ەل-جۇرتتىڭ تابىسىن ەسەلەۋ قاي كەزدە وزەكتىلىگىن جويعان ەمەس. قايتكەندە قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ قالتاسى قومپايادى؟ شاعىن جانە ورتا بيزنەس مەيلىنشە وركەندەپ, ەلدەگى ءار ازاماتقا جۇمىس ورنى تابىلىپ, وتاندىق ءونىمنىڭ كولەمى ارتقاندا عانا ءار شاڭىراققا داۋلەت قۇتايا باستايدى. ال بىلە بىلگەنگە, تۇراقتى تابىس كوزىنىڭ ءبىر ءتۇرى, بۇل – بالىق شارۋاشىلىعى.
ءار جىل سايىن مەكتەپ ءتامامدايتىن جاس تۇلەك جان قالاۋىمەن قاتار, جاقسى تابىس اكەلەتىن كاسىپ, ماماندىق تاڭداپ, سوعان وراي ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنا قۇجاتتارىن تاپسىرادى. قۇلاعى تۇرىك, ساناسى ساۋلەلى تالاپكەرگە مەملەكەتتىك گرانت كوپ بولىنەتىن بىراق تابىسى ىرعىن ءبىر كاسىپتى كورسەتكىمىز كەلەدى. ول – بالىق بيزنەسى.
جاپوندارعا ۇقساپ سالاماتتى ۇزاق عۇمىر سۇرگىڭىز كەلە مە؟ وندا تەڭىز ونىمدەرىن, اسىرەسە بالىقتى ازىق رەتىندە كوبىرەك تۇتىن! بۇعان وركەنيەتتى ەل تۇرعىندارىنىڭ كوزى جەتكەلى قاشان. قازىر سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانعان باۋىرلارىمىز دا بىرتىندەپ بولسا دا سوعان كەلە جاتىر. دەمەك تاياۋ بولاشاقتا بالىق بيزنەسىنىڭ ءورىسى كەڭەيە تۇسەدى. ەندەشە بالىق شارۋاشىلىعىنا مويىن بۇرىپ, نەگە تابىسىن سالماقتاپ كورمەسكە؟
بىلتىر جىل اياعىنا تامان ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى «ۆەتەريناريا جانە مال شارۋاشىلىعى» فاكۋلتەتىنىڭ كورپۋسىندا ورنالاسقان «بالىق شارۋاشىلىعى» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا ءبىر توپ باق وكىلدەرىمەن بارعان ەدىك. وندا ونداعان جىلدان بەرى بالىقتىڭ ونداعان ءتۇرىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, ەل-جۇرتتىڭ كادەسىنە اسىرۋعا جۇمىستانىپ جۇرگەن عالىمدار جۋرناليستەرگە كلاري جايىن بالىعى مەن شاياندى جاساندى كوبەيتۋدىڭ بيوتەحنولوگيالىق ءتاسىلىن كورسەتىپ, شىعىنى جوقتىڭ قاسى, بىراق تابىسى مول كاسىپتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن تەرەڭدەپ ءتۇسىندىردى.
اتالعان عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى سالا بويىنشا عىلىم كانديداتى, دوتسەنت قۋانىش سىزدىقوۆ بالىقتى جاساندى ءوسىرۋ مەن كول-كوسىر پايداسى تۋرالى ۇزاق اڭگىمەلەدى. ء«بىزدىڭ كافەدرا 2001 جىلى اشىلدى. العاشقى عىلىمي جۇمىستارعا 2004 جىلدان باستاپ كىرىستىك. قازاقستان بويىنشا كولدەردە بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى قولعا الدىق. ءتورت جىلدان كەيىن كافەدرا مەن عىلىمي ورتالىق بالىقتاردىڭ جاڭا تۇقىمدارىن تىڭ ادىسپەن ءوسىرىپ, كوبەيتۋ تاسىلدەرىن جولعا قويدى.
بەكىرە, ونىڭ ىشىندە شاباقتارىنىڭ فيزيولوگيالىق ءوسۋ فاكتورلارىن زەرتتەپ, زەردەلەدىك. ءارى قاراي ۇلكەن جۇمىستاردى باستادىق. كلاري جايىنى, تيلاپيا جانە باحتاح سياقتى وندىرىستىك بالىقتارمەن عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. قازىر اۋستراليالىق كوكشايان دا ورتالىقتىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينالعان. ولار – وتە جىلدام وسەتىن بالىقتار مەن جاندىكتەر. بار-جوعى 6 ايدا جارامدى سالماعىنا كەلەدى. ياعني پايدالانۋعا نەمەسە ساتۋعا شىعارىلاتىن بالىقتار سالماعىن جارتى جىلدا تولىقتىرىپ ۇلگەرەدى. مىسالى, جايىندار ۇساق شاباقتان باستاپ 2 كيلولىق سالماققا جەتەدى.
وعان قوسا, بىزدە وتە تارتىمدى ءارى ءبارىمىزدى قىزىقتىرعان جۇمىس – اكۆاپونيكا. اكۆاپونيكا 2 ماسەلەنى قاتار شەشەدى. ءبىرىنشى, ساتىلىمعا شىعارىلاتىن بالىقتار بولسا, ەكىنشى جاعىنان, وعان قوسىمشا وسىمدىكتەر مەن كوكونىستەر وسىرۋگە مۇمكىندىك بار. وسىنداي جۇمىستاردى قاتارىنان بىرگە جۇرگىزدىك. ويتكەنى بۇل ءادىستىڭ پايدالى تۇسى كوپ. بالىقتاردى ءوسىرىپ جاتقان سۋدىڭ تۇنباسىن الىپ, ونداعى كوپتەگەن ورگانيكالىق بيواگەنتتىك زاتتى وسىمدىكتەردىڭ تامىرىنا جىبەرىپ, تىڭايتقىش رەتىندە پايدالانامىز. وسىمدىكتەر تۇنبالى تىڭايتقىشتى بويىنا ازىق ەتىپ ءوسىپ-ونەدى. سويتە تۇرىپ تامىرى ارقىلى سۋدى تىڭايتقىشتان تازارتىپ بەرەدى. تازارعان سۋ بالىققا قايتا قۇيىلادى. مۇنداي ءادىستى كوپتەگەن مەملەكەت اۋەلدەن قولدانىپ ءجۇر. ءبىز دە بالىق پەن كوكونىستى قاتار ءوسىرۋ تسيكلىن مۇقيات زەرتتەپ شىقتىق. ناتيجەسى وتە جاقسى بولدى», دەدى ق.سىزدىقوۆ.
اتالعان فاكۋلتەت ورنالاسقان عيماراتتىڭ 70-80 شارشى مەتر بولاتىن جەرتولەسىندە 8 ارنايى باسسەينگە ءبولىپ باعىپ جاتقان افريكالىق جايىن بالىق شاباقتارى جارتى جىلدا 2 كيلوعا دەيىن ۇلكەيىپ, ءبارىن قوسقاندا 5 توننا بالىق بولادى ەكەن. جايىن بالىقتىڭ كيلولاپ ساتقانداعى باعاسى جىلقى ەتىنەن ەكى ەسە قىمبات. ونى شارىن بازارىنان كوزىمىز شالدى. ال 5 توننا جايىن بالىعىن شىعارۋعا بار-جوعى ەكەۋىنىڭ عانا ۋىلدىرىعى جەتكىلىكتى. ەكى كيلو تارتاتىن بالىقتى ساۋدا ورىندارىنا جونەلتە بەرۋگە بولادى. وسىنى ەسكەرەتىن قازاق بالاسى بالىق پەن جىلىجاي بيزنەسىنە شىنداپ مويىن بۇرىپ, مەملەكەتتىك گرانتى مول وقۋىن وقىپ, ءتاڭىرى ءناسىپ ەتكەن تابىستىڭ وڭاي جولىنا تۇسەر, بالكىم.
ەندى ات ۇستىندەگى اعايىننان سۇرايتىنىمىز, ايازدى كۇن مەن بوراندى تۇندە, اق قار, كوك مۇزدا تەبىندى جىلقىنىڭ سوڭىندا ءجۇرۋدىڭ قيىندىعى مەن جىلى جەرتولەدەگى بالىق باعۋدىڭ پارقىن قالاي ايىراسىز؟ ايتقانداي جىلى دەمەكشى, افريكالىق جايىن بالىققا جىلى سۋ كەرەك. سوندىقتان جەرتولەنىڭ ەدەنىنە جىلىتۋ تۇتىكتەرىن تارتقان ابزال. ال جايىن بالىققا كيسلورود جىبەرەتىن ارنايى قۇرىلعى قاجەت ەمەس, ول سۋدان باسىن شىعارىپ, اۋانى اۋىزىمەن قارمايدى.
«نەگىزىندە بالىق شارۋاشىلىعىن تاڭداعان جاستارعا تابيعاتتى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ, بيورەسۋرستاردى كوبەيتۋشى, بيزنەس-كاسىپكەر ماماندارىن دايارلاپ جاتىرمىز دەپ ايتامىز. قاي ايماقتا دا بولماشى اۋماقتا بالىق وسىرۋگە مۇمكىندىك بولادى. مىنا كىشكەنتاي عانا 70 شارشى مەترلىك لابوراتوريادا كورىپ وتىرسىزدار, جايىندار ءوسىپ جاتىر. شاقا شاباقتى سۋعا جىبەرىپ, جارتى جىلدا 5 تونناعا دەيىن بالىق ءونىمىن الاسىز.
ەلدىڭ ورتالىق جانە سولتۇستىك وڭىرلەرىندە كول كوپ. ولار اناۋ ايتقان تەرەڭ دە ەمەس. وسى جاعدايدى دۇرىس باعامداپ, كول شارۋاشىلىعىن دامىتۋىمىز كەرەك. كوپتەگەن كولدە موڭكە, تابان, الابۇعا مەن كوكسەركە بار. ولاردان دا پايدا كورۋگە بولادى. قازىر تالايلار كولدى جالعا الىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتىپ جاتىر. دەسەك تە, دايىن بالىعى بار. ەندەشە, ول كاسىپكەر كولدىڭ كۇتىمىن جاساۋى كەرەك. ياعني بالىقتى ءار ۋاقىت ءوز مولشەرىمەن اۋلاۋعا ءتيىس. زاڭدىق ەرەجە بويىنشا بالىقتى اۋلاعان سوڭ, قوسىمشا شاباقتار جانە جىبەرۋ كەرەك. سوندا قاجەتتى تسيكل ورنايدى», دەدى دوتسەنت.
عالىم-وقىتۋشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بالىق جانە سۋ شارۋاشىلىعى بويىنشا ءبىلىم العان تۇلەكتەر جەكە كاسىپپەن شۇعىلدانعىسى كەلمەسە, سالاداعى مەكەمەلەر مەن كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەۋىنە دە بولادى. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلدە وسى سالانىڭ ماماندارى تىم تاپشى كورىنەدى. ال رەسەي مەن قىتايدان جانە وزبەكستاننان زارۋلىكپەن قالاپ شاقىرتقان ماماندار قىزمەتىن ءسال كەم التىنعا باعالايتىن كورىنەدى. سوندىقتان دا بۇل سالاداعى بىلىمگە مەملەكەتتىك گرانتتار كوپ ءبولىنىپ وتىر. وكىنىشتىسى, جىل سايىن سول گرانتتار تۇگەل دەرلىك يگەرىلمەي قالىپ جاتادى ەكەن.
«كلاري جايىنىن كوبەيتۋ, ءبىر قاراعاندا, وڭاي شارۋا ەمەس. ونى وسىرۋگە ارنالعان قاۋىزدىڭ ماتەريالدارى ساپالى بولۋعا ءتيىس. ويتكەنى جايىن شاباعىنىڭ ەركىن وسۋىنە ونىڭ دا اسەرى بار. اتالعان جايىننىڭ شاباعىن شەتەلدەردەن اكەلۋ – تىم قىمبات. سوندىقتان ولاردى وسى عىلىمي زەرتحاناعا اكەلىپ, زەرتتەيمىز. قانداي جاعدايدا ءوسىرىپ, كوبەيتۋگە بولاتىنىن تاجىريبەدەن وتكىزەمىز. ونداعى ماقسات – بالىقتى ءوسىرىپ, پايداعا اسىرۋ قۇنىن ارزانداتۋ. وسىلاي جاساعاندا عانا تاۋارلىق بالىق ءوندىرىسىن وركەندەتە الامىز», دەدى ق.سىزدىقوۆ.