ابزال ازاماتتىڭ ابىرويى

سۇلۋ سىردىڭ جاعاسىنا بارىپ, ەمىن-ەركىن سۇحبات قۇرىپ, ەل تاريحى مەن تالاي­ قىزىق شەجىرەلەردى تىڭداپ قايتقان ەدىم. سول جولى وڭالبەك زامانداستى ەتەنە جاقىن تاني ءتۇستىم. ول بايقامپاز, كورەگەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولۋمەن­ قابات, ءوز ەلى مەن جەرىنىڭ تاريحىن, اڭىز­دا­رىن وتە كوپ بىلەتىن ازامات ەكەن, سول جاعىنان وتە قاتتى تاڭداندىردى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – وڭالبەك ونەر ادامدارىمەن, اقىن-جازۋشىلارمەن ەتەنە جاقىن جۇرەدى ەكەن. قازاقتىڭ دارىندى درا­ماتۋرگى قالتاي مۇحامەدجانوۆپەن ارا­سىنداعى اعا-ىنىلىك تاتۋلىقتى, ريا­سىز سىيلاستىقتى كوزىممەن كوردىم. قالتاي اعا دا وڭالبەك ءىنىسىن وتە جاقسى كو­رىپ, شىن كوڭىلىمەن قۇرمەتتەيتىنى سەزى­لىپ تۇردى. ەكەۋىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ازىلدەسۋى دە بارىنشا جاراسىمدى. كەيى­نىرەك, دەپۋتات بولىپ جۇرگەن كەزىندە قازاق­تىڭ تاعى ءبىر اسا تالانتتى جازۋشىسى­ ءابىش كەكىلباي ۇلىمەن اعا-ءىنى بولىپ ارالاسقانىنا كۋامىن. ابەكەڭ دە وڭال­بەك­تىڭ العىرلىعىنا, بىلىمدىلىگىنە, باي­قام­پازدىعىنا, اسىرەسە ادەبيەتكە جۇي­رىك­­تىگىنە ءتانتى ەكەنىن ايتاتىن. ءابىش اعا ومىردەن وزعانشا ەكەۋى جاقسى ارالاستى.

قازىر ويلاپ وتىرسام, وڭال­بەك ءساپي­ ۇلى ەكەۋمىزدىڭ تاعدى­رى­مىز دا ۇقساس ەكەن. مەن قارا­عاندى وڭىرىندەگى اتاقتى نۇرا بويىندا ەرجەتسەم, ول قىزىل­وردا توپىراعىنداعى جاڭاقورعان اۋدا­نى كولەمىندە, اتاقتى سىر وزەنىنىڭ بويىن­دا­ بالالىق شا­عىن وتكەرىپتى. تالاي-تا­لاي ءوزارا اڭگىمەلەسۋ ساتتەرىندە اكە­سى­­ مەن اناسى تۋرالى تەبىرەنە اڭگى­مە­لەي­تىن. قۇدايبەرگەن ۇلى ءساپي اقساقال مەن ابىش­قىزى ۇرقيا اپامىزدىڭ ۇرپاعى سىر بويىن­داعى كونە وزگەنت وڭىرىندەگى ورتا مەكتەپتى بىتىرە سالا قالاعا جۇگىرمەگەن, ءوزى تۋعان «وكتيابر» (قازىر قوجاكەنت) ەلدى مەكەنىندە ەكى جىل قوي باعىپتى. دەمەك بولاشاق ۇلت قايراتكەرى قاراپايىم ەڭبەكتىڭ دە اششى ءدامىن تاتقان, سولاي ەرجەتىپ, سولاي ۇلكەن ارمانعا قۇلاش ۇرعان. ول ءومىر جولىنىڭ العاشقى كەزەڭىن جاسىر­ماي «بۇرىن قوي باققان, قويدىڭ ءتىلىن بىلەتىن اداممىن» دەپ ءارى ماقتانىشپەن, ءارى ازىلدەپ قوياتىن. مەنىڭ دە نۇرا جەرىن­دە­گى ءومىر جولىم مەكتەپتى اياقتاعان سوڭ, الدى­مەن قوي باعۋدان باستالعانىن ايتسام, «و, ورەكە, ءبىزدىڭ ءومىرىمىز ءتىپتى ۇقساس ەكەن عوي» دەپ رياسىز ك ۇلىپ الاتىن.

كەيىنىرەك پارلامەنت سەنا­تى­نىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانىپ, بىرگە قىزمەت جاساعان كەزىمىزدە وڭالبەك ءساپي ۇلىنىڭ وتكەن ءومىرىن بۇدان دا تەرەڭىرەك ءبىلىپ, بۇعان دەيىنگى اتقارعان قىزمەتتەرىمەن تانىستىم. ول 1977 جىلعا دەيىن شىعىس قازاقستان وبلىستىق كومسومول كوميتەتىندە حاتشى, سوسىن ماسكەۋدەگى ورتالىق كومسومول كوميتەتىندە جا­ۋاپتى قىزمەتتەردە بولىپتى. ول كەزدە بلكجو ورتالىق ۇيىمىنا قازاق ەلىنەن بارىپ قىزمەت اتقا­رعان قانداستارىمىز ساناۋلى عانا ەدى. سون­داي اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى جاپ-جاس وڭالبەك ازامات ابىرويمەن اتقارىپ, ءوزى­نىڭ ىسكەرلىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابى­لەتىن كورسەتە بىلگەنىن اتاپ ايتۋ كەرەك. ال 1977 جىلى قازاقستان ورتالىق كوم­سو­مول كوميتەتىنىڭ (ارينە, ماسكەۋمەن كەلىسە وتىرىپ) شەشىمىمەن قىزىلوردا وبلىس­تىق كومسومول ۇيىمىنا ءبىرىنشى حات­شى بولىپ بەكىتىلدى جانە وبلىستىق پار­تيا كومي­تە­تىنىڭ بيۋرو مۇشەلىگىنە كان­ديدات بولدى. مىنە, وسى ۋاقىتتان باس­تاپ وڭالبەك ءساپي ۇلى رەسپۋبليكانىڭ ساياسي-الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەرىنە بەلسەنە ارا­لاسىپ كەتتى. اراسىندا ەكى جىل ماسكەۋ­دە­گى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىندا وقىپ قايتقانىن ايتپاعاندا, بۇكىل عۇ­مى­رى سىر وڭىرىنە بايلانعانىن بايقاۋ اسا قيىن ەمەس. ءار جىلداردا سىرداريا, جالا­عاش اۋداندارىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. سول ۋاقىتتاردا قىزىلوردا وبلى­سىنىڭ ەكونوميكاسى قارىشتاپ دا­مىپ, مادەني جانە ساياسي تۇرعىدان دا وسە تۇسۋىنە وڭالبەك ءساپي ۇلىنىڭ ىسكەر­لىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابى­لە­تىنىڭ زور ىقپالىن تيگىز­گەنىن سىر ەلى­نىڭ ازاماتتارى ماقتانا اڭگىمەلەيدى. اسىرەسە وبلىستى بىلىكتى باسشى ەركىن اۋەل­بە­كوۆ باسقارعان تۇستا ول ءوزىن جاقسى قى­رى­نان كورسەتە الدى, بارىنشا تالاپشىل باسشىنىڭ سەنىمىن اقتادى. ونىڭ دالەلى – ەركىن نۇرجان ۇلىنىڭ وعان بۇكىل وبلىستىڭ يدەولوگياسىن, رۋحاني-مادە­ني سالاسىن سەنىپ تاپسىرۋى. قىزمەت جاع­دا­يىندا وزىنە بارىنشا قاتاڭ تالاپ قويا بىلە­تىن ازامات وزگەلەردەن دە سونى تالاپ ەتتى. اسىرەسە جاس ماماندارعا تالاپشىل بول­عانىن, جاس كادرلاردى تاربيەلەۋ ىسىن­دە ونەگەلى ءىز قالدىرا بىلگەنىن وسى كۇنگە دەيىن سىر حالقى ريزاشىلىقپەن ايتادى. ءوزى باسشى قىزمەتتە بولعان جىل­دار ىشىن­دە ول كوپتەگەن جاستىڭ الداعى ومى­رىنە جول كورسەتىپ, باعىت-باعدار بەردى نەمەسە تىكەلەي تاربيەلەپ, جاۋاپتى قىز­م­ەت­تەرگە كوتەرىلۋىنە مۇمكىندىك تۋعى­زىپ­تى. ولاردىڭ اراسىندا كەيىن ەسىم­دەرى رەسپۋب­لي­كالىق دەڭگەيدە تانىمال بول­عان بەردىبەك ساپارباەۆ, قىرىم­بەك كوشەر­باەۆ, بيعالي قايىپوۆ, اتا­مۇرات شامە­نوۆ, بولات ورازوۆ, كەڭەس ماحان­بە­توۆ, جول­تاي ءالماش ۇلى (جازۋشى-دراماتۋرگ), ماحمۇت نالى­باەۆ (كاسىپكەر-مە­تسەنات), گۇل­سارا التىنبەكوۆا, ت.ب. بار. ونەر­­لى جاستار اراسىنان اتاق­تى جىرشى-جىراۋ الماس الما­توۆ­تى, ءانشى-سازگەر ەلەنا ابدى­قا­لىقوۆانى, جەزتاڭداي ءانشى ەلمۇرا جاڭابەرگەنوۆانى, ت.ب. ءوز مۇم­كىن­دىكتەرىن مولىنان كورسەتىپ, قانات جايىپ,­ ەلگە تانىلۋىنا جول اشقانىن ايتىپ وتىرادى.

1997 جىلى وڭالبەك ءساپي­ ۇلى قىزىلوردا وبلىسىنان پار­لا­مەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. ال مەن 1999 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى بولىپ بەكىتىلىپ, ءارى قاراي ەكەۋمىز ءتورت-بەس جىلعا جۋىق ۋاقىت قاتار قىزمەت اتقاردىق. ول دەپۋتاتتىق وكىلەتتىلىگىن 2008 جىلعا دەيىن جالعاستىردى. مىنە, وسى كەزەڭ ارالىعىندا رەسپۋبليكا حالقى ءۇشىن, ەل مۇددەسى ءۇشىن اسا قاجەتتى جۇزدەگەن زاڭ قابىلدانعان بولسا, سول زاڭداردىڭ ساپالى دا ساۋاتتى بولۋىندا وڭالبەك دوستىڭ زور ۇلەسى بار. اسىرەسە ءتىل ماسەلەسىنە بارىنشا باسا نازار اۋدار­دى. ول كوپ جاعدايدا قازاق تىلىندە سويلەيتىن, ال تۇسىنبەي قالىپ, جاقتىرماي جاتقاندار بولسا, ولارعا جاۋاپ قاتىپ «مەملەكەتتىك ءتىلدى سىيلاي بىلەيىك, ارىپتەستەر» دەپ سابىرعا شاقىراتىن. ءتىپتى توقتاماي بارا جاتسا, دالەلدى ءۋاج كەلتىرىپ, جوق جەردەن شۋ شىعاراتىن داۋ­كەس دەپۋتاتتاردى ءوز ورنىنا قوياتىن. وڭالبەك قاي كەزدە دە ويىنداعىسىن اشىق جەتكىزەدى, كوڭىلى تولماعان, كوزى جەتىپ تۇرعان كەمشىلىكتەر بولسا, تۋراسىن ايتادى. بۇل رەتتە وڭالبەك ءساپي ۇلىن ادالدىق پەن ادىلدىكتى سەرىك ەتكەن, قارا قىلدى قاق جارعان ازامات دەپ باعالاۋعا بولادى. وزىمەن بىرگە قاتارلاس-قاناتتاس بولعان, بىرگە قىزمەتتەس بولعان دەپۋتات ءىنى-دوستارى وڭالبەكتى قۇرمەتتەدى, ونىمەن پىكىرلەس ەكەنىن اشىق ءبىلدىردى. قازاقتىڭ ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن اردا ازاماتتارى, ۇزاق جىل بويى دەپۋتات بولعان سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, جابايحان ءابدىلدين, ءابىش كەكىلباەۆ, شەرحان مۇرتازا, مۇحتار التىنباەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, ت.ب. وڭالبەكتى ءىنى-دوس سانادى, ۇلكەن قۇرمەتپەن قارادى.

ءبىر جاعداي ءالى كۇنگە ەسىمنەن كەتپەيدى. مەن رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قىزمە­تىندە وتىرعان كەزىمدە تۇركيا ەلىندە بۇكىل تۇركىتىلدەس حالىقتار وكىلدەرى باس قوسقان ۇلكەن جيىن ءوتتى. قازاقستان جاعىنان باراتىن دەلەگاتسياعا جەتەكشىلىك جاساۋ ماعان جۇكتەلدى دە, ناعىز ۇلتجاندى ازا­مات­تاردان قۇرالعان وتىزعا تارتا كىسى باس بىرىكتىرىپ, انكاراعا اتتاندىق. ورتامىزدا وڭالبەك ءساپي ۇلى دا بار ەدى. جيىننىڭ ءوتۋ بارىسىندا ءبىر ازامات قاتتى ءدىلمارسىپ, قازاق ەلى تۋرالى ىڭعايسىزداۋ اڭگىمە ايتتى. سول كەزدە وڭالبەك دوس ءسوز سۇراپ, مىنبەرگە شىقتى دا, جاڭاعى كىسىگە ءارى جاۋاپ بەرە, ءارى ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى اتقارىپ جاتقان اۋقىمدى ىستەرى جايىنان تەبىرەنە تولعاپ, ۇزاق سويلەدى. ءسوزىن اياقتاعان كەزدە قاتىسىپ وتىرعاندار ەرىكسىز قول شاپالاقتادى. مىنە, اقىل-وي ۇستامدىلىعى مەن ءسوز جۇيەسىن بىلەتىن شەشەندىك دەگەن وسىنداي بولماس پا!

ءوز باسىم وڭالبەك ساپي ۇلى­مەن تانىس بولعانىما, بىرگە قىز­مەت ەتكەنىمە, ءارى قۇرداستاي سىيلاسقانىما ريزامىن. ءبىز وتباسىمىزبەن ارالاستىق. مەنىڭ جارىم جامال مەن وڭالبەكتىڭ جارى قايىرزادا ەكەۋى ەڭ جاقىن قۇربىداي بولىپ كەتتى. مە­نىڭ ۇلىم سەرجان دا, وڭالبەكتىڭ بالا­سى­ ەركەبۇلان دا ديپ­لو­ماتتىق جۇ­مىس­تى قا­لادى. قىسقاسى, ەكەۋ­مىزدىڭ تاع­­دىر-جو­ل­­ى­مىزدا ۇقساستىق وتە كوپ. ارينە, مەن وڭال­بەك­تىڭ شەشەن­دى­گىنە, ءسوز تاپ­قىش­تىعىنا, سونىمەن قابات قاي كەزدە دە ەشكىم­نەن تايسالمايتىن باتىل­دى­عىنا تاڭعالا قارايمىن. بۇل­ – ونىڭ جەكە باس ەرەك­شەلىگى. ونداي وقشاۋ قاسيەتىن باسقا دا تانىس-دوس­تارى جاقسى بىلەدى عوي دەپ ويلايمىن.

وسى كۇندەرى ۇلكەن جۇرەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ۇلتىن جانىمەن سۇيە­تىن ادال ازامات وڭالبەك ءساپي ۇلى سەك­سەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلدى. زايىبى قايىرزادا ەكەۋى نەمەرە-شوبەرەلەردىڭ قىزى­عىنا تويماي, جاس بۋىنعا ورەلى كەڭەس, اتالى ءسوز ايتىپ, ەل مەن ەڭبەك زەي­نەتى تورىنەن لايىقتى ورىن الاتىنى ءسوزسىز.

ورالباي ابدىكارىم ۇلى,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى