جەتىسۋ – اگرارلى ءوڭىر بولعاندىقتان عىلىمعا بەت بۇرعان جاس عالىمدار اۋىلشارۋاشىلىعىنا قاجەتتى ونىمدەردى زەرتتەپ جاتىر. بۇل يگى ىسپەن ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان قۇرىلعان بيوتەحنولوگيا جانە ەكولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى اينالىسىپ وتىر. ورتالىق ءداندى داقىلداردىڭ جاڭا ءتۇرىن ويلاپ تاۋىپ, ەكولوگيالىق تازا ءسۇت ونىمدەرىن ازىرلەمەك. ءبىز وسى ورايدا وقۋ ورنىنا ارنايى بارىپ, جۇمىس بارىسىمەن تانىسىپ قايتتىق.
وبلىستاعى ەڭ ءىرى ءبىلىم شاڭىراعى جاس عالىمدار مەن ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋىنا قولايلى جاعداي جاساپ وتىر. قازىر ينستيتۋت اۋقىمدى جوبالاردى قولعا الىپ, جاستاردى جاڭا يدەيالارىنا قولداپ وتىر. عىلىمي ورتالىقتا مولەكۋلالىق گەنەتيكا جانە گەنوميكا, بيوتەحنولوگيا, ەكولوگيا باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىن 3 زەرتحانا بار. ماسەلەن, «بيوتەحنولوگيا» زەرتحاناسى تاماق پەن وسىمدىك ميكروبيولوگياسىنا دەن قويعان. قىتايدىڭ شاڭحاي دجياو توڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (Shanghai Jiao Tong University) دوكتورانتۋراسىن بيوينجەنەريا ماماندىعى بويىنشا تامامداعان بىلىكتى مامان جادىرا ساعىماننىڭ ايتۋىنشا, ولار جەرگىلىكتى ءداستۇرلى اشىتىلعان تاعام ونىمدەرىنىڭ ميكروبتىق الۋان تۇرلىلىگىن باعالاپ, ونداعى ميكروبتىق مەتابوليزمنىڭ ءمانىن اشپاق.
«ميكروبتىق رەسۋرستاردى جيناۋ جانە تاعام ونەركاسىبىندە قولدانىلاتىن ميكروبتاردىڭ شتامم بانكىن قالىپتاستىرامىز. ءداستۇرلى اشىتىلعان ءسۇت ونىمدەرىنىڭ نەگىزىندە جاڭا ءسۇت قىشقىلدى سۋسىندار ازىرلەۋدى جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرمەن بىرگە ىسكە اسىرماقمىز. سونداي-اق ريزوسفەرا ميكروبيومى جانە ولاردىڭ وسىمدىكتەرمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ مەحانيزمىن زەرتتەۋدەمىز. ميكروورگانيزمدەردى پايدالانىپ قانت قىزىلشاسى, ارپا, بۇرشاق سياقتى ەكونوميكالىق داقىلداردىڭ ءونىمىن كوبەيتۋدى ويلاپ وتىرمىز», دەيدى زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى ج.ساعىمان.
جاس عالىمدار اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتەتىن زيانكەستەرمەن بيولوگيالىق كۇرەسۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن ىزدەستىرىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ اگرارلىق الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسادى. سول زەرتحانانىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى اياۋلىم مۇراتبەكوۆا جوبانىڭ ناتيجەلى بولۋى ءۇشىن ۇزاق ۋاقىت كەرەكتىگىن ايتتى.
«بۇل اشىتىلعان ءسۇت ونىمدەرىن وندىرۋگە, سونداي-اق, اۋىلشارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان زاماناۋي جوبالار. ءبىز ميكروبتىق مەتاگەنوميكالىق زەرتتەۋ نەگىزىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعىتىندا قالدىقتاردى وڭدەۋگە قاتىساتىن ميكروورگانيزمدەردى انىقتاپ جاتىرمىز. ميكروبتاردىڭ ادام اعزاسىنا پايدالى جاعىن ەسكەرىپ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اعزاسىنا ميكروبيومدىق تالداۋ جۇرگىزەمىز», دەيدى ا.مۇراتبەكوۆا.
راسىندا ايماقتا جىل سايىن مال باسى ءوسىپ, ءورىس مالعا تولىپ, ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ كولەمى دە ارتا تۇسكەنى انىق. سونىمەن قاتار, بازارداعى دۇكەندەردە ءسۇت ونىمدەرى تولىپ تۇر. ونىڭ ءبىرى وتاندىق, ەندى ءبىرى شەتەلدەن جەتكىزىلەدى. دەمەك, بارلىعى تۇرعىنداردىڭ اعزاسىنا پايدالى, دەنساۋلىعىنا ءتيىمدى دەپ ايتۋ ەرتە. سەبەبى, ولاردى دايىنداۋدىڭ تەحنولوگياسىن قاداعالاۋ مۇمكىن ەمەس. ال اتالعان ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىمەن تانىسىپ شىققان سوڭ ولاردىڭ جەتىستىگى وبلىستا وندىرىلەتىن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ساپالى ءارى قاۋىپسىز بولاتىندىعىنا كوز جەتكىزدىك. مۇنان وزگە, جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ اگرارلىق الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, توپىراق ميكروبيوتاسىنىڭ وسىمدىكتەرمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ مەحانيزمىن زەرتتەۋ, ميكروورگانيزمدەردى پايدالانا وتىرىپ, قانت قىزىلشاسى, ارپا, بۇرشاق سياقتى داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا قولعا الىنعان جۇمىستار, اۋىلشارۋاشىلىعى زيانكەستەرى مەن اۋرۋلارعا قارسى بيولوگيالىق جاڭا تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋ بارىسىنداعى ۇمتىلىستارى دا ايماق حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان سەرپىندى جۇمىستار دەپ بىلدىك.
ءبىزدىڭ ءبىر بايقاعانىمىز, ينستيتۋتتاعى ماماندار ەلىمىزدىڭ گەنەتيكتەرى مەن سەلەكتسيونەرلەرىنە سەلەكتسيا تسيكلىن التى ەسە قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى بەيىمدەۋ بويىنشا قارقىندى جۇمىس اتقارىپ جاتىر. تەحنيكالىق بازاسى دا جاقسارا تۇسكەن. زاماناۋي زەرتحانالىق قۇرىلعىلار ولاردىڭ ويعا العان ناتيجەگە جەتۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى.
«عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتى دنق-نىڭ سوڭعى تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ نەگىزىندە وسىمدىكتەردىڭ كۇردەلى بەلگىلەرىنىڭ گەنەتيكالىق جانە فيزيولوگيالىق مەحانيزمدەرىن زەرتتەۋ ارقىلى داقىلداردىڭ بيوتيكالىق جانە ابيوتيكالىق سترەسس فاكتورلارىنا توزىمدىلىگى مەن يكەمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. زەرتحانا وتاندىق بيدايدىڭ ءوسۋىن باقىلايتىن گەندەردى انىقتاپ, ولاردىڭ ەكونوميكالىق اسەرىنە گەنەتيكالىق ساندىق باعالاۋ جۇرگىزەدى. سونداي-اق, «قازاقستان استىعىن جاقسارتۋ ءۇشىن جاڭا گەنەتيكالىق رەسۋرستاردى ازىرلەۋ» اتتى گرانت اياسىندا استىق شىعىمدىلىعىنىڭ كومپونەنتتەرىمەن بايلانىستى گەندەردىڭ ەكزوتيكالىق اللەلدەرىن ىزدەۋ ءۇشىن ءبىر مەزگىلدە ءتورت گەنەتيكالىق كارتانى جاساۋعا باعىتتالعان», دەيدى بيوتەحنولوگيا جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ مولەكۋلالىق گەنەتيكا جانە گەنوميكا زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى, PhD دوكتورى, «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى قانات ەرمەكباەۆ.
ارينە, بۇگىندە بيدايدىڭ سان ءتۇرلى تۇقىمى بار. وسى داقىلدىڭ تۇقىمىن جەتىلدىرۋمەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى دا جۇمىس ىستەيدى. دەگەنمەن, ولاردىڭ دەنى وتاندىق تۇقىمداردى ءبىر-بىرىنە شاعىلىستىرۋ جولىمەن تۇقىم سەلەكتسياسىن دامىتۋدى ماقسات ەتسە, مۇنداعى ماماندار قازاقستاننىڭ بيداي تۇقىمى مەن ەۋروپالىق ونىمدىلىگى جوعارى بيداي تۇقىمىن شاعىلىستىرۋ ارقىلى جاڭا تۇرلەردى انىقتاۋعا بار كۇشىن سالىپ جاتىر. ءتىپتى, شەتەلدەگى وسى سالانىڭ عالىمدارىمەن تاجىريبە الماسىپ, تىعىز بىرلەسە وتىرىپ جۇمىس ىستەيدى. بىراق ءبىر جاڭا تۇقىم سورتىن دايىنداۋ ۇزاق جىلدىق بارىستى باسىپ وتەدى دەگەنى بولماسا, وسى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ءونىمى ۋاقىتى كەلگەندە جەتىسۋلىق ەگىنشىلەردىڭ كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋگە سەپتىگى تيمەك.
ۋنيۆەرسيتەت عالىمداردىڭ عىلىمي جوبالارىن قارجىلاندىرۋعا دا باسا نازار اۋداراتىنىن بىلدىك. وسى ارقىلى جاس عالىمداردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنا مول مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. قازىر بۇل باعىتتاعى قارجىلاندىرۋ كولەمى 500 ملن تەڭگەدەن اسقان.
«ۋنيۆەرسيتەتتە 2023 جىلى عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالاردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ شەڭبەرىندە جالپى سوماسى 124 ملن. تەڭگەگە 7 جوبا, 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋدىڭ نەعۇرلىم پەرسپەكتيۆتى جوبالارىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ شەڭبەرىندە 164 ملن. تەڭگەگە 1 جوبا ورىندالىپ وتىر. سونىمەن قاتار, گرانتتىق قارجىلاندىرۋدان بولەك وتكەن جىلى 60 ملن. تەڭگەگە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي قۇرىلىمدىق بولىمدەرىنىڭ 4 جوباسى جانە «Jas ǵalym – 2023» جوباسى بويىنشا 12 ملن. تەڭگەگە عىلىمي جوبالار ورىندالىپ جاتىر. قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى سوماسى 500 ملن. تەڭگەدەن استى», دەيدى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسقارما مۇشەسى – عىلىمي جۇمىس جونىندەگى پرورەكتورى الەفتينا باحتاۋلوۆا.
جەتىسۋلىق جاس عالىمداردىڭ ىزدەنىسى كوڭىل سۇيىندىرەدى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, وڭىردەگى عىلىمي ۇدەرىستى دامىتۋ ارقىلى مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن ارتتىرا الامىز. وعان ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى جاس مامانداردىڭ ەڭبەگى دالەل. بولاشاقتا اتالعان جوبالار ءوز ناتيجەسىن بەرەدى دەگەن ويدامىز.
جەتىسۋ وبلىسى