بىلتىرعى قاڭتاردىڭ العاشقى كۇنى جاۋىنداتىپ, قويان جىلى قاربالاسپەن باستالىپ ەدى. وبلىس ورتالىعىنىڭ كەيبىر اۋدانى مەن بىرقاتار اۋىلدىق ەلدى مەكەندە جارىق ءوشىپ, جىلۋ, اۋىز سۋمەن قامتۋ قىزمەتتەرى دە كىدىرىسكە ۇشىراعان. جالپى, كەيىنگى جىلدارى ءسال جەل تۇرسا, جارىقتىڭ جالپ ەتە قالۋى جيىلەپ كەتتى. جازعى اپتاپتىڭ كەزىندە دە كەنەت ءسونىپ, ەلدى ابىگەرگە ءتۇسىرىپ قوياتىنى تاعى بار. ەلەكتر ەنەرگياسىن تاراتۋشى كومپانيا وكىلدەرى دە مۇنى جوققا شىعارمايدى.
تۇيتكىل ءتۇبى – تاريف
«قىزىلوردا ەلەكتر تورابىن تاراتۋ كومپانياسى» اق باسقارما توراعاسى باتىرجان قاراكوزوۆتىڭ ايتۋىنشا, ماسەلە وتىز جىلدان بەرى ايتارلىقتاي كوتەرىلمەگەن تاريفكە بارىپ تىرەلەدى. انىعىن ايتساق, تابيعي باسەكەلەستىكتى رەتتەۋ اگەنتتىگى باعا قۇنىن كوتەرۋگە رۇقسات بەرمەگەن. ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ەسكەرگەن بۇل ۇستانىم تۇتىنۋشىعا جايلى بولعانمەن بار تابىسى تاريفكە بايلانىستى سالانى سانسىراتىپ كەتتى. قازىر وبلىستاعى ءارتۇرلى كەرنەۋدەگى 10 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن ەلەكتر جەلىسى مەن 2 مىڭعا جۋىق قوسالقى ستانسانىڭ توزۋ دەڭگەيى 66 پايىز بولىپ تۇر. بىلتىر وسى كورسەتكىش بۇدان دا جوعارى ەدى. جىل ىشىندەگى جۇمىستار ناتيجەسىندە 2 پايىزعا ءتۇستى.
– كەيىنگى 1-2 جىلدىقتا ءبىزدىڭ پروبلەماعا كوزقاراس وزگەرىپ, جاعدايدى تۇزەتۋگە مۇمكىندىك الدىق. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسىنىڭ كوپ كومەگى تيگەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان دا ءبىزدىڭ ماسەلەمىزگە بەيجاي قاراپ وتىرعان جوق. بىلتىر 3 ملرد تەڭگەگە قارجىلىق نەگىزدەمە ازىرلەنىپ, سوعان وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1,6 ملرد تەڭگە ءبولىندى. توزۋ دەڭگەيى وبلىس ورتالىعىندا وتە جوعارى بولعاندىقتان, بۇل قارجىعا قالاداعى 35 قوسالقى ستانسا جاڭالانىپ, 27-سىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. ۇزىندىعى 31 شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى جاڭاردى. بولىنگەن قارجىنى ۇنەمدەۋ ءۇشىن بۇل جۇمىستىڭ ءبارىن كومپانيا ماماندارى اتقارىپ شىقتى, – دەيدى باسقارما توراعاسى.
ۇزاق جىل نازاردان سىرتتاپ قالعان سالانىڭ ءوز ىشىندە پروبلەمالار پايدا بولعان. بىلىكتى كادرلار كوپ تۇراقتاماي تابىستى جۇمىس ىزدەپ, وندىرىسكە اۋىسىپ كەتىپ جاتتى. مىسالى, 2021-2022 جىلدارعا جاساعان مونيتورينگ كادرلار اعىمى 19-20 پايىز بولعانىن كورسەتتى. بىلتىرعى دەرەك بويىنشا, بۇل 8-9 پايىزعا ءتۇستى. ەكىنشى ماسەلە – سالانىڭ تەحنيكالىق جاعدايى. ابدەن كونەرگەن ارناۋلى كولىكتەردىڭ جۇرۋىنەن تۇرۋى كوپ. توزىعى جەتكەن تەحنيكانى ءىلدالدالاپ جۇرگىزىپ جۇرگەن مامانعا «اپات كەزىندە تەز كەلە قويمادىڭ» دەپ ايىپ تاعۋ دا ورىنسىز-اۋ. بىلتىر جەرگىلىكتى اكىمدىك قوسىمشا 700 ملن تەڭگە ءبولىپ, ول قارجىعا ارناۋلى كولىكتەر الىندى.
اڭگىمەمىز تاريفتەن باستالىپ ەدى عوي. 2022 جىلى تاريف قۇنى 4,8 تەڭگە بولعان. بىلتىر ول 5,6 تەڭگەگە كوتەرىلدى. وسىنىڭ ءوزى سالانى ءبىر سەرپىلتىپ, ماسەلە ءسال بولسا دا جەڭىلدەدى.
ماماندار دەرەگىنشە, بىلتىر 264 مارتە جارىق وشىرىلگەن. ونىڭ 70 پايىزى جىل باسىندا بولىپتى. ماسەلەنى تۇبىرلەي زەرتتەگەن ەنەرگەتيكتەر ەسەبىنشە 66 پايىزدىق توزۋ دەڭگەيىن نورمالىق كورسەتكىش سانالاتىن 30 پايىزعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن 153 ملرد تەڭگە كەرەك. ارينە, مۇنداي قارجىنى ەشكىم بىردەن بەرە قويماسى انىق. سوندىقتان دا جىلىنا كورسەتكىشتى 15-20 پايىزدان ازايتىپ وتىرۋ ءۇشىن تاعى جوبا جاسالدى. وعان قاجەتتى قارجى 73 ملرد تەڭگە بولىپ وتىر.
وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى مەدەت ۋساين بيىل قولعا الىناتىن 10 جوبا ايماقتاعى ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيىن تومەندەتە تۇسەتىنىن ايتادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن – 4,2 ملرد, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 1,5 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 418 شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى مەن 73 دانا قوسالقى ستانسانى جاڭعىرتۋ كوزدەلىپ وتىر.
– سونىمەن قاتار قوسىمشا 20 ملرد تەڭگەلىك 4 جوبانىڭ جوبا-سمەتالىق قۇجاتتاماسى ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل بويىنشا قالا مەن بىرنەشە ەلدى مەكەننىڭ ەلەكتر باعانالارى مەن جەلىلەرى قايتا جوندەلەدى. بىلتىر ەلەكتر جەلىلەرىمەن قامتۋدىڭ 6 جوباسى جۇزەگە اسىپ, 4,7 ملرد تەڭگەگە 232 شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى مەن 95 دانا قوسالقى ستانسا قايتا جاڭارتىلدى. وبلىس ورتالىعىندا «220-35-10» دەگەن جوبا جاساپ جاتىرمىز, – دەيدى باسقارما باسشىسى.
كونە جەلى كوگەرتپەيدى
«قىزىلوردا ەلەكتر تورابىن تاراتۋ كومپانياسى» اق ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما شەڭبەرىندە جىل سايىن قارجى ءبولىپ كەلەدى. بىلتىر 743 ملن تەڭگە قارالىپ, اپاتتىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىنا جۇمسالدى. بىراق مۇنىڭ ۇلەسى – تەڭىزگە قۇيعان تامشىداي عانا. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جىلىنا ورتا ەسەپپەن 3 ملرد تەڭگە جۇمسالعاندا عانا تەرەڭدەپ كەتكەن پروبلەما بىرتە-بىرتە شەشىلە باستايدى. مىسالى, قىزىلوردا قالاسىنداعى جەدەل جاردەم ستانساسىنىڭ ماڭىنداعى قوسالقى ستانسا 1952 جىلى سالىنىپتى. بىلتىرعى جاڭارتۋ كەزىندە سول الدىمەن اۋىستىرىلدى. ارال اۋدانىنداعى 2 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق ەلەكتر جەلىسىنىڭ دەنى وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى پايدالانۋعا بەرىلگەن. قازالى اۋدانىندا مىڭ جارىم شاقىرىمنان اسا جەلى جانە 183 ترانسفورماتور جاعدايىن ساراپتاعان ماماندار ولاردىڭ توزۋ دەڭگەيىن 75 پايىز دەپ باعالاپ وتىر. قارماقشى اۋدانىنداعى ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ تارتىلعانىنا دا كەمى جارتى عاسىردان اسىپ تۇر.
جالاعاشتا جاعداي ءبىرشاما ءتاۋىر. كەيىنگى ءۇش جىلدا وبلىستىق بيۋدجەت قارجىسىنا «قىزىلوردا ەلەكتر تاراتۋ توراپتارى كومپانياسى» اق اۋداننىڭ 6 اۋىلىنداعى ەلەكتر جەلىلەرىن الماستىردى. وسىنىڭ ارقاسىندا توزۋ دەڭگەيى 75-تەن 45,2 پايىزعا تومەندەگەن. سىرداريا اۋدانىندا دا ەلۋ جىلدان بەرى اۋىستىرىلماعان ەلەكتر جەلىلەرىن جاڭعىرتۋعا قارجى قارالدى.
بىلتىر وسى اۋدانداردىڭ بارىندە جەلىلەر جاڭارىپ, قوسالقى ستانسالار اۋىستىرىلدى. اسىرەسە ەلەكتر جەلىسى تۇگەلگە دەرلىك توزىپ تۇرعان جاڭاقورعاندا كوپ جۇمىستىڭ شەتى قايىرىلدى.
«قىزىلوردا ەلەكتر تورابىن تاراتۋ كومپانياسى» اق ەلەكتر قۋاتىن سىرتتان الىپ وتىر. مىسالى, 1 ملن كۆت-نىڭ كەرنەۋ اۋىستىرۋ, تاسىمالداۋ كەزىندە 14,5 پايىزى شىعىن بولادى. بۇل اكتسيونەرلىك قوعام ەسەبىنەن وتەلەدى. وسى كۇنى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ازىرلەپ جاتقان جوبا ناقتىلانعاننان كەيىن ماڭىزدى سالانىڭ الدىندا تۇرعان مىندەت پەن مەجە ايقىندالا تۇسپەك.
قىزىلوردادا قۋاتى 240 مەگاۆاتقا جەتەتىن جاڭا جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى باستالعانى دا ەنەرگەتيكتەردىڭ ەرتەڭگە دەگەن ءۇمىتىن وياتىپ وتىر. بۇلار ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قارجىسىنا ىسكە اسىرىلاتىن ەڭ اۋقىمدى جوبانىڭ تيىمدىلىگى – ءونىمدى جاقىننان الاتىنى. «الىستان اربالاعاننان, جاقىننان دوربالاعاننىڭ» دۇرىس تۇسى – ءونىم ساپالى بولادى, تەحنيكالىق جوعالتۋ ازايادى.
ەلەكتر ەنەرگياسى تولەمىن دەلدالدار ارقىلى جيناۋدىڭ تيىمسىزدىگىن ايتاتىندار كوپ. كەيىنگى كەزدەرى بۇل ماسەلەنى دەپۋتاتتار دا كوتەرە باستادى. ەكى مىڭىنشى جىلدار باسىنا دەيىن «قەتتك» اق تولەماقىنى ارنايى مەكەمە ارقىلى وزدەرى جيناعان. ەنەرگەتيكا سالاسىنا سالىناتىن ينۆەستيتسيالاردىڭ وتەمدىلىگىن تاريفتەردى ۇلعايتۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋدە تاريف قۇنى ەسەلەنە ءتۇسۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا دەلدالدار قىزمەتىنە توسقاۋىل قويۋدىڭ تەتىكتەرى ويلاستىرىلۋى كەرەك.
«جاسىل ەنەرگياعا» جول اشىق
قازىرگى كومىر بەن گاز گەنەراتسياسىنا نەگىزدەلگەن قۋات كوزىنە بالاما «جاسىل ەنەرگياعا» جول اشقان مەملەكەتتىڭ ءبىرى – گەرمانيا. 2015 جىلى بۇل ەلدە تابيعي جولمەن ەنەرگيا ءوندىرۋ ۇلەسى 33% بولعان. قازىر ودان ءبىرشاما ءوستى. بىراق ونىڭ تابيعي قۇبىلىستار سالدارىنان «جاسىل ەنەرگيانى» جولعا قويعان كوپ ەلدىڭ كەيدە جارىقسىز قالىپ, سىرتتان ەنەرگيا ساتىپ الاتىن جاعدايلارى دا كەزدەسىپ قالادى.
قىزىلوردانىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى مەن كليماتتىق جاعدايى – كۇن ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ ۇلكەن مۇمكىندىگى. ايماقتاعى كۇن ساۋلەسىنىڭ ۇزاقتىعى جىلىنا 2-3 مىڭ ساعاتتى قۇرايدى. بۇل ارتىقشىلىقتى ەسكەرە وتىرىپ, وڭىردە اتالعان ەنەرگيا كوزىن پايدالانۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. وسى كۇنى وبلىستا قۋاتى 89 مۆت قۇرايتىن 9 جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى ورنالاسقان. ەڭ ءىرىسى سانالاتىن «Baikonyr solar» قازاق-بريتانيالىق كومپانياعا تيەسىلى قۋاتى 50 مۆت كۇن ەلەكتر ستانساسى شيەلى اۋدانىندا ورنالاسقان. ال جالاعاشتا فرانتسيالىق «Total Eren» كومپانياسىنا تيەسىلى قۋاتى 28 مۆت كۇن ەلەكتر ستانساسى, «Hevel» كومپانياسىنا تيەسىلى قۋاتى 10 مۆت ەلەكتر ستانساسى بار. كەلەر جىلى ارال اۋدانىندا 10 مۆت ەنەرگيا وندىرەتىن كۇن ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل ءوڭىردىڭ سولتۇستىك اۋداندارىن ەلەكتر توعىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.
قىزىلوردا