جۇك تاسىمالىنىڭ الەۋەتى

بۇگىندە رەسەي ەكونوميكاسى سانكتسياعا ۇشىراپ, بىرقاتار ەلمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ اياسى تارىلدى. وسىن­داي جاعدايدا ورتالىق ازيا ەلدەرى جانە قىتاي ءوز تاۋار­لا­رىن رەسەيدەن تىس ەۋرو­پاعا ەكسپورتتاۋدىڭ جاڭا مۇمكىن­دىكتەرىن ىزدەستىرىپ جاتىر. بۇگىنگە دەيىن سولتۇستىك ساۋدا دالىزىندە رەسەي باسىم رولگە يە بولدى, ال ورتالىق ازيادان ەۋروپاعا تاۋار جەتكىزۋ ءۇشىن قۇرىلعان ورتا ءدالىز نەمەسە ترانسكاسپي حالىق­ارالىق كولىك باعىتى دا الدىڭعى ءدالىزدىڭ بالامالى جولىنا اينالىپ كەلەدى. ءبىز ءسوز قىلىپ وتىرعان ورتا ءدا­لىز­دىڭ ازەربايجان, قىتاي, گرۋ­زيا, قازاقستان جانە تۇركيا ار­قىلى ەۋروپاعا جەتەتىن تاسىمال ۋاقىتىن ءالى دە قىسقارتۋ مۇمكىن بولعاندىقتان, وعان قىزىعۋشىلىق ەرەكشە بولىپ وتىر. ناقتىراق ايتقاندا, ول نەبارى ون ەكى كۇندى قۇراۋى ىقتيمال. ماسەلەن, حالىق­ارالىق گەوساياسي كونفيگۋراتسيا ورتا دالىزگە قوسىمشا يمپۋلس بەرىپ, 2022 جىلى ونداعى كون­تەي­نەرلىك تاسىمال كولەمى 2021 جىل­مەن سالىستىرعاندا 33 پايىزعا ءوستى.

اتالعان زەرتتەۋ ەكى نەگىزگى اس­پەك­تىنى, ياعني ورتا دالىزدە ماق­سات­تى ساياسي شەشىمدەر ارقىلى ساۋدانى كەڭەيتۋ ءۇشىن مودەلدەۋ جانە بولجاۋ ناتيجەسىن پايدالانا وتىرىپ, ساۋدا دەڭگەيىن جان-جاقتى باعالاۋ, ەكىنشىدەن ينفراقۇرىلىمدى دا­مى­تۋدىڭ باسىم باعىتتارىن, تيىم­دىلىكتى ارتتىرۋ جانە قولدا بار مۇم­­كىن­دىكتى پايدالانۋ جاقتارىن قامتيدى.

زەرتتەۋ ناتيجەسىندە بىرقا­تار تۇجىرىم جاسالعان. بىرىنشى­دەن, حالىقارالىق ساياسي احۋال­دىڭ ۋشىعۋى ورتا دالىزدەگى ازەر­بايجان, گرۋزيا, قازاقستان, تۇركيا ەلدەرى ءۇشىن ءتيىمدى ەكە­نىن كورسەتىپ, حالىقارالىق قاۋىم­داستىقتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. ەكىنشىدەن, ورتا ءدالىز ءوز بويىن­دا ورنالاسقان ەلدەردىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. ۇشىنشىدەن, ءدالىز جۇمىسىن جە­تىل­­دىرۋدەگى قوسىمشا شارالار جۇك اينالىمىن ارتتىرۋعا جول اشادى. تورتىنشىدەن, ءدالىز اسى­رەسە قازاقستان, ازەربايجان, گرۋ­­زيانىڭ ساۋدا مارشرۋتتارىن ءارتاراپتاندىرۋدا ۇلكەن ءرول اتقا­رادى. سونىمەن قاتار ءتيىس­تى ساياسي شەشىم ارقىلى قا­زاق­ستان, ازەربايجان جانە گرۋ­زيا ءوز وندىرىستىك قىزمەتىندە ەكس­پورت كو­لەمىن جانە ءونىمنىڭ قو­سىمشا قۇنىن ارتتىرا الادى. بەسىنشىدەن, ورتا ءدالىزدىڭ بويىن­داعى تاسىمال­دىڭ قازىرگى شىعىندارى جوعارى ءارى تۇراقسىز دەپ باعالانعان.

وسى زەرتتەۋدە ازىرلەنگەن ساۋدا مودەلى 2030 جىلعا قاراي قىتاي مەن ەو اراسىنداعى ساۋدانىڭ جالپى كولەمىن شامامەن 30 پايىزعا ارتتىرۋدى بولجايدى. بولجامعا سايكەس, 2030 جىلعا قاراي سولتۇستىك تەڭىز باعىتىنا كاسپي تەڭىزى ارقىلى تاسىمالداۋ كولەمى ءۇش ەسە ارتىپ, 11 ميل­ليون توننانى قۇرايدى.

زەرتتەۋدە ءدال وسىنداي ارتىق­شىلىقتارمەن قاتار كەلە­سىدەي پروب­لەمالار دا كورسەتىلگەن: ءدالىزدى ۇيلەستىرۋ مەن باسقارۋدىڭ بولماۋى; كاسپي جانە قارا تەڭىزدەگى پورتتاردىڭ, سونداي-اق كاسپي تەڭىزى بويىنشا تاسىمالىن پايدالانۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى; ءارتۇر­لى ەلدەردىڭ تەمىرجول كولىگى وپە­را­تور­لارى ءوزارا ارەكەتتەسەتىن شەكارالىق وتكەلدەگى بارەرلەر; ورتا دالىزدە مۇددەلى تاراپتار اق­پاراتتىق تەحنولوگيانى پايدالانادى, الايدا جۇيەنى قولدانۋدا بىرىڭعاي جانە ءوزارا تىعىز ينتەگراتسيا ورناماعان. وسىنداي پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن قاجەتتى ستراتەگيالىق شەشىمدەر مەن ينۆەستيتسيا باعىتتارى ايقىندالعان. وعان مىنالار جاتادى: جۇمىستىڭ ۇزدىكسىز ءجۇرۋى ءۇشىن ءدالىز بويىندا ءتيىستى لوگيستيكالىق شەشىمدەردى ۇسىنۋ; كولىك قوزعالىسىنىڭ كە­دەرگىسىز بولۋى جانە ءمۋلتيمودالدى ينفراقۇرىلىم دەرەكتەرىمەن الماسۋ ءۇشىن پروتسەدۋرالاردى رەفورمالاۋ, ولاردىڭ اسىرەسە شەكارادان ءوتۋ كەزەڭىندە جەڭىلدەتۋ; جول بويىنداعى جۇك اعىندارىن باقىلاۋ, شەكاراداعى كىدىرىستى ازايتۋ ماقساتىندا تسيفرلىق شەشىم­دەردى سينحرونيزاتسيالاۋ; كە­مە­لەردىڭ قوزعالىسىن, پورتتاردىڭ ونىمدىلىگىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, كاسپي جانە قارا تەڭىز ارقىلى تاسىمالدىڭ وپەراتسيالىق تيىمدىلى­گىن ارتتىرۋ; ينۆەستيتسيالىق باسىم­دىقتىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن انىقتاۋ.

وسىنداي ءىس-قيمىلدىڭ ارقا­سىندا 2030 جىلعا قاراي ورتا ءدالىز بويىنداعى تاسىمال كولەمى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسە ءوسىپ, جول ءجۇرۋ ۋاقىتى ەكى ەسە قىس­قارۋى ىقتيمال. ينۆەستيتسيا مەن وپەراتسيالىق قىزمەتتى ساۋات­تى ۇيلەستىرۋ ارقاسىندا ورتا ءدا­لىز ترانسقۇرلىقتىق ساۋدانىڭ ەكو­­نوميكالىق جانە ساياسي تۇراق­تى­لىعىنا ۇلەس قوسا الادى. تەڭىز پورتتارى ارقىلى بۇل قىتايعا, ەۋروپاعا سەنىمدى مارشرۋتتى ورناتا وتىرىپ, ورتالىق ازيا مەن وڭتۇستىك كاۆكازدىڭ الەۋەتىن دامى­تۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن بولجام بار.

ورتا ءدالىز قازاقستانعا نە بەرە­دى؟ ول ەڭ الدىمەن تەمىرجول جۇيەسىن جاڭارتۋ جانە ەۋروپالىق نارىققا كەڭىنەن قوسىلۋعا سەرپىلىس بەرەدى. قازاقستاننىڭ كولىك جۇيەسى ونىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ءالسىز تۇسى رەتىندە كورسەتىلەدى, سوندىقتان بۇل فاكتور قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ سانالادى. قازاقستان ءوز تاۋارىن ەكسپورتتاۋ ءۇشىن كوپ جاعدايدا رەسەي ارقىلى وتەتىن سولتۇستىك تەمىرجول باعىتىنا تاۋەلدى بولىپ وتىر. قىتاي تەمىرجول جەلىسىنە قوسىلۋ, ورتا دالىزدەگى تەمىرجول جەلىسىمەن ينتەگراتسيالانۋ ارقىلى قازاقستان ءبىر باعىتقا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلىپ, ءوز تاۋارىن ەۋروپالىق نارىققا شىعارۋ جولىمەن ەكسپورت كولەمىن ارتتىرا الادى. ەكىنشىدەن, ورتا دالىزگە قوسىلۋ دەگەنىمىز لوگيس­تيكانىڭ جاقسارۋىن بىلدىرەدى.

2023 جىلى ناۋرىزدا «قاز­پوشتا», «WEA-Transport GmbH» (ەو ۋاكىلەتتى تەمىرجول وپەراتورى) جانە «Huapengfei Company of China» (قىتايدىڭ ۇلتتىق لوگيستيكالىق وپەراتورى) اراسىندا مەموراندۋمعا قول قويىلدى. قازاقستانعا رەسەيگە تاۋەلدىلىكتى تومەندەتە وتىرىپ, ءوزىنىڭ ەكسپورتتىق جانە ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتقانى ماڭىزدى بولماق. بولجام بويىنشا ورتا دالىزدەگى جۇك تاسىمالىنىڭ الەۋەتى 2030 جىلعا قاراي جىلىنا 20 ملن تونناعا دەيىن دەپ باعالانادى. ياعني ول تەك كولىك جۇيەسىن دامى­تۋدى ەمەس, قىتاي جانە ەۋرو­پا ەلدەرىمەن, سونىڭ ىشىندە تەحنولو­گيالىق ىنتىماقتاستىق, تەرەڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى دا بىل­دىرەدى. وسى سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ قادامى سىرتقى ساۋدا بايلانىس­تارىن كەڭەيتىپ, قازاقستاننىڭ جاھاندىق تاسىمال تىزبەگىنە قوسۋ ءۇشىن ورتا مەرزىمدىك مەملەكەت سايا­ساتى باسىمدىعىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس.

زارينا اسكەربەك,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى