ءوز كەزىندە ءتاپ-ءتاۋىر باعالانسا دا, ۋاقىت وزا كەلە, كوزدەن كەتكەننەن كەيىن دە كوڭىلدەن كەتىپ, اسا ەلەنبەي قالعان جازۋشىلاردىڭ ءبىرى – زەينەل-عابي يمانباەۆ. بۇل قالامگەردىڭ شىعارمالارىن مەكتەپتە جۇرگەندە, ياعني وتكەن عاسىردىڭ 60-70 جىلدارى قىزىعا وقىعان بالالاردىڭ قاتارىنان ءوزىم دە تابىلاتىن ەدىم. ول كىسىنىڭ ءار الۋان تاقىرىپقا جازعان شىعارمالارى سول زامانداعى جاس وقىرمانداردى ءبىر شۋاقتى اسەرلەرگە جەتەلەيتىن.
سويتسەك, ادەبيەتتىڭ ءبىلىمپازدارى دا بۇل قالامگەرگە ءار جىلدارى وڭ باعاسىن بەرىپ وتىرىپتى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ: «زەينەل-عابي يمانباەۆتىڭ ءتىلى جاپ-جاتىق. ارا-تۇرا وڭايلىققا ۇرىنىپ, تىم كەلەڭسىز كورىنىستەردى سۋرەتتەيتىنى بولماسا, جيناقى دا ىقشام. ...زەينەل-عابي پەيزاجعا قاتتى كوڭىل بولەدى. ونىسى جاقسى! بۇل – مادەنيەتتى پروزانىڭ بەلگىسى», دەپ جىلى لەبىزبەن تۇجىرىمداسا, قالامگەر ءىنىسى ەرمەك قونارباەۆ: «زەينەل-عابي يمانباەۆ – اۋىل ءومىرىنىڭ سۋرەتكەرى. ونىڭ اڭگىمەلەرىنەن سوعىس كەزىندەگى جانە ودان كەيىنگى اۋىل تىنىسى, تىڭ جانە تىڭايعان جەر, اۋىل ادامدارىنىڭ سان قيلى مىنەز ەرەكشەلىكتەرى, جىبەرگەن قاتەلىكتەرى مەن جەتكەن جەتىستىكتەر سياقتى تولىپ جاتقان مورالدىق تۇرعىداعى سان الۋان تاقىرىپتى تابۋ قيىن ەمەس. بالالار تاقىرىبىنىڭ ءوزى – ءبىر توبە. بالا تىلىمەن جازاتىن قالامگەرلەر ساۋساقپەن ساناپ الارلىق بولسا, زەكەڭ وسى تاقىرىپتىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن دەۋگە ابدەن بولادى», دەپ كەڭ كوسىلىپتى.
ء«بىز مەكتەپتە زەينەل-عابي يمانباەۆتىڭ «باستاما» دەگەن كىتابىن باسىمىزعا جاستاپ وقىعانىمىز ءالى ەسىمىزدە. ...ويتكەنى ءوزىنىڭ ومىرباياندىق جازۋى بويىنشا زەكەڭ ءبىرىنشى ابايدى ۇستاز تۇتقان. ەكىنشى چەحوۆتى, ءۇشىنشى بەيىمبەت ءمايليندى, ءتورتىنشى وستروۆسكيدى ۇستاز ەتكەن. ويتكەنى ابايداي فيلوسوفيالىق وي قوزعاۋدى ابايدان, قىسقا جازۋدى چەحوۆتان, تابيعي, ۇلتتىق بوياۋدى جاعىپ تابيعي, تارتىمدى جازۋدى بەيىمبەت مايليننەن جانە وتكىر, قاجىرلى دا قايراتتى جازۋدى وستروۆسكيدەن ۇيرەنگەن», دەگەن ەكەن كورنەكتى سىقاقشىمىز كوپەن امىربەك.
بيىل تۋعانىنا 100 جىل تولىپ وتىرعان قالامگەردى ەسكە الۋ ماقساتىندا جازعان بۇل قالامگەر تۋرالى ايتپاعىمىز وسى جوعارىدا پىكىر بىلدىرگەن ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ ويلارىن ارى قاراي دامىتۋ عانا. ەسەيگەن شاعىمدا سول كەزدەگى پروزالىق تۋىندىلاردىڭ كەيبىرەۋىن قايتادان پاراقتاي وتىرىپ, جازۋشى قالامىنىڭ تارتىمدىلىعى نەدە ەكەنىن تۇسىنگەندەي بولدىم.
بىرىنشىدەن, شىعارما جازۋداعى شەبەرلىكتىڭ نىشاندارى. ز.يمانباەۆ ءوزىنىڭ كوركەمدىك ويىن كەيبىر ارىپتەستەرى ءتارىزدى قالاي بولسا سولاي تىزبەكتەپ, رەتسىز توگەتىن جۇيەسىز ويلاردىڭ يەسى ەمەس. ەڭ الدىمەن, بۇل جازۋشىنىڭ اڭگىمە-حيكاياتتارىنىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمىندا بەلگىلى ءبىر جۇيە بار. وقيعانىڭ باستالۋى, شارىقتاۋ شەگى وقىرمان كوكەيىندە «قالاي اياقتالار ەكەن؟» دەگەن سۇراۋ تۋعىزىپ, ارى قاراي ەلىكتىرىپ تارتىپ وتىرادى.
ەكىنشىدەن, نازار اۋداراتىن نارسە – تىلدىك قۇرىلىمى. جازۋشى ءتىلى ايقىن دا ناقتى. قاراپايىم جازامىن دەپ قارابايىرلىققا دا ۇرىنبايدى. قىسقا سويلەمدەردىڭ وزدەرىنەن ورنەكتى سوزدەردى, بەينەلەۋىش تىركەستەردى تاۋىپ الۋعا ابدەن بولادى.
ۇشىنشىدەن, وبرازدارى سول شاعىن شىعارمالاردىڭ وزىندە ءبىرشاما جانر تابيعاتىنا لايىق ءتاپ-ءتاۋىر سومدالعانى كورىنىپ تۇرادى. حاراكتەردىڭ اشىلۋى, پەرسوناجدىڭ وي-ارمانى, اينالاداعى قورشاعان ورتاعا دەگەن كوزقاراسىنىڭ كورىنىس تابۋى رەاليستىك سيپاتتا.
تاقىرىپتىق جاعىنان الىپ قاراعاندا, جازۋشى شىعارمالارى ءتورت-بەس سالانى قامتيدى. سولاردىڭ ىشىندە اسىرەسە كوبىرەك كورىنىس تاباتىنى – مالشىلار, شوپاندار ءومىرى. مىسالى, مالعا قاتىستى ەكەنى اتتارىنان-اق كورىنىپ تۇراتىن «كىشكەنە مالشى», «شوپاننىڭ بالاسى» ءتارىزدى اڭگىمەلەرى. ءبىرىنشى شىعارماسىندا جايىلىمعا سەرىك اتتى بالاسىن ەرتىپ كەلگەن مالشى ءوز شارۋاسىمەن كەتىپ, بالاسىن قوسقا قالدىرادى. بەرگەن تاپسىرمالارى دا ناقتى.
جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى مول بالا اكەسىنىڭ «ويانعاندا انا بۇزاۋدى بايقاي سالارسىڭ» دەگەن سوزىنە وراي دۇرىستاپ دەم الا المايدى دا. ءسويتىپ, دالاعا شىقسا, بۇزاۋ شەشىلىپ كەتكەن ەكەن. بۇزاۋ ۇستاتپاي, ورمانعا قاراي ۇزاي تۇسەدى. كەيىپكەردىڭ وسىدان كەيىنگى بار شارۋاسى – سول بۇزاۋدى قايىرىپ اكەپ, قايتادان قوستىڭ الدىنا بايلاپ قويۋ. بىراق بۇل – وڭايشىلىقپەن ىسكە اسىراتىن شارۋا ەمەس. بالانى الدىمەن جەتكىزبەگەن ول, كەيىن ۇستاپ العاننان كەيىن دە دەدەكتەتە سۇيرەپ, ايداعانعا ءتىپتى كونە قويمايدى. ەكەۋى تارتىسىپ ءجۇرىپ, ارەڭ دەگەندە يت ازاپپەن بۇزاۋدى قوسقا قالاي جەتكىزگەنىندەگى ءومىر سۋرەتتەرى شىنايى.
ەكىنشى «شوپاننىڭ بالاسى» اڭگىمەسىندە پىكىرتالاس وزەگىنە اينالاتىن نىسان – سەرىكجاننىڭ وسكەندە اكەسىندەي شوپان بولعىسى كەلەتىنى, شەشەسىنىڭ وقۋ وقىپ, پروفەسسور بولعانىن قالايتىنى. بالا ايتقانىنان قايتار ەمەس. كۇزدى كۇنى اكەسىنە مال باعىسقان سەرىك ءبىر وتار قويعا يە بولادى. اۋا رايى بۇزىلعاننان كەيىن اداسىپ كەتەر دەپ قاۋىپتەنگەن اكەسى جاياۋ-جالپىلاپ ونى ورىستەن ىزدەپ تاپپاق بولىپ اۋرە. بۇل ارادا بالا وبرازى ارقىلى وقىرماندار كوز الدىنا كولدەنەڭ تارتىلاتىنى – مالشىلار ەڭبەگىندە كەزدەسىپ جاتاتىن توسىن قيىندىقتار. سەرىك دەگەن جاس كەيىپكەردىڭ ءوز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى, مالدى امان-ەسەن قوراعا اكەلۋى وقىرماندى ريزا ەتەتىنى ءسوزسىز.
ز.يمانباەۆتىڭ مالشىلار ومىرىنە قاتىستى «تۇنگى ساپار» اڭگىمەسىنىڭ وقيعاسى بۇل ايتىلعانداردان دا كۇردەلى. وسىنداعى وقيعاعا وزەك بولاتىن جاعدايات – تۇنگى قوي كۇزەتىندە جۇرگەن نۇرماش پەن سادىق دەگەن ەكى بالانىڭ تاپقىرلىعى مەن باتىلدىعى. كورشىلەس شوپاننىڭ دامىلداپ جاتقان مالىنا بەيمەزگىل ۋاقىتتا باسقا ءبىر كولدەنەڭ ماشينانىڭ كەلۋى, ونداعى ادامداردىڭ كۇبىرلەسىپ سويلەسۋى بالالاردىڭ كوڭىلىنە كۇدىك ۇيالاتادى. ەكەۋى باسپالاپ كەلىپ قاراسا, شىنىندا دا الگى كەلگەن ادامدار ناعىز ۇرىلاردىڭ وزدەرى بولىپ شىعادى. بالانىڭ بىرەۋى ولاردى باقىلاپ قالادى دا, ەكىنشىسى سادىق اۋىلعا بارىپ حابار بەرەدى. بىراق وكىنىشكە قاراي, اۋىلداعى كىسىلەر كەلگەنشە ۇرىلار ماشيناسىن تولتىرىپ الىپ, تايىپ تۇرىپتى. وقيعانى قويۋلاتا تۇسەتىن – ولاردى باقىلاپ قالعان نۇرماشتىڭ دا ورنىندا جوق بولىپ شىعۋى. كوڭىلىنە كۇدىك كىرگەن توپ دەرەۋ امالسىزدان ماشينانىڭ ىزىنە تۇسۋگە ارەكەت جاسايدى.
سويتسە, قايسار بالا نۇرماش قالاي دا ماشينانىڭ ءنومىرىن ج ۇلىپ الۋ ارەكەتىمەن ۇزاپ كەتكەن ەكەن. قولىن قاناتىپ, ءبىر جاعى ۇرىلاردان تىعىلىپ ءجۇرىپ, اقىرى ماشينانىڭ نومىرىمەن بىرگە جەرگە قۇلاپ تۇسەدى. ونى ەسىنەن تانىپ جاتقان جەرىنەن تاۋىپ العاندار – ارتىنان كەلگەن ىزدەۋشىلەر.
جالپى, شىعارماشىلىعىنىڭ ءبىراز تاقىرىبى – اڭشىلىق, اڭدار, حايۋاناتتار, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تابيعات ورتاسى. مۇندا دا ول وزگە قالامگەر ارىپتەستەرىن قايتالاماۋعا تىرىسىپ, تاقىرىپقا ءبىر سونى جاعىنان قالاي كەلۋگە بولاتىنىن ىزدەستىرىپ وتىرادى. ونىڭ ءوزى دە جازۋشىنىڭ ىزدەنىمپازدىعىنىڭ, شەبەرلىك جولىندا شىعارماشىلىق ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تالماي ەڭبەك ەتكەنىنىڭ دالەلى.
اڭگىمەلەرىنىڭ باسىم بولىگى كىشى جانە ورتا جاستاعى بالالارعا ارنالعان. ءالى باسىنان وتەتىن ۇساق وقيعالاردىڭ وزىنەن وڭى مەن سولىن تاني قويماعان بالدىرعاننىڭ ءبىر تۇجىرىم جاساۋعا ىقىلاس تانىتۋى دا – جازۋشى شەبەرلىگىنىڭ ءبىر قىرى. مىسالى, «دوستار» اڭگىمەسىندە جاس بالانىڭ تورعايلاردى ۇستاعىسى كەلۋى, بىراق ولارمەن دوستاسا الماۋى جانە سوڭىندا قالاي دوستاسقانى سۋرەتتەلەدى. ۇلكەندەردىڭ اقىلىمەن ول تورعايلارعا جەم شاشادى دا, ءسويتىپ, بالدىرعاننىڭ قاناتتىلارمەن ءتىل تابىسىپ كەتۋ تاسىلدەرىن تابۋى شاعىن دەتالدار ارقىلى سۋرەتتەلەدى.
نەمەسە جاباي ەسىمدى كىشكەنە بالانىڭ («جابايدىڭ اعاسى») دالاعا شىعىپ, تراكتورلاردى قىزىقتاۋى, سوسىن «تىڭ يگەرۋشىلەرگە گۇل سىيلاۋ كەرەك» دەگەن ەسكەرتپە ەسىنە ءتۇسىپ, جاقىن جەردەگى تراكتورعا قاراي جۇگىرۋى, گۇلدى ۇستاعان تراكتورشىنىڭ قۋانىپ كەتىپ, كابيناعا وتىرعىزۋى ءبارى تابيعي قالپىندا. سويتسە, وتىرعىزىپ العان اعايى تاتارستاننان بولىپ شىعادى دا, «سەندەرگە بيداي ەگۋگە كومەكتەسۋ ءۇشىن كەلدىك» دەگەندى ايتادى. وي دۇنيەسى شەكتەۋلى كىشكەنتايدىڭ: «تاتارستان – ول قانداي اۋىل؟» دەگەن اڭقاۋ سۇراعىنىڭ ءوزى كۇلكى كەلتىرەتىن دەڭگەيدە. ارتىنان وسىنداي بوتەن اعامەن دوستاسىپ, وزىنە اعا ەتىپ الۋى ءبىر جاعىنان قازاقتىڭ قوناقجايلىلىعىن, كەڭپەيىلدىلىگىن كورسەتەدى. ويتكەنى ۇيگە ەرتىپ كەلىپ, اتاسى مەن اجەسىنە تانىستىرىپ جۇرگەن دە – وسى جاباي بالا. جاستارى ەسەيگەن سايىن بالالاردىڭ باستارىنان وتەتىن وقيعالار دا شيەلەنىسىپ, ءوزىنىڭ قىزىقتىلىعىمەن وقىرماندى تارتا بەرەدى.
جازۋشى شاعىن جانردىڭ شەبەرى دەسەك, ءتىپتى دە اسىرا باعالاعاندىق بولماس ەدى. ونىڭ بالالارعا دا, ەرەسەكتەرگە دە ارناعان تۋىندىلارى سول وزىنە ءتان ستيلدەن اۋىتقىماي, ايتار ويىن تۇپكىلىكتى يدەياسىن كوز الدىڭىزعا كولدەنەڭ تارتۋىمەن باعالى بولىپ كەلەدى.
بالالارعا ارنالعان شىعارمالارىنىڭ ىشىنەن, اسىرەسە وسىنداي قاسيەتتەرىمەن كوزگە تۇسەتىندەرى – «دوستار», «زەينۇر», «جابايدىڭ اعاسى», «تراكتورشى بالا», «قاجىكەننىڭ ارمانى», «بالىق جەككەن جۇمەكەن», «ساياحات», «مايلى اياق», «ەم», «قۇپيا تاپسىرما», «كۇزەتتە», «كەزدەسۋ», «اڭشىنىڭ اڭگىمەسى», «كىشكەنە مالشى», «تاڭدانارلىق وقيعا», ء«الىمنىڭ ۇيالعانى-اي», «زايرا», «جەز توپسالار», «شوپاننىڭ بالاسى», «تۇنگى ساپار», «ورمان تۇتقىنى» اڭگىمەلەرى جانە تاعى باسقا تۋىندىلارى.
قاي شىعارماسىن الىپ قاراساق تا, كەيىپكەرلەرىنىڭ قاتارى ساناۋلى, كوبىنەسە ەكى-ءۇش ادامنان اسا دا قويمايدى. سونىمەن بىرگە جازۋشى تومەنگى جاستاعى وقۋشىلاردىڭ نازارىنا ۇسىنىلاتىن شىعارمالارىن مازمۇنىنا قاراپ-اق, ەرەسەك بالالارعا ارنالعان تۋىندىلارمەن شاتاستىرا المايسىڭ. اۆتور ءار بالانىڭ جاسىنا لايىق پسيحولوگياسىمەن ساناسۋعا اسا مۇقيات.
ز.يمانباەۆتىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ ىشىندە تاعى ءبىر نازار اۋداراتىنى – مولتەك اڭگىمەلەرى مەن ەرتەگىلەرى جانە مىسالدارى. مۇندا دا اۆتور كەز كەلگەن ادام اڭعارا بەرمەيتىن شتريحتاردان استارلى ماعىنالار تاۋىپ الىپ, وقىرماندى ويعا قالدىرۋعا شەبەر. ايتالىق, «تاباق پەن ەلەۋىش» مىسالىندا تەسىلگەن تاباقتى يەلەرىنىڭ دالاعا, ەسىك الدىنا شىعارىپ تاستاۋى, سوعان بولا تاباقتىڭ «ەلەۋىشتىڭ تەسىكتەرى كوپ, بىراق دالاعا تاستامايدى. ال مەنى جالعىز تەسىگىم ءۇشىن لاقتىرىپ جىبەردى» دەگەن نارازى كۇيى وقىرماندى ويلاندىرىپ قانا قويماي, مۇقتاج زاتتاردىڭ ءوزى تىرشىلىك بارىسىندا كەرەكسىز بولىپ قالاتىن ساتتەرىنىڭ دە كەزدەسەتىنىن ەسكە سالادى. وقيعا ۇستىندە ءار زاتتىڭ وزىنە ءتان مىندەتى مەن قاسيەتى سارالانادى.
ز.ع.يمانباەۆتىڭ ۇلكەندەرگە ارنالعان شىعارمالارىنىڭ وزىندە دە وقىرماننىڭ جاسىنا شەكتەۋ قويمايتىنى بايقالادى. ەرەسەكتەرگە قاتىستى اڭگىمەلەرىنىڭ بالالار ءۇشىن دە تاربيەلىك ماڭىزى از ەمەس.
نۇرداۋلەت اقىش,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى