ءموبيلدى تولەمدەر: سالىققا دا, حالىققا دا سەپ

جاڭا جىلدان باستاپ سالىق كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, كاسىپكەرلەرگە بيز­نەستى ادال جۇرگىزۋ جانە سالىقتان جال­تار­ماۋ تالابى كۇشەيتىلدى. ارينە, زاڭ – حالىق پەن كاسىپكەردىڭ قۇقىعىن تارا­زىعا تەڭ تارتقانى قۋانتارلىق جايت. شيرەك عاسىر جىلىكتى س ۇلىكتەي سو­رىپ كەلگەن مونوپوليامەن مايداندا­سىپ جاتقان ادىلەتتى قازاقستاننىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىنىڭ ءبىرى دە وسى ءادىل باسەكەلەسىك ورناتىپ, سالىق تولەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ بولسا كەرەك-ءتى. دەيتۇرعانمەن كەز كەلگەن جاڭا باستاما كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنە قونىپ, ونىڭ وڭ ىقپالىن سەزىنگەنگە دەيىن ارادا مۇندايدى ءوز ماقساتىنا پايدالانىپ كەتەتىن پىسىقايلاردىڭ بولاتىنى دا جاسىرىن ەمەس. كورگەن كوزدە, ەستىگەن قۇ­لاقتا جازىق جوق, كەيبىر دۇكەن­دەرگە بارساڭ, قولما-قول اقشا سۇراپ قىل­قىل­دايتىندار دا ۇشىراسادى. بىراق مۇنى كوبىمىز زاڭسىزدىق ەكەنىن بىل­مەگەن­دىكتەن تالاپ ەتپەيمىز. بۇل رەتتە مەملەكەت تاراپىنان قاداعالاۋ قىراعى بولۋعا ءتيىس. ويتكەنى مەملەكەتتىك كىرىس­تەر كومي­تەتىنىڭ ماماندارى بۇل تالاپ­تىڭ زاڭسىز ەكەنىن ايتادى.

كەيىنگى جىلداردا ەلىمىزدە تولەم جا­ساۋ ءۇشىن بانكتەردىڭ ءموبيلدى قوسىم­شالارىن كوبىرەك پايدالانىپ كەلدىك. 2023 جىلى 11 ايدا قولما-قول اقشاسىز تولەمدەردىڭ ۇلەسى 86%-عا دەيىن جەتىپتى. ءتىپتى «التى جاسار الپامىستار» دا ءموبيلدى تولەم جاسايدى ەكەن. ويتكەنى اتا-انالاردىڭ 41,4%-ى بالالارىنا بانك كارتاسىن راسىمدەپ بەرگەنى بايقالادى.

«تولەمدەر جانە تولەم جۇيەلەرى تۋ­را­لى» زاڭىنىڭ نورمالارىندا ءارتۇر­لى تولەم ادىستەرى – بانك كارتاسى, QR تولەمى نەمەسە قولما-قول اقشا قاراس­تىرىلعان. سوندىقتان ونلاين نە كارتا تولەمدەردى قابىلداۋدان باس تارتقاندار جازالاناتىنى ايتىلعان. ولارعا ءبىرىنشى ەسكەرتۋ جاسالادى, ال قايتالاپ زاڭ بۇزعا­نى ءۇشىن 147 680 تەڭگە (40 اەك) مولشە­رىندە ايىپپۇل سالىنادى.

«قولما-قول اقشاسىز تولەمدەردى قابىلداۋدان باس تارتۋ فاكتىلەرى تۋرالى مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارىنا حابارلاۋ قاجەت. سونداي-اق eOtinish ارقىلى راستايتىن قۇجاتتاردى جۇكتەي وتىرىپ نەمەسە Wipon Cashback تەگىن قوسىمشاسى ارقىلى ارىزدانۋعا بولادى. تاۋارلاردى ساتقاندا نەمەسە قىزمەت كورسەتكەندە كاسىپكەرلەر ساتىپ الۋشىعا تۇبىرتەك بەرۋگە مىندەتتى. ونى بەرۋدەن باس تارتسا, اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلادى. 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بارلىق كاسىپكەرلەر مەن ولاردىڭ جۇبايلارى دەكلاراتسيا تاپسىرۋعا ءتيىس, سوندىقتان كاسىپكەرلىك قىزمەتتەن الىنعان كىرىستەردى دۇرىس كورسەتۋ وتە ماڭىزدى», دەلىنگەن مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ مالىمەتىندە.

قازىر تەك تولەمدەر عانا ەمەس, قايى­رىم­دىلىق اكتسيالارىنا, اعايىن-تۋىس اراسىنداعى الىس-بەرىس, كوممۋنالدىق تولەم جانە تەاترلاردىڭ بيلەتى, وقۋ اقى­سى, سالىق نەمەسە ايىپپۇل تولەمدەردى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتىڭ قوسىمشاسى ارقىلى تولەيمىز. ءسويتىپ, تسيفرلانعان الەمنىڭ يگىلىگىن سەزىنىپ, قاعاز اقشانى ۇمىتا باستاعان ەدىك. الايدا ءموبيلدى اۋدارىمعا سالىق سالىنادى دەگەن حابار تاراعالى كاسىپكەرلەر ونلاين قىزمەت تۇرىنەن باس تارتىپ, قولما-قول اقشا تالاپ ەتۋ بۇرىنعىدان دا بەتەر كوبەيدى.

ال قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ رەسمي وكىلى اينۇر سارتاەۆانىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, بۇل ەكونوميكانىڭ كولەڭكەلى تۇستارىنا ساۋلە ءتۇسىرۋ بولىپ وتىر.

– ءموبيلدى اۋدارىمدى تەكسەرۋ زاڭ­سىز كاسىپكەرلىك قىزمەتتى كولەڭكەدەن شىعارۋعا باعىتتالادى. كاسىپكەرلەر اراسىندا ساتىلعان تاۋار نەمەسە قىزمەت ءۇشىن تولەمدى ءموبيلدى اۋدارىم ارقىلى الادى. الايدا اۋدارىمدى كاسسالىق اپپارات, POS-تەرمينال جانە QR-كودتى قولدانباي جۇرگىزەدى. تيىسىنشە, چەك بە­رىلمەي, تۇتىنۋشىنىڭ قۇقىعىن بۇزا­دى, – دەدى ول.

زەرتتەۋشىلەردىڭ دەرەگىنشە, ەلىمىزدە كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ كولەمى 30 پايىزعا جەتكەن. حالىق پەن سالىقتى اينالىپ وتكەن بۇل قاراجاتپەن ەلىمىزدىڭ بۇ­كىل الەۋمەتتىك ماسەلەسىن وڭالتۋعا جەتەدى دەيدى ماماندار.

– سالىق ورگاندارى بارلىق ءموبيلدى اۋدارىمدى تەكسەرمەيدى. تەك ءارتۇرلى تۇلعادان ءۇش اي قاتارىنان اي سايىن 100 نەمەسە ودان دا كوپ ءموبيلدى اۋدارىم جاساپ, كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ بەلگىسى بايقالسا عانا تەكسەرەدى. جەكە تۇلعالار بۇرىنعىداي ءوزىنىڭ جەكە ماقساتى ءۇشىن تۋىسىنا, دوسىنا, اتا-اناسىنا, بالاسىنا جانە باسقا دا ومىرلىك جاعدايعا بايلا­نىس­تى ءموبيلدى اۋدارىم قولدانا بەرەدى. بۇعان شەكتەۋ جوق, – دەدى اينۇر سارتاەۆا.

حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى الەم ەل­دە­رىندەگى كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسىن زەرتتەپ, سوڭعى رەت 2018 جىلى رەيتينگىن جاريالادى. سول بويىنشا 159 ەلدىڭ ىشىندە قازاقستان 45-ورىندا تۇر. ءسويتىپ كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ جالپى ىشكى ونىمدەگى ۇلەسى 38,8 پايىزعا تەڭ ەكەنى كورسەتىلدى. رەيتينگتە كوش باستاعان بوليۆيا, زيمبابۆە, نيگەريا, گۆاتەمالا سەكىلدى ەلدەردەگى بەيرەسمي ەكونوميكا ۇلەسى 55-65 پايىز بولعان. ساراپشىلار افريكا ەلدەرىنىڭ كەدەيلەنۋىنىڭ باستى سەبەبى كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ كولەمى وسۋىنەن ەكەنىن ايتادى.

ەكونوميستەردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە حالىقتىڭ ازىق-ت ۇلىكتى نەسيەگە الىپ, كەدەيلىك كورسەتكىشىنىڭ وسۋىنە كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ اسەرى بار. ماسەلەن, Dalainside دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 2022 جىلى قىتاي كەدەنى قازاقستان 16,3 ملرد دوللاردىڭ ءونىمىن العانىن مالىمدەسە, ءبىزدىڭ كەدەنشىلەر تاۋاردى 11 ملرد دوللار دەپ كورسەتكەن. ارادا 5,3 ملرد دوللار ايىرماشىلىق باسىرعا دا بايقالىپ تۇر. دەمەك, وسىنشا كولەمدە تاۋار شەكارادان باج سالىعىنىڭ كولەڭكەسىنەن ءوتىپ كەتكەن. بۇعان وليگارحتاردىڭ ەلدەن ۇرلاپ-جىرلاپ شىعارعان وفشورداعى 167 ملرد دوللاردى قوسىڭىز.

– سالىق مىندەتىن ادال ورىنداۋ كاسىپ­كەر ءۇشىن ءتيىمدى. بۇگىندە سالىق رەجى­مىنىڭ ءتارتىبى جەڭىلدەدى, سالىق مولشەرى قىزمەت تۇرىنە بايلانىستى 1-4 پايىزدى قۇرايدى. بۇل رەتتە ءموبيلدى اۋدارىمداردى تەكسەرۋ ادال سالىق تولەۋ­شىلەرگە اسەر ەتپەيدى, – دەيدى مەملە­كەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ رەسمي وكىلى.

ءموبيلدى تولەمدەردىڭ الەۋمەتكە اسەرىن ءبىلۋ ماقساتىندا بىرنەشە شاعىن مار­كەتتەردىڭ يەلەرىمەن جانە ساتىپ الۋشىلارمەن سويلەسىپ كوردىك. ازىر­شە كاسىپكەرلەردىڭ دە زاڭنىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن ەندى ءتۇسىنىپ جاتقانى بايقا­لادى. الايدا ولاردىڭ دا ايتار ءۋاجى جوق ەمەس. اسىرەسە, قىمباتشىلىق, كوممۋ­نالدىق تولەم تۇرلەرىنىڭ جانە ينفليا­تسيانىڭ ءوسۋى, ساۋدا ورىندارىنداعى جال­داۋ قۇنىنىڭ قىمباتتاۋى بيزنەس­كە سالماق ءتۇسىرىپ وتىرعانىن ايتادى.

– جاڭا جىلدان باستاپ ءموبيلدى تولەمدەر قابىلداۋدى توقتاتتىق. بۇل – بىزگە بۇرىن ءتيىمدى بولىپ كەلدى, ويت­كەنى مۇندا سالىق تولەنبەيتىن. قازىر قولما-قول اقشامەن جانە ەكىنشى دەڭ­گەيلى بانكتەردىڭ قوسىمشاسىنداعى QR ارقىلى تولەم جۇرگىزىلەدى. مۇنىڭ ەكەۋى دە سالىقتى اينالىپ وتە المايدى. بۇل – ارينە, دۇرىس نارسە. الايدا ۇكىمەت شاعىن بيزنەسمەندەردىڭ دە جاعدايىن ەسكەرۋگە ءتيىس. كوممۋنالدىق تولەمدەر مەن جالعا الىنعان ورىندارعا بايلانىستى جەڭىل­دىكتەر قاجەت. ايتپەسە, مۇنىڭ ەسەبىنەن باعا شارىقتاۋى مۇمكىن, – دەيدى «سامال» شاعىن دۇكەنىنىڭ يەسى الماگۇل حانىم.

ال شاعىن دۇكەندەرگە كەلگەن تۇ­تى­نۋ­­شىلاردىڭ دا ءبىرازىن سوزگە تار­­تىپ, ساۋالداما جۇرگىزىپ كوردىك. تۇتى­نۋ­­شىلاردىڭ كوبى QR ارقىلى تولەم جۇر­گىزەتىنىن جانە بۇل قيىندىق تۋعىزباي­تىنىن ايتادى. ايتكەنمەن كەيبىر زەينەت جاسىنداعى ۇلكەن كىسىلەر بانكوماتقا كەزەككە تۇرىپ اقشا شەشىپ الىپ, ساۋدا جۇرگىزەتىنىن العا تارتادى.

قورىتا ايتقاندا, ءموبيلدى اۋدا­رىم­دار – قورقىنىشتى نارسە ەمەس. كەرىسىنشە, كاسىپكەرلەردىڭ سالىقتان جالتارماۋىنا, كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ جولىن كەسۋگە ءتيىمدى بولماق. ال ادامدار اراسىنداعى بۇرىنعىداي الىس-بەرىس سول كۇيىندە قالا بەرەدى. تەك 3 ايدا 99-دان اسىرماساڭىز بولعانى.