«Talapai» – كرەاتيۆتى ويىن

– اينۇر جۇمابەكقىزى, اڭگىمەنى ارىدەن باستاساق. الدىمەن ءوزىڭىز تۋىپ-وسكەن مەكەن, ءبىلىم العان وقۋ ور­دا­­ڭىز, وتباسىڭىز جونىندە ايتىپ وتسەڭىز.

– مەن اقتوبە قالاسىنان 70 شاقى­رىم قاشىقتا ورنالاسقان مارتوك اۋدا­نىنىڭ تۋماسىمىن. اكەم – ينجەنەر-مەحانيك, انام مەديتسينا سالاسىندا قىزمەت ەتەدى. ءبىر اكەدەن تور­تەۋمىز. اتا-اجەنىڭ كوزىن كورمەسەم دە, ولاردىڭ وسيەتىن, ءتالىمىن, كادىمگى قازاقى تانىمدى اكە مەن انادان بويىما ءسىڭىرىپ ءوستىم. داستارقاننان باتاسىز تۇرماق تۇگىلى, قازىرگى كوپ وتباسى ءمان بەرمەيتىن ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدى بە­رىك ۇستانامىز. ءتىپتى ۇستەل باسىندا ورىس ءتىلىنىڭ تۇرمىستا كىرىگىپ, قۇلاققا ۇيرەنشىكتى بولعان سوزدەرى دە ايتىلمايدى. بۇل – ومىرلىك جولىمدى قازاق فيلولوگياسىمەن بايلانىستىرۋىما سەپ بولعان بىردەن-ءبىر فاكتور. ورتا ءبىلىمدى سول ەلدى مەكەندەگى مەكتەپ-گيم­نازيادا ءتامامدادىم. 9-سىنىپتان باس­تاپ شىعارما, ولەڭ جازۋعا ىنتام اشىلدى. مۇنى بايقاعان قا­زاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى نا­زارىم­دى سول ارناعا بۇرىپ, قولداۋ كورسەتتى. ءۇش جىل قاتارىنان اقتوبە­نىڭ اتىنان كوپ سايىسقا قاتىسىپ, جۇل­دەلى ورىنداردى يەلەنىپ ءجۇردىم. ءسويتىپ, 11-سىنىپتان كەيىن الماتىداعى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ «قازاق فيلولوگياسى» ماماندىعىنا گرانتقا ءتۇستىم. ال ماگيستراتۋرانى استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرا­­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولو­گيا فاكۋلتەتىنە تاپسىردىم. قازىر 2-كۋرستا وقيمىن.

– ۇلتتىق ويىنداردى ستارتاپ ار­قىلى جاڭعىرتۋ يدەياسى قالاي كەلدى؟

– ويلاپ قاراسام, كىشكەنتاي كەزىم­نەن بەلگىلى ءبىر ءىس-ارەكەتتەر ارقىلى بۇل يدەياعا بەيىمدەلگەن ەكەنمىن. سەبە­بى مەكتەپتە, باكالاۆردا وقىپ جۇرگەنىم­دە جوبا, ستارتاپ دەڭگەيىندە بولماسا دا, وسى باعىتتاعى ءتۇرلى باستامانى باي­قاپ كوردىم. انا تىلىمىزگە, ءتول مادەنيەتىمىزگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىم جاناشىرلىققا ۇلاسىپ, مەن ءۇشىن ءباسى بيىك مۇمكىندىكتەرگە جول اشىلدى. «Talapai» جوباسى تۋرالى وي 2022 جىل تامىز ايىنىڭ سوڭىندا انتيكافەدە تۋىندادى. مۇنداي نىسانداردا كوبىنە شەتەلدىڭ ويىندارىن ءجيى كەزىكتىرە­مىز. ودان قالدى, قازىر جاس­وسپىرىم­دەردى تاپانشا كەزەنۋگە, ءتىپتى سۋيتسيدكە يتەر­مەلەيتىن ويىندار قاپتاپ كەتتى. سودان «ولاردىڭ ورنىن الماستىراتىن قازاق­تا ۇستەل ويىن­دارى بار ما؟» دەگەن ساۋال مازا بەر­مەدى. ءاۋ باستا ويىما قو­راپشاداعى اسىق­تار كەلدى. بىراق ونى نەمەن بايلانىس­تى­راتىنىمدى بىلمەي, دال بولدىم. كەيىن استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادان باستاپ, ءتول ويىندارىمىز تۋرالى ەڭبەكتەر مەن ەنتسيكلوپەديا­لار­دى اقتاردىم. اراسى­نان ۇستەل وينىنا كەلەدى-اۋ دەگەندەرىن ىرىكتەپ الدىم. ەرەجەلەرىن ءوزارا سالىستىر­دىم. بەلگىلى ەتنوگرافتاردىڭ پىكىرىن وقى­دىم. فيلولوگ مامان بولعان سوڭ زەرتتەۋ, تالداۋ ۇدەرىستەرىمەن جەتە تانىس­پىن. ءسويتىپ, تۇجىرىمداماسىن جاساقتاپ, ءبىر جۇيەگە كەلتىردىم. ىشىنە قانداي ويىن­دار كىرەتىنىن ناقتىلادىم. باستاپقىدا بۇل جوباعا جەتى ويىن كىرىكتىرەمىن دەپ جوس­پارلادىم. بىراق قاراجات تاپشىلى­عى­نا بايلانىستى بەس ويىن عانا ەنگىزۋىمە ­تۋرا كەلدى. ولار – «بەس تاس», «قۇمار», «اعاش ءۇي» بەستەمشەسى, «تۇمار» بەستەم­شەسى جانە «توعىزقۇمالاق» ويىن­دارى. اسىرەسە «توعىزقۇمالاقتى» ءبارى­مىز بى­لەمىز. الايدا بالا كەزدەن كورىپ كەلە جاتقان توعىزقۇمالاقتىڭ سىرتى كوك پلاستيك, تاستارى دا كوپكە ۇسىناتىن­داي كۇيدە ەمەس. وعان جاستار قىزىق­پاي­دى. تەلەفونعا تەلمىرۋ دەگەن ۇلكەن ماسەلە تاعى بار. تۋىسقان اعا-اپكەلەرىم بالا­لارىنىڭ ۇنەمى قۇلتەمىرگە ەلىرىپ وتىراتىنىن ايتىپ, شاعىمدانادى. جاي عانا تەلمىرىپ قويماي, پسيحيكاسىن بۇزىپ العان ءىنى-سىڭلىلەرىم بار. قانشا جەردەن ولاردى جانىما جاقىن تارتىپ, اقىلىمدى ايتسام دا, كوبى بەرى بۇ­رىلماي, ەشتەڭەگە قىزىقپايتىنىن ايتادى. ال مەن ءبىلىم, ىزدەنىس جاعىنا زە­يىن قويامىن. اينالامدا سونداي ورتا بول­عانىن قالادىم. العاشىندا ءىنى-باۋىرلارىم ونشا تارتىلا بەرمەدى. سون­دىقتان ءوزىم سياقتى جاستاردىڭ نازارىن اۋداراتىنداي, قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارىن جاڭاشا باعىتتا شىعا­رامىن دەگەن وي تۋدى. حانتالاپاي وينى باستالاردا ايتىلاتىن «تالاپاي-اۋ, تالاپاي, تابىلدى ويىن الاقاي!» دەگەن ەكى جول ولەڭ بار. «تالاپاي» ءسوزىنىڭ تۇپ­كى ەتيمولوگياسى – ءبىر نارسەنى بو­لىسكە سالىپ الۋ. جوبامدى «Talapai» دەپ اتاۋىم­نىڭ سىرى دا وسى, مەن ويىن­داردى ىزدەپ تاپ­­تىم, ەندى سونى جۇرتشىلىق تالا­سىپ­-تارماسىپ ءىلىپ كەتسە ەكەن دەيمىن. كوز­­دەگەن مەجە ورىندا­لىپ كەلەدى. قا­­زىر جاستار قىزى­عۋشىلىق تانىتىپ ءجۇر.

– بايقاپ قاراساق, ءار ويىن سومكە ءتارىزدى اعاشتان جاسالعان, سىرتىندا ۇلتتىق ناقىشتاعى ويۋ قاشالعان قوراپتا ۇسىنىلعان. ەڭ قىزىعى, بۇل جاي اعاش سومكە ەمەس ەكەن, فۋنكتسيونالدى. ونى اشىپ, ويىن ويناۋعا دا بولادى. بۇل دا تاپقىرلىق, كرەاتيۆتى يدەيا ەمەس پە؟

– يدەيا سانامدا سارت ەتكەندە-اق كرەا­تيۆتى ۇسىنۋدىڭ بارلىق جولىن قاراس­تىردىم. ءسويتىپ, ديزاينەردىڭ كو­مە­گىنە جۇگىندىم. باستاپقىدا ستۋدەنت­تەرمەن جۇمىس ىستەگەنىم دۇرىس دەپ سانادىم. جا­لىنداپ تۇرعان, جاڭا­شىل­دىققا قۇمار جاس­تاردىڭ تىڭ يدەيا­لارى بار شىعار ءارى بۇل قاراجات جاعى­نان دا ءتيىمدى بولاتىنىنا سەندىم. كەيىن ولاردىڭ جۇمىسى كوڭىلىمنەن شىق­پادى. ماعان ساپالى دۇنيە كەرەك ەكەنىن انىق سەزىندىم. جان-جاقتان سۇراستىرا كەلە, ۇلتتىق ويۋلارىمىزدى جاڭعىرتىپ جۇرگەن بىلىكتى مامان جانعازى سەيداحمەتوۆپەن كەزدەسىپ, يدەيامدى ورتاعا سالدىم. جوبانى قالاي ەلەستەتكەنىمدى, قالاي كورەتىنىمدى ايتتىم. قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ تە بەردىم. ول كىسى بىردەن قولداي كەتتى. مەنىڭشە, بۇل ءوزىڭنىڭ جۇمىسىڭا دەگەن ىشتەگى سەنىمدى ارتتىرادى.

– ءبىر جاعىنان بۇل ويىندار ۇلت­تىق تاربيەدەن اجىراپ بارا جات­­قان قا­زاقتى ءتۇپ قازىعىنا تارتاتىن تاپ­­تىرماس قۇرال سەكىلدى. وسى رەتتە ويىن­­دارىڭىز تۋرالى تولىعىراق ايتا وتسەڭىز.

– قازىر ەڭ باستى ويىندارىمنىڭ ءبى­رى – توعىزقۇمالاققا ۇقسايتىن «بەس­­تەم­شە». كوپ ادامنىڭ توعىزقۇمالاق وينا­­­­ماۋ سەبەبى – ونىڭ ۇزاق وتۋىندە. ال بەس­­تەم­­­­شە ونىڭ قاراپايىم ءتۇرى, ءارى كەتسە 10-15 مينۋت وينالادى. «بەستەم­شە­نىڭ» نەگىز­گى فورماسى كيىز ءۇي, ونى كۇر­دەلەن­دى­رۋ ماقساتىندا جاڭا ءبىر ءتۇرىن شىعار­دىم, ونى «تۇمار» دەپ اتادىم. ونىڭ دا ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. بارلىعى حالىقتىڭ ­نازارىن اۋدا­رىپ ءجۇر. ەندى «بەستەمشەنىڭ» ونلاين ءتۇرىن ءموبيلدى قوسىمشا رەتىندە شىعارعىم كەلەدى. سونداي-اق الداعى ۋاقىتتا «لاڭگى», «ات جارىس», «شالما» ويىندارىن دا قاراس­تىرىپ, جوبامدى كەڭەيتۋدى جوس­پارلاپ ءجۇرمىن. ماسەلەن, «لاڭگى» – بالا­لاردىڭ دەنە قوزعالى­سى­نا جاق­سى اسە­رىن تيگىزەدى. لاڭگى تۋرالى ۇزاق ويلان­دىم, ونىڭ دا ءوز ستاندارتتارى بار, ەلىمىزدەگى جالعىز برەند بول­عان­دىقتان, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى جۇك­تەيدى, لايىقتى ساپالى دۇنيە جاساۋ قاجەت. سوسىن شاحمات سەكىلدى اسىق­­پەن ۇستەل ۇستىندە وينالاتىن «ات جارىس» وينىن قوسامىن. بالا كەزىمىزدە جىپ­پەن وينايتىن «شالما» وينى قازاقتىكى. ەسكى سۇرلەۋگە سالىپ, ورىستىڭ وينى دەپ ويلايتىن شىعارمىز, بىراق ەتنو­گرا­فيا تۋرالى كىتاپتى اقتارعاندا, ءبىز­دىڭ ۇلت­تىق وينىمىز ەكەنى بەلگىلى بولدى. ونداعى فورمالارعا ءمان بەرسەڭىز, كەرەگە, ۋىقتىڭ پىشىندەرى شىعادى. مەن ونى كەيىن بايقادىم. سول ويىن­دى دا جاڭ­عىرتىپ كورگىم كەلەدى. جالپى, شاحماتتان كەم تۇسپەيتىن, ءوز بولمىسىمىزدى كور­سەتەتىن كەرەمەت ويىندار بار. بىراق كەي­بىر اعالارىمىز ونى پاتەنتتەپ ال­عان. ويىن تۇرلەرىن ىزدەگەندە ءبىرازىنا حا­بارلاستىم, پايدا كوزدەمەيتىنىمدى, جاي عانا ۇلتتىق ويىن تۇرىندە ناسيحاتتاۋعا رۇق­سات سۇرادىم. سوندا دا كەلىسپەدى. ين­تەر­نەت­تە ول ويىندارعا قوماقتى قاراجات بولىن­گەنى جازىلعان, بىراق شىن مانىندە جارىق­قا شىقپاعان. ەسەپ ءۇشىن ءبىر-ەكى مەكتەپكە اپارىلعان, بىراق ەش ناتيجە جوق. حالىقتىڭ ۇلتتىق وينىن قالاي پاتەنتتەپ الۋعا بولادى؟ ويىننىڭ ديزاينىن, قوراپشاسىن, جازۋىن پاتەنتتەۋى مۇمكىن, بىراق تۇتاس ويىندى پاتەنتتەپ الۋ مەنىڭشە دۇرىس ەمەس.

– دەمەك بۇل باعىتتا دا وزىندىك پروب­لەمالار بار…

– بىرىنشىدەن, قازىر كرەاتيۆتى ەكونوميكادا قازاقتىڭ ۇستەل ويىندارى نارىعى بوس تۇر. سوندىقتان مەيلىنشە ۇلتتىق برەندىمىزدى زەردەلەپ, ءالى دە تولىقتىرۋ قاجەت. بۇل رەتتە تاعى ءبىر پروبلەمانىڭ باسى قىلتيادى. حالىق اراسىندا ءتول ويىندارىمىز تۋرالى تۇسىنىك قاجەت دەڭگەيدە ەمەس.

– ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىتتا جوبا­نىڭ قارجىسى قالاي وتەلىپ جاتىر؟ قانداي دا ءبىر بايقاۋلارعا قاتىس­تىڭىز با؟ جەتىستىكتەرىڭىز بار ما؟

– مەنىڭ ارنايى كوماندام جوق. ازىر­گە ءوزىم عانا ەڭبەكتەنىپ ءجۇرمىن. جال­پى, جوباعا بىرنەشە ميلليون قارا­جات جۇمسالدى. بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە قاجەت بولعان مامانداردى تارت­تىم. نە­مەسە ءتۇرلى جارىسقا قاتىستىم. ل.ن.گۋ­مي­لەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتىندە بيزنەس-ينكۋباتور ستۋدەنت­تەرمەن ءتيىمدى جۇمىس ىستەيدى ەكەن. بۇل تۋرالى ەستىگەن بويدا يدەيامدى ايتىپ, ۇسىنىپ كوردىم. جاڭىلىسپا­­­سام, ولار قارجىلىق سىياقىسى بار جا­رىس­­تاردى ءجيى ۇيىمداستىرىپ تۇرا­دى. سول جارىستاردىڭ بىرىنە قاتىسىپ, 2-ورىن­ يەلەندىم. قارجىلاي سىي­اقى 100 مىڭ تەڭگە بەرىلدى. بۇل جوبا­عا كەتكەن شىعىندى ءوز قالتامنان وتەگەن­دىكتەن, 100 مىڭ تەڭگە ماعان اجەپتاۋىر كومەك بولدى. سونداي-اق بىلتىر جىل اياعىندا «تاۋەلسىزدىك ۇرپاقتارى» گران­تىن جەڭىپ الدىم. وسى رەتتە جاس­­تارعا جان-جاق­تى قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر­­عان مەملەكەت باس­شىسىنا, جارىس­تى ۇيىمداستىرعان مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە العىس ايتامىن. بۇل تەك جاستارعا ەمەس, كرەاتيۆتى يندۋستريا وكىلدەرىنە جاسالعان كومەك دەپ بىلەمىن. وعان قوسا 2023 جىلدىڭ قا­راشا ايىندا حالىقارالىق بەرلين بازارى جارمەڭكەسىندە 50-دەن اسا ەل­دىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ ­اتىنان ۇلت­تىق ويىندارىمىزدى تانىس­تىر­دىم. سول گەرمانياداعى فرانك­فۋرت ۋنيۆەرسيتەتىندە جاڭادان اشىل­عان كرەاتيۆتى حابقا ءوز ويىندارىمىز­دى قويدىق. الداعى ۋاقىتتا ىنتى­ماق­تاس­تىق نەگىزىندە ءبىراز ءىس-شارا ۇيىم­داس­تى­رامىز دەگەن سەنىمدەمىن. فرانك­فۋرت­قا جاقىن جەردە ورنالاسقان ءبىر قا­لادا كوپ قازاق شوعىرلانعان. ولاردىڭ توعىزقۇمالاققا قىزىعۋشىلىعى باسىم ەكەن. مەندەگى باستى ماقسات – قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارىن ەلىمىزدە جانە حا­لىق­ارالىق ارەنادا تانىتۋ.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ىسكە ءسات!

اڭگىمەلەسكەن –

زەيىن ەرعالي,

«Egemen Qazaqstan»