەزىندە وندىرە جۇمىس ىستەگەنى دە وسى تۇس. «ماحاببات» پەساسى مەن «ساق­شى» ولەڭدەر جيناعى جارىق كوردى. «دۋەل» پوۆەسى وقىرماندار تارا­پىنان ءتاپ-ءتاۋىر باعا الدى. ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇر­گەنىندە يالتاعا بارىپ ەم­دەلدى. سول ساپا­رىندا عالىمجان يبرا­گيموۆتىڭ قول­جازباسىن الا كەلمەسى بار ما, سول قىرسىق بولىپ جابىستى. 1938 جىلدىڭ 12 مامىرى كۇنى كسرو جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگياسىنىڭ كوشپەلى سەسسياسىندا جازۋشى ون جىلعا سوتتالدى. ول ازداي كەسىلگەن جازاسىن وتەپ بولعان سوڭ, بەس جىل بويى بارلىق ازاماتتىق قۇقى­عىنان ايىرىلسىن دەگەن وكىم دە قوسا شىعارىلدى. الدىمەن قازان قالاسىن­داعى پلەتەنەۆ تۇرمەسى, كەيىن توبىل­داعى يزولياتور, ودان ءارى كولىماداعى ون جىل. كەۋدەسىندە جانى بار ادامنىڭ ءبارى جاعى ءۇرپيىپ قورقاتىن توزاقتىڭ ءوزى ءدال كولىماداي قاسىرەتتى ەمەس شىعار. نەشە مارتە انىق اجالدان امان قالعان. ابدەن ارىپ-اشقان, تىرشىلىكتەن كۇدەر ۇزگەن مىسكىندەر سۇيەكتەرى­نە سىڭ­گەن ادامگەرشىلىكتەرىن جوعالتپاي ساقتاپ قالادى ەكەن عوي. سوعان تاڭعالعان. ەندى ءولدىم دەگەندە ءوزى ءتارىزدى ساياسي ايىپپەن سوتتالعان بولگار گەورگي ستويانوۆ قۇتقارىپ قالعان. كىر-قوقىس جايلا­عان, لاس كازارمانىڭ ىشىندە وتا جاسادى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ مەرتىككەن, سىڭىرىنە ءىلىنىپ ازەر جۇرەتىن جازۋشىنى تايشەت لاگەرىندەگى مۇگەدەكتەر وتريادىنا اۋىستىرعان. جازۋشى كولىمادان قازاق جازۋشىسى زەيىن شاشكينمەن, قالماق اقىنى ساندجي كالياەۆتەرمەن تانىستى. تار قاپاستا پىكىرلەس اداممەن تىلدەسۋدىڭ ءوزى مەدەۋ ەكەن عوي. زەيىن شاشكين لاگەردەگى بارلىق اۋرۋ-سىرقاۋلاردى ەمدەيتىن. ەكەۋى وڭاشا قالعاندا جەر ءجانناتى كوكشە­نى, ونىڭ كوركەم تابيعاتىن ەسكە الاتىن. يبراگيم سالاحوۆ قازاقتىڭ عاجايىپ اقى­نى ماعجان جۇماباەۆتىڭ تاعدىرىن, وتتى ولەڭدەرىن زەيىن شاشكيننەن ەستىگەن.

1948 جىلى ون جىلىن وتەپ, بوستان­دىق­قا شىقتى. تۋعان ولكەسى كوكشەگە جەت­پەك. كوركەم قىراتتارىن ارالاپ, ساف اۋاسىن جۇتپاق. تاعدىر سىناعى تاعى دا الدىنان شىققان. قازان مەن كوكشەتاۋ قالالارىندا تۇرۋعا رۇقسات جوق. جان جۇرە­گىمەن قالاعان شىعارماشىلىقتى ۇمىتقان ءجون. ەڭ جامانى حالىق جاۋى بو­لىپ ايدالىپ كەلگەن ادامدى ەش جەرگە جۇ­مىسقا المايدى. ازەر دەگەندە كراس­نويار اۋلىنداعى اۋداندىق تۇتىنۋشىلار قوعا­مىنىڭ اسحاناسىنا ورنالاسقان. بۇل جەردە دە كورگەن ازابى قاھارلى كولى­ما­دان كەم بولعان جوق. زاپىران جىل­دا­­رى سولاقاي ساياساتتىڭ سويىلىن ۇستا­عان­دار قولىنا قالام ۇستاتقىسى كەلمەسە دە, كولىما قاسىرەتىن جازعىسى كەلگەن. بوياۋىن قالىڭداتپاي, قاز-قالپىندا. وسكەلەڭ ۇرپاق جالالى جىلداردىڭ, جارالى جىلداردىڭ شىندىعىن بىلسە ەكەن دەگەن. ايتەۋىر, دەس بەرگەندە, 1956 جىلى يبراگيم سالاحوۆتىڭ ءىسى قايتا قارالىپ, تولىق اقتالىپ شىقتى.

ەندىگىسى وڭاي. ءبارى كوكىرەگىندە قات­تالىپ تۇر. تۇلپاردىڭ تۇساۋى شەشىل­گەندەي. اۋەلى قازان قالاسىنان «دالا تولقىندارى» اتتى جىر جيناعى باسىلىپ شىقتى. ءوز دالاسى, ءوز ولكەسى كوكشەنىڭ كوركەم سۋرەتى. تەك سۋرەتتى سوزبەن سالعان. سول دالاعا دەگەن پەرزەنتتىك ماحابباتى, ىڭكار سەزىمى. سول دالادا ەرتەگىدەي سۇلۋ كۇن كەشكەن اقان سەرىنىڭ اسقاق ونە­رىن, عۇمىرىن زەرتتەدى. ايىرتاۋداعى اقسا­قالدارمەن جۇزدەستى. ۇزاق زەرتتەۋدىڭ ارقاسىندا «قۇلاگەر» پوەماسى ومىرگە كەلدى. 1965 جىلى كوكشەتاۋ ولكەسىندەگى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋگە باي­لانىستى «كوكشەتاۋ قىراتتارىندا» رومانى جارىق كوردى. اق ولەڭ ۇلگىسىمەن جازىلعان اسەرلى دە ادەمى رومان ادەبيەتتى سۇيەتىن قاۋىمنىڭ تاراپىنان جاقسى باعا­سىن الدى. ەڭ باستىسى, «ەمەندەر تامىر جايعاندا» رومان-ەپوپەياسى جارىق كورىپ, تاعى ءبىر ارمانى ورىندالدى.

يبراگيم نيزام ۇلى بەس ءتىل بىلەتىن ەدى. كوكشەتاۋلىق جازۋشى جانايدار مۋسين يبراگيم سالاحوۆتى قازاق جازۋشىلارىن ورىس تىلىندە سويلەتكەنى ءۇشىن قازاق ادەبيەتىنىڭ جاناشىرى دەپ باعالاي­تىن. شىن مانىندە جەر ءجانناتى كوكشەدە وسكەندىكتەن, يبراگيم اعا جەرگىلىكتى ۇلت­تىڭ ادەمى ادەت-عۇرپىن, مازمۇندى سالت-ءداستۇرىن, تەڭىزدەي تولقىپ جاتقان تۇڭ­عيىق پوەزياسىن, ارىدەگى اۋىز ادەبيەتىن وتە جاقسى بىلەتىن. بۇل تاراپتارى ءبىلىمى مەن بىلىگى ءتول شىعارمالارىندا تولا­يىم كورىنىس تاپقان.

جازۋشىنىڭ شىعارمالارى ءادىل با­عا­لاندى دەۋگە بولار. عابدوللا توقاي اتىن­­داعى مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بول­دى. كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇ­شە­سى اتان­عان قايتپاس قايسار قالامگەرگە تا­تار­­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اتا­عى بەرىلدى. «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى يب­راگيم سالاحوۆ كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ قۇر­مەتتى ازاماتى رەتىندە اسپەتتەلدى. ەڭ باس­تىسى, تاعدىر تالقىسىنا ءتۇسىپ, زۇلمات زا­ماننىڭ زاپىرانىن مەلتەكتەي جۇتقان جا­زۋشى تار قاپاستا وتىرىپ ارمانداعان يگى مۇراتىنا جەتتى. بالكىم, تەمىر توردىڭ ار جاعىنان ينەنىڭ جاسۋىنداي بولىپ كو­رىنگەن جارىق دۇنيەنىڭ جالقىن ساۋلەسى كو­لىما قاسىرەتىنەن قۇتىلعان سوڭ, باقىت شۋا­عىنا بولەگەن بولار. كەيىنگى جاس ەرلىك پەن ورلىكتى, كۇنىنە مىڭ پالە كورسە دە, جاق­سىلىقتان كۇدەر ۇزبەۋدى جازۋشىنىڭ عيب­راتتى عۇمىرىنان ۇعىنۋى كەرەك شى­عار. قازىرگى كۇنى ءىلىم مەن ءبىلىم ىلگەرى دامى­عا­نى­مەن, جان يەسىنىڭ ىشىندەگى ءۇمىت اتتى بۇ­راۋ­­دىڭ ءۇزىلىپ كەتە بەرەتىنى نەسى ەكەن. تاع­­دىر­دىڭ تالكەگىنەن توزسا, يبراگيم اعا توزار ەدى.

كوكشەتاۋ