ءار ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالىن ەڭبەك ميگراتسياسىنا قاراپ باعالاۋعا بولادى. بىزگە ەڭبەك ميگرانتتارى وزبەكستان, قىرعىزستان سەكىلدى كورشى, وداقتاس مەملەكەتتەردەن كەلىپ, قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى, تاۋ-كەن ونەركاسىبى, تاعىسىن تاعى بىرنەشە سالادا ەڭبەك ەتسە, ال ەلىمىزدىڭ جاستارى وڭتۇستىك كورەياعا, ەۋروپاعا جول تارتادى.
ەڭبەك ميگراتسياسى قالاي رەتتەلەدى؟
بىلتىر تامىزدا جاريالانعان اشىق دەرەككوزگە ۇڭىلسەك, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ رۇقساتىمەن ەلىمىزدە 14 702 شەتەل ازاماتى ەڭبەك ەتىپتى. مۇنىڭ ىشىندە قۇرىلىستا جۇمىس ىستەۋگە 5 181 ادام (35%) كەلگەن. اۋىل, ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىعىنا – 1 919 ادام, تاۋ-كەن ونەركاسىبى جانە كارەرلەردى قازۋعا – 1 340 ادام, وڭدەۋ ونەركاسىبىنە – 1 147 ادام, كاسىبي, عىلىمي جانە تەحنيكالىق قىزمەتكە 829 جۇمىسشى تارتىلعان. دەمەك بوس جۇمىس ورىندارى بار. كەيىنگى جىلدارى قۇرىلىس كومپانيالارى ماۋسىمدىق جۇمىستارعا جاقىن ەلدى مەكەننەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى تارتا باستادى. بۇل دا – ساياسي سالماعى بار باستاما. بىزگە كەلەتىن ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ كوشىن قىتاي, وزبەكستان, تۇركيا, ءۇندىستان سەكىلدى ەلدەر باستاپ تۇر. بۇل تىزىمگە زاڭسىز جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ميگرانتتاردىڭ ەنبەگەنى تۇسىنىكتى. ەڭبەك كوشى-قونىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى قاداعالاپ وتىرادى. مينيسترلىك ىشكى ەڭبەك نارىعىن قورعاۋ ماقساتىندا جىل سايىن شەتەل ماماندارىن تارتۋعا كۆوتا بەلگىلەيدى. مىسالى, بىلتىر 22 260 جۇمىسشىعا كۆوتا بولىنگەن.
ءاربىر مەملەكەت ەڭبەك كوشى-قونىن رەتتەپ, باقىلاپ وتىرۋعا مۇددەلى. سوعان قاراماستان ەلگە زاڭسىز جۇمىس ىستەۋگە كەلەتىن ميگرانتتار بار. ولار قانداي دا ءبىر كەلەڭسىزدىككە تاپ بولسا, ەڭبەك شارتى جاسالماعان سوڭ جۇمىس بەرۋشىدەن قۇقىنا ساي وتەماقىنى تالاپ ەتە المايدى. وكىنىشكە قاراي, ەڭبەك نارىعىنىڭ وسىنداي كولەڭكەلى تۇستارىنا شەتەل اسقان قازاق جاستارى دا باسىنان كەشەدى. ۇلىبريتانيا, كورەيا, تۇركيا, ءباا, اقش سياقتى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىنە بارىپ, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ەل ازاماتتارى بارشىلىق. قولدان كەلسە, جۇمىس كۇشى رەتىندە ەمەس, تاڭداعان ماماندىعى بويىنشا ەڭبەك ەتۋدى دۇرىس كورەتىندەر دە بار. كەيىنگى جىلدارى ۇلىبريتانيا ەڭبەك نارىعىنداعى ءتۇرلى وزگەرىسكە بايلانىستى تمد يمميگرانتتارىنا بولىنەتىن كۆوتانى كوبەيتكەن. تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, جارتى جىلدا ءتاۋىر تابىس تابۋدى ويلاعانداردىڭ ءبىرى مۇراتىنا جەتسە, ەكىنشى جاقتا بەلگىسىز كومپانيالارعا سەنىپ, جەر سيپاپ قالعاندار دا كەزدەسەدى.
ۇلىبريتانياداعى باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىنا ەڭبەك ەتۋگە بارعان گاۋحار جولشىبەكوۆا شەتەلدىك كومپانيانىڭ سىلتەمەسىنە ءوتىنىش قالدىرىپ, كوپ كۇتپەي جۇمىسقا شاقىرىلىپتى. كوپ قۇجات جيىپ اۋرەلەنبەگەن.
– قۇربىمنىڭ ۇسىنىسىمەن انگلياعا باراتىن بولدىق. ەشكىمگە اقشا بەرگەن جوقپىز. تىكەلەي جۇمىس بەرۋشىمەن بايلانىستىق. ونداعى جۇمىستىڭ جەڭىل ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنىپ بارعانبىز. راسىمەن دە, ءبىز بارعان كەنت دەگەن ايماقتا جۇمىس وڭاي بولمادى. رايحان وسىمدىگىن جينادىق. شىداماي, ۇيىنە قايتقان قىزدار كوپ. ءبىز دە ەكى ويلى بولىپ جۇردىك. كەيىن ءبىر ايلىق تابىسىم 1 ملن 200 مىڭ تەڭگە شاماسىندا شىققان سوڭ, قالامىن دەپ شەشتىم. ايتپەسە, وزىمىزدەگى, ەلدەگى القاپتا جۇمىس ىستەسەڭ, كۇنىنە 5 مىڭ تەڭگە الاسىڭ. ال وندا كۇنىنە 50-60 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا تابىس تاپسام, ساعاتىنا 5 مىڭ تەڭگەدەن شىعىپ تۇر. مامىردا بارىپ, قازاننىڭ ورتاسىندا قايتتىق. مەنىڭ بىلۋىمشە, ۇلىبريتانياعا قازاقستان ازاماتتارى تەك كەيىنگى جىلدارى, كۆوتا كوبەيگەننەن كەيىن بارىپ جاتقانعا ۇقسايدى. قىسقاسى, اي سايىن تەڭگەگە شاققاندا ميلليوننان كەم المادىق. ساپار بارىسىندا لوندونعا, شوتلاندياعا جولىمىز ءتۇستى. ۇشاقتارى بىزدەگىدەن الدەقايدا ارزان شىقتى. مەن دە انگليادا قارعا قۋىپ, قۇلپىناي تەرىپ جۇرگەندەردى ەستىگەنمىن. ءبىز وزىمىزشە «تۇزى جەڭىلدەر قارعا قۋىپ جۇرگەن شىعار» دەپ ءبىر ك ۇلىپ العانىمىز بار. ايتپەسە, ءوزىم جۇمىسقا بارعاندا 90 كيلو بولسام, قايتقاندا سالماعىم 65 كەلىگە ءتۇسىپتى, – دەپ انگلياداعى كۇندەرى تۋرالى اڭگىمەلەدى گ.جولشىبەكوۆا.
بۇرىن استانا قالاسىندا پاتەر جالداپ جۇرگەن كەيىپكەرىمىز التى ايلىق جۇمىستان كەيىن قالادان ءبىر بولمەلى جاتاقحانا الىپتى. ەلگە كەلگەن بويدا نەسيەلەرىن وتەپ, قالعان تابىسىن پاتەرگە جۇمساعان.
ۆيزا تۋرالى اقجولتاي حابار
جۋىردا وڭتۇستىك كورەيادا جۇمىس ىستەۋدى كوزدەگەندەر ارنايى ەڭبەك ۆيزاسىن الۋى مۇمكىن دەگەن حابار تارادى. بىراق بۇل – ۆيزا ماسەلەسى شەشىلدى دەگەن ءسوز ەمەس. جاقىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مەن كورەيا رەسپۋبليكاسى ەڭبەك جانە جۇمىسپەن قامتۋ مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى ونلاين-فورماتتا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, قازاقستاندى وڭتۇستىك كورەيانىڭ «Employment permit System» جۇيەسىنە (EPS) ەنگىزۋ ماسەلەسىن تالقىلاعان. بۇل قازاقستان ازاماتتارىنا وڭتۇستىك كورەيادا زاڭدى تۇردە جۇمىسقا ورنالاسۋعا, سونداي-اق تەڭ ەڭبەك جاعدايلارى مەن قۇقىعىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەلىمىزدە EPS ورتالىعىن اشۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاي وتىرىپ, تاراپتار جەمىستى جانە سىندارلى ءوزارا ءىس-قيمىلعا, سونداي-اق ەڭبەك كوشى-قونى شەڭبەرىندە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە دايىن ەكەنىن بىلدىرگەن. دەمەك اسىعۋعا ەرتە, ناقتى شەشىمى شىقپاعان. ءبىز وڭتۇستىك كورەيادا بىرنەشە جىل جۇمىس ىستەپ, وعان قوسا بىلتىر انگلياعا ناپاقا تابۋعا بارعان گۇلدانا دەمەۋباەۆامەن پىكىرلەسىپ, كوپتىڭ كوكەيىندەگى سۇراقتارعا جاۋاپ الۋعا تىرىستىق.
– جولداسىم ەكەۋمىز 2017 جىلى وڭتۇستىك كورەياعا جۇمىس ىستەيمىز دەپ باردىق. وعان دەيىن ەلدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بەلدى بانكتە جۇمىس ىستەگەن ەدىم. جالاقى – از. ونىڭ ۇستىنە نەسيە العاندار بەرەشەگىن ۋاقتىلى وتەمەسە, ءبىزدىڭ بونۋستارىمىزدى قىسقارتىپ تاستايدى. وڭتۇستىك كورەياعا باراردا نەسيەمىزدىڭ ۇستىنە تاعى نەسيە قوسىپ الدىق. سودان ايىمىز وڭىنان تۋىپ, شەكارادان وتتىك. كورەيادا تانىستارىمىز كۇتىپ الىپ, كوپ ۇزاماي زاۋىتقا ورنالاستىق. ۆيزا الدىق. كانىگى زاۋىتتاعى قارا جۇمىسقا كىرىستىك تە كەتتىك. تاڭعى سەگىزدەن كەشكى سەگىزگە دەيىن تىنىم تاپپايمىز. العاشىندا كورەياعا نە ءۇشىن كەلدىك دەپ مازا قاشقانمەن, قولىمىزعا جالاقىمىز تيگەننەن كەيىن قالامىز دەپ شەشتىك. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا 4 جىل وتە شىقتى. مەن ەلگە ورالدىم, كۇيەۋىم تاعى ءبىر جىل سوندا قالدى. شۇكىر, تابىستى بولىپ ورالدىق. ءزاۋلىم ءۇي سالدىق. جولداسىمىز ەكەۋمىزدىڭ جەكە-جەكە كولىگىمىز دە بار, – دەيدى گ.دەمەۋباەۆا.
گۇلدانا وڭتۇستىك كورەيادان كەلگەندە تاعى بىرنەشە جەردە جۇمىس ىستەگەن. ماماندىعى بويىنشا نەسيە بەرەتىن مەكەمەدە دە ەڭبەك ەتكەن. بىراق جالاقى – از. بولماعان سوڭ انگلياعا شاقىرعان جۇمىسقا ءوتىنىش قالدىرىپ, كۇتپەگەن جەردەن تاعى شەتەل اسقان. گۇلدانا دەمەۋباەۆا كورەيا, انگلياداعى جۇمىس جەڭىل بولماعانىن ايتادى. ەكى ەلدە دە قارا جۇمىسقا سىرتتان كەلگەندەر تارتىلادى ەكەن. وزدەرى باسشىلىقتا نەمەسە ەسەپ-قيساپپەن اينالىساتىن جاعىندا جۇرەدى.
ءيا, زاڭنان اتتاماي, ەڭبەك ۆيزاسىمەن شەتەلگە جۇمىسقا بارىپ-كەلگەن الەۋمەت بارشىلىق. دەگەنمەن ەڭبەك كۇشى رەتىندە شەتەل اسقاننىڭ بارلىعىن جايلى ورىن, جەڭىل جۇمىس كۇتىپ تۇرعان جوق. شەتەلدە جۇمىس ىستەۋدى ويلاعاندار الدىمەن قۇجاتتارىن رەتتەپ, اسىقپاي شەشىم قابىلداعانى دۇرىس. وزگە ەلگە قوناق بولىپ بارىپ, جالدانىپ, زاڭسىز جۇمىس ىستەگەننەن وسى ۇيعارىم الدەقايدا تيىمدىرەك ءارى قاۋىپسىز. قوش, شەتەلگە كوبىنە جاستار, ەكونوميكالىق بەلسەندى ازاماتتاردىڭ باراتىنىن ەسكەرسەك, بۇل وزگەرىس ەلدەگى ەڭبەك نارىعىنا قالاي اسەر ەتەدى دەگەن تاعى ءبىر ساۋال تۋادى. وسى سۇراقتى الەۋمەتتانۋشى باقىت المۇراتوۆقا قويىپ كورگەن ەدىك.
– ەلدەگى جاستاردىڭ, اسىرەسە ەكونوميكالىق بەلسەندى ازاماتتاردىڭ شەتەلگە جۇمىس كۇشى رەتىندە باراتىنىنان حاباردارمىز. مۇنىڭ بارلىعىن مەملەكەت رەتتەپ وتىرادى دەگەن كۇننىڭ وزىندە, شەتەل اسقاندار شامادان تىس كوبەيسە, ەلدەگى ەڭبەك نارىعىنا اسەر ەتەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءار جولداۋدا جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. نەگە؟ سەبەبى حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى – جاستار. جاستار – كۇش. ەكونوميكالىق بەلسەندى, وندىرىستە الدىڭعى قاتاردا جۇرەتىن دە – وسى جاستار. نەگە ەلدە جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيتىن جاستار كوبەيىپ بارادى؟ بىرىنشىدەن, ولاردا تاجىريبە از. تومەن جالاقىعا ەڭبەك ەتكىسى جوق. بىزدە وڭتۇستىك كورەيا, اقش, ەۋروپا ەلدەرىندە بارىپ جۇمىس ىستەپ جاتقان جاستار كوپ. وندا جوعارى جالاقى ۇسىنعانىمەن, جۇمىس جەڭىل ەمەس. جازعىرمايمىز, نە دە بولسا ادال تابىس تاۋىپ ءجۇر. ارينە, جاستار شەتەلگە ەرىككەننەن ەمەس, جالاقىنىڭ ازدىعىنان الەۋمەتتىك جاعدايىن تىكتەي الماعان سوڭ بارادى. جوعىن تۇگەندەگىسى كەلەدى. ءيا, ەلىمىزدە جاستاردى قولداۋ ماقساتىندا ىسكە اسىپ جاتقان مەملەكەتتىك باعدارلامالار بار. كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ساياساتى, قايتارىمسىز نەسيە دەيمىز. بالكىم, وسى اۋقىمدى جۇمىستار ءوز دەڭگەيىندە ورىندالىپ جاتسا, شەتەلگە باراتىن جاستار ازايار ما ەدى؟ مەملەكەتتىڭ قارجىسى كەز كەلگەن جاستىڭ قولىنا تيە بەرمەيدى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن جوعارى پايىزبەن نەسيە الىپ ءىس باستاۋ قيىن, – دەيدى ب.ءالمۇراتوۆ.
شەتكە كەتەتىندەردىڭ ارتۋى قالىپتى ما؟
باقىت ءالمۇراتوۆ شەتەلگە جۇمىس ىستەۋگە بارىپ, ول جاقتىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن, ءبىلىمىن مەڭگەرىپ كەلگەن جاستاردىڭ از ەكەنىن ايتادى. ءيا, جاستار شەتەلدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن يگەرىپ جاتسا, ەلدىڭ ەكونوميكالىق-يننوۆاتسيالىق جاعىنان دامۋىنا ۇلەس قوساتىنى – بەلگىلى جايت. ال ەكونوميست ساپارباي جوباەۆتىڭ پىكىرى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پايىمىمەن ۇندەس. ول ەڭبەك كوشى-قونىنداعى وزگەرىستەردى قالىپتى قۇبىلىس دەپ سانايتىنىن ايتتى.
– ەلىمىزدە جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى كۇردەلى. كورشى وزبەكستان, قىرعىزستانعا قاراعاندا جاعدايىمىز ءتاۋىر. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ىشىندە تومەن ەمەسپىز. بىراق ەڭبەك نارىعىندا شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بار. مۇنى ەكىگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ءبىرىنشى, بىزدە رەسمي جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى – 5 پايىز شاماسىندا. جۇمىس كۇشى 9,5 ملن ادام دەسەك, سونىڭ ىشىندە شامامەن 500 مىڭ ادام رەسمي جۇمىسسىزدار ساناتىندا دەۋگە بولادى. ەكىنشى, بىزدە 2,5 ملن-عا جاقىن ادام ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتكەن. ولار ماۋسىمدىق جۇمىستارعا ارالاسادى. سايكەسىنشە, ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتيتىندار دا جۇمىسى بارلاردىڭ تىزىمىنە قوسىلادى. تاعى ءبىر جايت, اۋىلدا 10-20 قوي, سيىرى بار ادام ەۋروپالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا جۇمىسسىزدار قاتارىندا بولمايدى. ال بىزدە ولار – جۇمىسسىزدار ساناتىندا. جاستار وڭتۇستىك كورەيا, ۇلىبريتانيا, رەسەيگە ماۋسىمدىق نەمەسە باسقا دا جالاقىسى كوپ جۇمىسقا بارادى. بۇل – الەمدىك ءۇردىس. بۇدان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. تەك ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنە كوبىرەك نازار اۋدارعانىمىز دۇرىس. شەتەلگە كەتەتىن جۇمىسشىلاردىڭ كوبى جوعارى بىلىكتى ماماندار بولىپ ەسەپتەلەدى. قايبىر جىلدارى بىلىكتى ۇشقىشتاردىڭ شەتەلگە كەتكەن كەزدەرى بولعان. سول سەكىلدى دارىگەر, اقپاراتتىق تەحنولوگيادان حابارى بار, ديزاينەر سىندى باسقا دا ماماندار شەتەلگە بارىپ جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن. مەنىڭ ويىمشا, شەتەلدە ەڭبەك ەتۋدى ويلاعان بىلىكتىلىگى جوعارى, الەمدىك كومپانيالاردا جۇمىس ىستەگىسى كەلگەن جاستاردى قولداۋ كەرەك, – دەيدى س.جوباەۆ.
ەكونوميست شەتەلگە ماۋسىمدىق جۇمىستارعا باراتىن ەل ازاماتتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن, الەۋمەتتىك جاعدايى مەن دەنساۋلىعىن ساقتاندىراتىن كەلىسسوزدەردىڭ كوبىرەك بولعانى دۇرىس دەيدى. كەشەگى وڭتۇستىك كورەيامەن جۇرگىزىلىپ جاتقان كەلىسسوزدەردە وسى ماسەلە قارالىپ, پىسىقتالىپ قالار. س.جوباەۆ مامان تاپشىلىعى بايقالعان سالالارعا جاستاردى بەيىمدەۋگە, ىنتالاندىرۋعا كوڭىل ءبولۋ كەرەك ەكەنىن ەسكە سالىپ, اۋىل جاستارىنىڭ جۇمىسسىزدىعىنا ويىسقان ەدى. جەر ماسەلەسىندەگى جۇيەسىزدىكتى رەتتەپ, اۋىل جاستارىنىڭ دا ەگىن ەگىپ, تابىس تابۋىنا مۇمكىندىك قاراستىرۋ كەرەكتىگىن ايتىپ قالدى. بايقاساق, شەتەلگە جۇمىس كۇشى رەتىندە جالدانىپ باراتىن اعايىننىڭ احۋالى تۋرالى ايتقاندا ەلدە شەشىمىن تاپپاعان ءبىر ەمەس, بىرنەشە ماسەلەنىڭ شەتى كورىنەدى ەكەن. مۇنى وڭتايلى شەشۋگە كەلگەندە الدىمەن, مەملەكەتتىڭ جۇمىسپەن قامتۋعا, كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا باعىتتالعان جوبالارى مۇلتىكسىز ورىندالسا, ناپاقا ىزدەپ شەتەل اسقان ازاماتتارىمىز ازايار ەدى.