گەندەرلىك تەڭدىك جانە اسكەري مىندەت

ادام قۇقىعىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىنىڭ 1-بابىنا سايكەس بارلىق ادام تۋمىسىنان ازات جانە قادىر-قاسيەتى مەن قۇقىعى تەڭ بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. دەكلاراتسيانىڭ 2-بابىنا سۇيەنسەك, ءار ادام ناسىلىنە, ءتۇر-تۇسىنە, جىنىسىنا, تىلىنە, دىنىنە, ساياسي نەمەسە باسقا دا نانىم-سەنىمدەرىنە, ۇلتتىق نەمەسە الەۋمەتتىك تەگىنە, م ۇلىكتىك, تەكتىك-توپتىق نەمەسە باسقا جاع­دايات­تارعا قاراماستان قۇقىعى مەن بوستاندىعى تەڭ بولۋعا ءتيىس.

گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسى ال­عاش رەت وسى حالىقارالىق قۇ­جاتتا بەكىتىلگەن. ايەلدەرگە قا­تىستى كەمسىتۋدى جويۋ تۋرالى كون­ۆەنتسيانىڭ 3-بابىنا ساي ايەل­دەردىڭ قۇقىعى مەن بوستان­دىقتارىن ەرلەرمەن تەڭدىك نەگى­زىندە ىسكە اسىرۋىنا جانە پايدالانۋىنا كەپىلدىك بەرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار اتقارىلىپ, زاڭناما قابىلدانادى. بىرقاتار مەملەكەتپەن قاتار قازاقستان دا وسىنداي ماڭىزدى حالىقارالىق اكتىلەردىڭ قاتىسۋشىسى.

گەندەرلىك تەڭدىك قاعيداتىنا قاتىستى كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋ­شىلىعىن تۋدىراتىن سالالاردىڭ ءبىرى – اسكەري مىندەت. گەندەرلىك ديسكريميناتسياعا قارسى تا­راپ­تىڭ پايىمىنشا, تەك ەر ادام­داردىڭ اسكەرگە شاقىرىلۋى گەندەرلىك تەڭدىكتى ورناتۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى.

شەتەل تاجىريبەسىنە قا­را­ساق, كەي ەلدەردە اس­كەري مىندەت ايەلدەرگە دە جۇك­تەلگەن. مىسالى, بۇۇ ارميا­سىن­داعى العاشقى اسكەري قولباسشى جانە اۋە كۇشتەرىنىڭ باسشىسى نورۆەگيالىق ايەل ازامات بولعان. 2017 جىلعا دەيىن 18 جىل قاتارىنان ايەلدەر وسى ەلدىڭ قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتىن اتقاردى. نورۆەگيادا 19-دان 45 جاسقا دەيىنگى ايەلدەر دە, ەر­لەر دە اسكەرگە الىنادى. نورۆە­گيادان كەيىنگى ءدال وسىنداي تاجىريبە ەنگىزگەن ەۋروپالىق ەل – شۆەتسيا. ال اقش-تا ايەلدەرگە 2014 جىلدان باستاپ كەز كەلگەن اسكەردە قىزمەت ەتۋگە رۇقسات ەتىلگەن. ماسەلەن, بارلىق پەرسونالدىڭ ورتاشا ەسەپپەن 16%-ىن ايەلدەر قۇرايدى. بۇل ارمياداعى ايەلدەردىڭ رەكوردتىق سانىن كورسەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا گەندەرلىك تەڭدىك قاعيداتىن ۇستانۋ ماقساتىندا اقش اسكەري كۇشتەرى فيتنەس تالاپتارىن قايتا قاراپ جاتىر. سول سياقتى ءۇندىستان ايەلدەرى 1992 جىلدان باستاپ ارميادا قىزمەت ەتۋ, ونىڭ ىشىندە وفيتسەر شەنىن الۋ قۇقىعىنا يە بولدى. الايدا بۇ­گىندە ءۇندىستاننىڭ 1,4 ميلليون اسكەريلەرىنىڭ قاتارىندا تەك 0,56% ايەل بار.

بۇگىندە ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە 7 مىڭنان استام اس­كەري قىزمەتشى-ايەل جۇمىس ىس­تەيدى. ال وزىندىك تاۋەكەل مەن پسيحولوگيالىق كەدەرگىدەن تۇرا­تىن ازاماتتىق قورعاۋ ورگاندا­رىندا (اقو) جالپى ەرلەرمەن قاتار 5623 ايەل دە قىزمەت اتقارادى.

سونداي-اق اقو-دا گەندەرلىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە «قر توتەنشە جاعدايلار مي­نيستر­لى­گىنىڭ جوعارى ءبىلىمنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىراتىن ارناۋلى وقۋ ورنىنا وقۋعا قابىلداۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» قر تج 2021 جىلعى بۇيرىعىنا ارناۋلى وقۋ ورنىنا قىزدارعا ارنالعان دەنە شىنىقتىرۋ نورماتيۆتەرىن ەنگى­زۋدى كوزدەيتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپتى. ايەل-اسكەري قىزمەتشى سانىن اقو-دا ارتتىرۋمەن قاتار قور­عانىس مينيسترلىگى, ءسىم, ءىىم, بپ-دا ايەلدەرگە قارسى زور­لىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ, ايەل­دەر مەن ەرلەردىڭ تەڭ قۇقىن قامتا­ماسىز ەتۋ بويىنشا ترەنينگتەر وتكىزىلىپ كەلەدى.

بۇۇ قازاقستاننىڭ وسى سا­لا­داعى جەتىستىكتەرىن وڭ باعا­لايدى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان ورتالىق ازياداعى گەندەرلىك تەڭدىكتى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى ۇلتتىق ورگاندى قۇرعان جانە وڭىردە WEPs بويىنشا كوش­باسشى ەل بولىپ سانالادى. الايدا حالىقارالىق جانە مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدەگى جە­تىس­تىكتەرگە قاراماستان, قوعام­دا ايەلدەردىڭ اسكەرگە بارۋى تۋ­­را­­لى پىكىر ءارتۇرلى. زەرت­تەۋ بويىنشا باسىم كوپ­شىلىك مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بەي­بىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋگە ەر ادامدار قا­تى­سۋى كەرەك دەگەن پىكىردى ۇستا­نىپ وتىر.

قازاقستان ايەلدەردىڭ بەي­بىت­شىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ماسىز ەتۋ ۇستانىمىن مەملەكەتتىك قانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە كۇشەيتۋگە ۇمتىلىپ كەلەدى. گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسىندە قارۋ­لى كۇشتەر مەن اقو-داعى ايەل­دەر تۋرالى ستەرەوتيپتەر مەن كوزقاراستى وزگەرتۋگە با­عىت­تالعان اقپاراتتىق جانە ءبىلىم بەرۋ ناۋقانىنىڭ ماڭىزى ارتادى. قوعامدىق پىكىر­دى جانە ءتۇرلى كوزقاراستى تۇراق­تى زەرتتەۋ, قوعامداعى وڭ وزگەرىس­تەردى بىرلەسىپ العا جىلجىتۋ ءۇشىن ءوزارا ديالوگ قۇرۋ, حالىق­ارالىق تاجىريبە الماسۋ وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر.

ءامينا قۋانىشباەۆا,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى