مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت: مارتەبە مەن جاۋاپكەرشىلىك

ءار حالىق سانى از بولسىن, كوپ بولسىن مەملەكەتىن ءوز جەرىندە قۇرۋدى ارماندايدى. وسى ۇلى ارمان جولىندا زور كۇرەسكەرلىك كورسەتەدى. مەملەكەت قۇرۋدا شەشۋشى ءرول ات­قارعان ۇلت, سول اۋماقتاعى بارلىق باس­قا حالىق وكىلدەرىن بىرىكتىرىپ مەملەكەت قۇراۋ­شى ۇلتقا اينالادى. نەمىس, فرانتسۋز, قىتاي, ورىس, اعىلشىن سەكىلدى ۇلتتار وزدەرىنە تيە­سىلى جەرلەردى بىرىكتىرىپ, قۋاتتى مەملەكەت قۇردى. ىرگەمىزدەگى كورشىمىز قىتاي ۇلتى مەم­لە­كەتتىلىگىنىڭ 5,5 مىڭ جىلدىق تاريحى بار.

حالىقتار تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋ جو­لىن­دا كۇرەسەدى. سوندىقتان الەمدىك الەۋ­­مەتتىك-ساياسي ويدا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت ۇعى­مى وبەكتيۆتى شىندىق رەتىندە قابىل­­دانعان. بۇل قۇبىلىس – الەمدىك ۇدەرىس. بار­لىق مەملەكەتتەرگە ءتان شىندىق. مى­سا­لى, اقش-تى جاڭا قۇرلىقتى يگەرۋگە كەل­گەن ءتۇرلى حالىق وكىلدەرى بىرلەسىپ قۇراپ وتىر.

تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى 30 جىلدان استام ۋاقىتتا ەلى­مىز­دىڭ ساياسي ويى مەن بيلىك قاتى­ناستارىندا مەملەكەت قۇراۋ­شى قازاق ۇلتى ەكەنى اي­شىق­­تالىپ ايتىلا بەرمەيدى. بۇرىنعى بي­لىك قازاق حالقىنىڭ مەملە­كەت قۇرۋشى ميسسيا­سىن كور­گى­سى كەلمەدى. قازاق ۇلتى­نىڭ بىرەگەيلەنىپ, تاس ءتۇيىن الەۋ­مەت­تىك كۇشكە اينالىپ كە­تۋىنەن قاۋىپتەندى. وسىلاي بولۋىن ءوز بيلىگىنە قاۋىپ دەپ ەسەپتەدى. مەملەكەت قۇراۋشى ميسسيا قازاق ۇلتى ەمەس, قازاقستان حال­­قىنا تەلىنەتىن نيەت ۇدايى ءبى­رىن­شى كەزەككە شىعىپ تۇرادى. بۇل – قازاق ۇلتىنىڭ تاريحي ميسسياسىن, كەڭەستىك جۇيە كۇي­رەگەننەن كەيىنگى ەگەمەن مەم­لەكەت بولۋداعى شەشۋشى قايرات­كەر­لى­گىن تۇمشالاۋ, قوعامدىق-ساياسي شىندىقتى بۇرمالاۋ.

بۇرىنعى بيلىك بەلسەندى, سانالى, مەملەكەت قۇراۋشىلىعى جاسامپاز قازاق ۇلتىنىڭ توپتاسۋىن قالامادى. بيلىككە امورف­تى, شاشىراعان, بىرلىگى ناشار قازاقستان حالقىن قۋاتتاۋ, ور­تاق ۇلتسىز الەۋمەتتىك توپتى قول­داۋ پايدالى بولدى. سەبەبى قا­زاق­ستان حالقى پوليەتنوستىق, پوليكونفەسسيالىق الەۋمەتتىك قۇرىلىم رەتىندە ورتاق ماقسات-مۇراتتار پلاتفورماسىندا قازاق ۇلتى سياقتى بىرىگە المايتىن ەدى.

بيلىك قازاق ۇلتى ءوزىنىڭ مەملەكەت قۇراۋشىلىق فۋنكتسيالارىن تولىققاندى ورىنداي الماۋى ءۇشىن ونى ىشىنەن بولشەكتەۋگە تىرىسىپ باقتى. وليگوپوليالىق توپتار الەۋمەتتىك پولياريزاتسيانى قۋاتتاسا, ۇلتتىق بىرەگەيلەنۋدى السىرەتكەن ءدىني بولىنىسكە قاتال بوگەت قويىلمادى. ءتۇرلى سۋب­ما­دەنيەت جاستاردى توزدىردى. حالىقتىڭ ساناسىن السىرەتۋ ماق­ساتىندا وعان ناشارلانعان بۇقارالىق مادەنيەت تاڭىلدى. حالىقتىڭ ءبىرشاما بولشەگى رەسەيشىل, ءبىرشاماسى باتىسشىل, ءبىرشاماسى قىتايشىلدىق ساياساتتى جاقتاي باستادى. ءدىني را­ديكاليستىك اعىمدار يسلام تا­زا­لىعى يدەياسىن جالاۋلاتىپ, ءداستۇرلى قازاقي دۇنيەتانىمعا, مادەنيەتكە شابۋىلىن كۇشەيتتى.

ەلىمىز قازىرگى جاڭاشا دامۋ كەزەڭىندە قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇراۋشىلىق مىندەتتەرىن, فۋنك­­تسيالارىن تولىقتاي ىسكە اسىرۋىنا مۇددەلى بولۋى شارت. بۇل قادام – ەل دامۋى­نىڭ ­جاڭا تى­نىسىن اشادى. ەل­دەگى باسقا حالىقتار, دياس­پو­رالار – بارلىعى قازاق ۇلتى­نىڭ مۇرات-ماقساتتارى, ۇلت­تىق قۇندىلىقتارى مەن ۇلت­تىق يدەيا­لارى پلاتفورماسىندا توپتاسقاندا عانا ەل حالقى تاس ءتۇيىن, جاسامپاز, قۋاتتى الەۋمەتتىك كۇشكە اينالادى.

ء«بىرىڭدى قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەپ دانىشپان اباي بەكەر ايتپاعان. بۇل سوزدە ۇلكەن سالماق پەن زور جاۋاپكەرشىلىك بار. اباي «قازاق, جىك-جىككە بولىنبە, ورتاق ۇلتتىق ماقساتتارمەن توپتاسا ءبىل» دەپ وتىر. «دىنمەن, تىلمەن, تاپپەن, مادەنيەتپەن بولشەكتەنگەن حالىق ەشقانداي تابىسقا جەتىپ, مەم­لە­كەتى گۇلدەنبەيدى» دەپ وتىر. دەمەك مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت بولۋ ءۇشىن قازاق حالقىنىڭ تىلدىك, ما­دەني, ءدىني, الەۋمەتتىك بىرە­گەي­لەن­ۋى, ورتاق ۇيىسۋى قا­جەت.

مەملەكەت قۇرۋ مۇراتىن ورىن­داۋ جولىندا قازاق ۇلتى قا­لاي توپتاسىپ, ءبىرتۇتاس كۇشكە اينالادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ەڭ الدىمەن, تىلدىك بىرەگەيلەنۋ ماقساتى ورىندالۋى كەرەك. قازاق­ستانداعى 20 ملن حالىقتىڭ 13 ملن-عا جۋىعى قازاق, ولار ەل حال­قىنىڭ 70 پا­يىزدان استامى. دەموكراتيا قاعيداتتارىنا سۇيەنسەك, مەملەكەت حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن قۇراپ وتىرعان قازاق حالقىنىڭ تىلىنە قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالاسىندا باسىمدىلىق بەرىلۋى – ادىلەتتىلىك. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدىڭ اقپارات پەن مادەني سالاسىندا «ورىس الە­مىنىڭ» تەگەۋرىنى باسىم. حالىق قازاقشا, بيلىك ورىسشا سويلەسە ولار قالاي بىرىگىپ ورتاق كۇشكە اينالادى؟ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تولىققاندى تۇردە وزىنە ءتان بارلىق فۋنكتسياسىن دامىتاتىن كەزى كەلدى. بۇل ءۇردىستى تەجەۋگە بولمايدى. قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىن تەجەۋ – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە دامۋىنا تەجەۋ بولاتىنىن تۇسىنسەك كەرەك. قازاق ءتىلىنىڭ ورتا مەكتەپتەر, جوعارى وقۋ ورىندارى, بانك جۇيەسى, باسقارۋدا تولىققاندى قولدانىلۋى ەل حالقىنىڭ تىل­دىك توپتاسۋىن كۇشەيتەدى. قا­زاق تىلىنە قارسىلىقتىڭ, مەن­سىنبەۋشىلىكتىڭ قانداي دا بولسىن تۇرلەرىنە شەك قويۋ كەرەك.

مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ دىنگە ءبولىنۋى – ۇلكەن قاۋىپ. بۇل –قازاقستاندى باعىندىرىپ ۇستاۋ­دى كوزدەيتىن سىرتقى كۇشتەر ءۇشىن پايدالى قۇبىلىس. ءدىني الاۋىزدىق كۇشەيگەن سا­يىن قازاق حالقىنىڭ رۋحاني توپتاسۋى, بىرىگۋى السىرەي بەرەدى. ول ءبىرتۇتاس, سىرتقى جاۋعا قارسى تۇراتىن الەۋمەتتىك كۇش بولۋدان قالادى. «بولىنگەندى ءبورى جەيدىنىڭ» كەبىن كيۋىمىز ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان حالىقتى بولشەكتەپ وتىرعان ۆاحابيستىك, سالافيتتىك, تاڭىرشىلدىك, ت.ب. ءدىني اعىمدارمەن ءتيىمدى مەملەكەتتىك كۇرەس قاجەت. قول قۋسىرىپ وتىرا بەرسەك, ءدىني اعىمدار حالىقتى ءبىر-بىرىمەن جاۋىقتىرىپ تىنارى انىق. «دومبىرا حارام» دەگەن ءسوزدى قازاق قىزى ايتىپ وتىرسا, مۇنى ءبىز ۇلكەن قاۋىپتىڭ نىشانى دەپ تۇسىنەمىز. ۇلتتىق قۇندىلىقتى مۇنداي قورلاۋ بۇرىن-سوڭدى بولماعان شىعار. وسىنىڭ بارلىعى – ءدىني بولىنۋشىلىكتىڭ كەسىرى. كوپ قازاق ءوز ءداستۇر-سالتتارىنان بەزىنىپ وتىر­عانى اقيقات.

مىڭ جىلدان استام ۇلتتىق داستۇر­­مەن ۇيلەسىمدى كىرىككەن اتا ءدىنىمىزدىڭ جولىن قازاق قوعامى قولداۋى قاجەت. بىزدەگى ءدىني ءداس­تۇر قازاق دومبىراسىن, ءانىن, اڭىز-ءاپسانالارىن, ۇلتتىق ويىن­دارىن, سالت-ساناسىن, دۇنيە­تا­نىمىن مانسۇقتاماعان. بابا­لار­دىڭ وسىنداي تاماشا رۋحاني جەتىستىگى بۇگىن دە ورايلى جالعاسۋى كەرەك. بىزگە ساياسي­لان­عان ەمەس, ءداستۇرلى مۇ­سىل­ماندىق قاجەت. ءداستۇرلى ءدىن قازاق حالقىنا ىزگىلىكتى قۇن­دى­لىق­تارمەن جاراسىمدى ءومىر كە­شۋ­دى ۇيرەتكەن. قانشاما قيىن­دىقتى, اشتىقتى باستان كەش­كەن قازاق حالقى كەڭەستىك رەپرەسسياعا ۇشىراعان قانشاما حالىقتى قابىلداپ, قۇتقارۋى ۇلتتىق قۇن­دى­لىقتارمەن ۇندەسۋىنىڭ ارقا­سى ەكەنى اقيقات.

قازاق حالقىندا ازىرشە «امەريكا حالقىنىڭ ۇلتتىق مۇد­دەسى» دەگەن سياقتى اقش حال­قىن توپتاستىراتىنداي ورتاق پسي­حو­لو­گيالىق سەزىم قالىپ­تاس­پاي تۇر. وكىنىشكە قاراي, قازاقستان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي توپتاسۋى ناشار. مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت­تىڭ ازاماتتارى وتانشىل, پاتريوت بولۋى ماڭىزدى. قازىرگى كەزەڭدە حالىقتىڭ كوبى جەكە باسىنىڭ قامىن عانا ويلايتىن دارەجەگە ءتۇستى. جاستار ەلىن تاس­تاپ, شەتەلدەن جاقسى ءومىر ىزدەۋدى كوبەيتتى. ەل بولاشاعى ءۇشىن بيلىك وسى تاعدىرشەشتى ماسەلەنىڭ كۇر­مەۋىن تابۋدى ويلاستىرعانى ءجون. «ەرىم دەيتىن ەل بولماسا, ەلىم دەيتىن ەر بولمايتىنى» اقيقات. سون­دىقتان بيلىك قالا مەن اۋىلدا جاستارعا قامقورلىق جاساۋدىڭ كەشەندى شارالارىن قولعا الۋى كەرەك. بيزنەس اشۋعا جەڭىل كرەديتتەر بەرۋ, وقۋدىڭ اقشاسىن تولەۋ, جاس وتاۋ تىككەندەرگە ءۇي بەرۋ, نارەستەلەرگە كورسەتىلەتىن جاردەماقىنى ءوسىرۋ سياقتى شارالار جاستاردىڭ ەلىنە, وتانىنا, مەملەكەتىنە دەگەن قۇرمەت پەن سەنىمىن كۇشەيتە تۇسەتىنى بەل­گىلى. مۇنداي يگى ىستەردەن قار­جىنى اياماۋ كەرەك. سەبەبى بۇل شارالار ەل بولاشاعىنا جۇمىس ىستەيدى.

حالىق وتىز جىلدان استام سوزىلعان اۆتوريتارلىق بيلىككە جاعىنۋدان, ونى ۇزدىكسىز ماراپاتتاۋدان مورالدىق دەگراداتسيالانۋ دەڭگەيىنە ءتۇستى. قو­عام­داعى ءسوز بەن ءىستىڭ ال­شاق­تانۋى, كەدەيلىك پەن بايلىق جىگىنىڭ تەرەڭدەۋى, حالىقتىڭ تەڭ جارتىسىنىڭ كەدەيلەنۋى رۋحاني مارگينالدانۋ ۇدەرىسىن كۇشەيتتى. جاڭا قازاقستاندا وسى اۋىتقۋ قۇبى­لىستارىن اۋىزدىقتايتىن شارالار جۇيەسىن ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. وتباسىلىق كلاننىڭ, وليگارحتار مەن وليگوپوليالىق توپتاردىڭ حالىق بايلىعىن توناپ, شەتكە شىعارعان قارجىلارىن ەلگە قايتارىپ, قوعامنىڭ وزەكتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتاۋ, ءسوز جوق, قازىرگى بي­لىككە ابىروي اكەلەدى. ءجۇز ميل­ليارد دوللاردان استام ۇر­لانعان اقشا ەلگە قايتارىلسا, ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ ءىس-شارالارىنىڭ ماڭىزدى باستاماسى بولار ەدى. حالىق الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك قا­عيداتتارىنىڭ ۇس­تەم بولاتىنىنا سەنە باستار ەدى. «قايتقان مالدا قايىر بار» دەمەكشى, قايتارىلعان قوماق­تى قارجى حالىقتىڭ بيلىككە جوعالت­قان سەنىمىن ورنىقتىرار ەدى.

مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت بولۋ ءۇشىن قازاق حالقى الەمدىك ەكونو­مي­كالىق تارتىپتەردەن ءوز ورنىن تاباتىن جاعدايعا كەلۋى مىندەتتى. نەمىس ەكونوميسى, سوتسيو­­لوگى كلاۋس شۆاب باتىستىڭ دا­مىعان مەملەكەتتەرى ءتورتىنشى يندۋستريالدىق رەۆوليۋتسيانى باسىنان كەشىپ جاتىر دەپ ەسەپ­­تەيدى. پوستيندۋستريالدى قو­عام تۇجىرىمداماسىنىڭ نە­گىزىن سالۋشىنىڭ ءبىرى ارنولد توينبي حح عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان بەرى قاراي دامىعان ەلدەر پوستيندۋستريالدى قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى دەپ باعا بە­رەدى. مۇنداي قوعامداردىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى ادام فاكتورى ء(بىلىمى, كاسىپتى مەڭگەرۋ شەبەرلىگى, جاڭاشىلدىعى, ءتارتىبى, ت.ب.) نەگىزگى پايدا كوزىنە اينالادى. ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ين­فرا­­قۇرىلىم جەتىستىكتەرىن حا­لىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى پايدالانادى. مۇنداعى شەشۋشى الەۋمەتتىك توپ – ورتا تاپ. ورتا تاپ ەل حالقىنىڭ, 40-70%-ىن  قۇراعان جاعدايدا تۇراقتى الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولادى. «حالىقتىق كاپيتاليزم» قو­عا­مى دەگەنىمىز – وسىنداي قو­عام.

باسەكەگە قابىلەتتى مەملە­كەت قۇرۋ جولىندا ەلىمىزدە وسى تۇرپاتتى ەكونوميكالىق قۇ­رى­لىم بولۋى كەرەك. مەملەكەت قۇ­راۋ­شى قازاق حالقىنىڭ الدىن­داعى ەكونوميكالىق مىندەت – پوست­يندۋستريالدى قوعام قۇرىپ, يندۋستريالدىق رەۆوليۋتسيانىڭ ءتورتىنشى ساتىسىنا كوتەرىلۋ. باسقاشا بولعان جاعدايدا قازاق­ستان الەمدىك وركەنيەت كوشى­نىڭ سوڭىندا قالىپ, دامىعان ەلدەرگە شيكىزات پەن ارزان جۇمىس كۇشىن بەرۋشى بولىپ قالا بەرەدى. ەكونوميكالىق باسەكەدەگى جەڭى­لىستەر تۇبىندە مەملەكەت تاۋەل­سىز­دىگىنە قاتەر ءتوندىرۋى ابدەن ىقتيمال.

بيلىك تە, حالىق تا ەكونومي­كانىڭ شيكىزاتتىق سيپاتىن جەڭىپ, ءوندىرۋشى ەكونوميكاعا اينال­دىرۋعا مۇددەلى بولۋى مىن­دەتتى. قازاقستان الەم­دىك نا­رىققا ساپالى استىق ونىم­دەرىن, ەتتى, ءسۇتتى, مايدى ۇسى­نۋعا قابىلەتتى. اگروكەشەن ونىم­دە­رىن دامىعان ەلدەردەگى ساپا دەڭگەيىنە كوتەرۋ بارىسىندا ەلىمىز پوستيندۋستريال­دى قوعام ورناتۋ مىندەتتەرىن دە شەشۋگە قابىلەتى بولادى. قا­زاقستان بارلىق ءونىم ءتۇرىن وندىرە المايدى. سوندىقتان ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ بارىسىندا نەنى وندىرە الاتىنىن ناقتى شەشىپ الۋى كەرەك.

پوستيندۋستريالىق قوعام قۇرۋ مىندەتى تەك ەكونوميكانى دامىتۋمەن ىسكە اسپايدى. ەركىن ەكونوميكاعا ءتان ەركىن ساياسي جۇيەنىڭ قۇرىلۋى شارت. ولار ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, ىقپالداسۋمەن عانا العا جىلجىپ وتىرادى. اۆتوريتارلىق ساياسي جۇيەلەردىڭ ەكونوميكاعا تۇساۋ بولاتىن تۇستارى جەتەر­لىك. سوندىقتان مەملەكەت قۇراۋ­شى ۇلت رەتىندە قازاق حالقى كونس­تي­تۋتسيالىق مىندەت – دەمو­كرا­تيالىق, قۇقىقتىق, الەۋمەت­تىك جانە زايىرلى مەملەكەت قۇرۋ ۇدەرىسىنە ەرەكشە بەلسەندىلىكپەن اتسالىسۋعا مىندەتتى.

ەلدىڭ ىشىندە دە, سىرتتا دا قازاق ۇلتىنىڭ مەملەكەت قۇ­راۋ­شى ءرولىن تولىققاندى ات­قا­­رۋىنا قارسى كۇشتەر بار. ولار تاس ءتۇيىن بولىپ ساياسي-الەۋ­مەت­تىك توپتاسقان قازاق حال­قى­­نان قورقادى. ءوزارا باق­تا­لاس, ءدىني, تىلدىك بولىنگەن ءالسىز, توپتاسپاعان قازاق حالقى­نىڭ تا­بيعي بايلىقتارىن, رەسۋرس­تا­رىن توناپ, مۇددەسىن اياققا تاپتاۋ وڭاي. كورشىلەس باسىم دەرجاۆالار قازاق حالقىنىڭ ۇلت­تىق, ەكونوميكالىق مۇددەلەرى جو­­لىنداعى كۇرەسكەرلىگىن قا­لا­­مايدى. سوندىقتان قازاق حال­­­قى­نىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ كۇشەيۋى, ۇلتتىق بىرەگەيلەنۋىنىڭ نى­­عايۋى­نا قارسى ءتۇرلى قيتۇرقى شارا مەن ارەكەت جاسالا بەرەتىنىن ءبىر ءسات ەستەن شىعارۋعا بولمايدى.

مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت مارتە­بەسى – اسا جاۋاپتى مىندەت. قازاق حالقى تاۋەلسىز دامۋ بارىسىندا وسى ۇلى ميسسيانى ءوز قولىنا الدى. مەملەكەت قۇراۋشى ميسسيا­سى ساياسات, ەكونوميكا, ما­دە­نيەت پەن الەۋمەتتىك جۇيەدە بار­لىق سالانى قامتيدى, ىقپال ەتەدى. حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بىرە­گەي­لەنۋى, تىلدىك, ءدىني, سايا­سي, يدەو­لو­گيالىق توپتاسۋى ار­قى­لى مەملەكەت قۇراۋشى ميسسيا­سىن, وزىنە جۇكتەلگەن وسى ۇلى ءىستى دۇرىس اتقارسا, ەلىمىز الەمدىك قوعام­داس­تىقتا دامىعان مەملەكەتكە اينالادى.

سايىن بورباسوۆ,

ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى