ىبىراي مەكتەبى

1860 جىلى ورىنبور وبلىستىق باس­قارماسى ى.ءالتىنساريننىڭ ۇزبەي جاز­عان ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرىپ, قازاق بالالارىنا باستاۋىش مەكتەپ اشۋعا رۇق­سات بەردى. ەندى ول كۇرە جولدان شالعاي جاتقان تورعاي ولكەسى­نەن اشىلاتىن مەكتەپكە مۇعالىمدىككە جىبەرىلدى. بىراق ءبىلىم ورداسى بىردەن اشىلمادى. بۇل ارالىق­تا ىبىراي اتامىز اۋىلداردى ارالاپ, جۇرت­شىلىقپەن جۇزدەسىپ, مەكتەپتىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ, ءوز ۇيىندە ءبىراز بالا­نىڭ ساۋاتىن اشتى.

الدىمەن وعان تورعايدان مەكتەپ سا­لۋعا جەرگىلىكتى كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازاماتتار قولداۋ كورسەتتى. اسىرەسە نا­عا­شىلارى – اتاقتى شاقشاق جانىبەك باتىر ۇرپاقتارى, سونىڭ ىشىندە شەگەن ءبيدىڭ بالالارى جاردەم بەرىپ, ورتاق ىسكە قاراجات جينادى. 1861 جىلى مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ونىڭ قابىرعاسى 1 مەترلىك سامان كىرپىشپەن قالانىپ, قا­داسى 1 مەتر سايىن سالىنعان.

ىبىرايتانۋشى عالىم, اقىن سەرىك­باي وسپان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپ سالۋ باستاماسى كوتەرىلگەندە ەل ىشىنەن ساۋلەتشى ىزدەيدى. سوندا ساۋ­لەت­شىلىك ءبىلىمى بولماسا دا, اۋىلدا كوپتەگەن ءۇيدىڭ ىرگەتاسىن قالاپ جۇرگەن ءشيلى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى تالپاق بايتورە ۇلى ەسىمدى شەبەر اتال­عان عيماراتتىڭ نوبايىن سىزىپ, قۇرىلىستى ءوز موينىنا العان. تور­عايدا قۇرىلىسقا جارايتىن اعاش وس­پەيتىندىكتەن ونى 500 شاقىرىم قاشىق­تىقتا جاتقان امانقاراعاي ورمانىنان تاسىعان. ىبىراي اتامىزدىڭ ءوزى ەل ادامدارىمەن بىرگە قىستىڭ قاقاعان ايازى مەن جازدىڭ اپتاپ ىستىعىنا قاراماستان وگىز اربامەن بىرنەشە مارتە قاتىناپ, اعاشتاردى تاسىپ جەتكىزگەن.

وسىنشاما تالماس كۇش, قاجىر-قاي­رات جۇمسالعان مەكتەپ ءتورت جىلدان كەيىن تولىق سالىنىپ ءبىتتى. 1864 جىلى 8 قاڭ­تار­دا ءبىلىم ورداسىنىڭ العاش­قى قوڭىراۋى سو­عىلدى. «وسى جىلى قاڭتار­دىڭ 8-ءى كۇنى كوپتەن كۇتكەن ءىسىم ور­نىنا كەلىپ, مەكتەپ اشىلدى. وعان 14 قا­زاق بالاسى كىردى. ءبارى دە جاقسى, ەستى با­لا­­لار. مەن بالالاردى وقىتۋعا قويعا شاپ­قان اش قاسقىرداي قىزۋ كىرىستىم», – دەپ جازا­دى اعارتۋشى, پروفەسسور ن.يلمينسكيگە جول­داعان حاتىندا. تورعاي جە­رىندەگى العاشقى مەكتەپتىڭ اشىلۋى ۇل­كەن دۋمانعا ۇلاسىپ, ۇلتتىق ويىندار وينالعان.

«ىبىراي تورعايدا مەكتەپ اشۋعا 1860 جىلى كىرىسىپ, ون توعىز جىل ىشىندە ون ءبىر مەكتەپ اشقان. بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. ءبىر شەتى مەن ەكىنشى شەتىنە ۇشسا, قۇستىڭ قاناتى تالاتىن تورعاي وبلى­سىنىڭ اۋىلدارىن قىسى-جازى ارالاپ, جالىنىپ-جالپايىپ جۇرتتان تيىنداپ اقشا جيناۋ ءۇشىن شىدام كەرەك. ونىڭ ۇستىنە قاراڭعى حالىقتىڭ كوبى ۇمىتپەن ەمەس, كۇدىكپەن قاراپ, «بالالارىمىزدى شوقىندىرىپ جىبەرەدى» دەۋى, ءوزىن «شوقىندى» اتاۋى جۇرەگىنە ينەدەي قا­دا­لادى. تۇسىنگەندەرى قولدارىنان كەلگەن كومەكتەرىن اياماي, بارىن ۇسىنادى, وتىن, كىرپىش دايىنداۋىنا قول ­ۇشىن بەرەدى. ەڭ سوراقىسى – چينوۆنيك­تەر­دىڭ شوۆينيستىك كوزقاراسى, قازاق دالاسىندا مەكتەپ سالۋعا قارسىلى­عى, اياقتان شالىپ, قۋدالاۋى, وتىرىك-وسەك قاۋلاتۋى...وسىنىڭ بارىنە ءتوزىپ, قول­عا العان ءىسىن توقتاتپاۋى – ىبىراي­دىڭ ەرلىگى, ەلىن شەكسىز سۇيگەندىگى», دەپ جازادى ىبىرايتانۋشى عالىم سەرىك­باي وسپان ۇلى «ىبىراي جولى» اتتى كىتابىندا.

ۇلاعاتتى ۇستاز ءوزى اشقان مەكتەپ­تەگى ساباق پەن تاربيە جۇمىسىن سول كەزدەگى ورىس مەكتەپتەرى ۇلگىسىندە قۇر­­­دى. ساباق­تى قازاق تىلىندە جۇرگىزە وتى­رىپ, ول بالا­لارعا ورىس ءتىلىن ۇيرە­تۋگە, ءپان نەگىز­دەرىنەن ءبىلىم بەرۋگە تى­­رىس­تى. تاربيە جۇ­مىسىن ادامگەر­شى­­لىگى مول, جاڭا ۇرپاق تار­بيەلەپ شىعا­رۋعا بەيىمدەدى.

ءبىر وكىنىشتىسى, عاسىردان استام ۋاقىت­قا توتەپ بەرگەن تورعايداعى ىبىراي مەكتەبىنىڭ عيماراتى 1969 جىلى قول­مەن قۇلاتىلدى. بىراق ۇلى ۇستازدىڭ اعارتۋ­شىلىق جولى شاكىرتتەرىمەن ماڭگىلىككە جالعاسىن تاپتى.