«كىسەن اشقان» كوتەرىلىس

سان عاسىرلىق تاريحى بار, بايتاق جەرى, بايسالدى ەلى بار رەسپۋبليكانىڭ باسشىلىعى­نا جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ سالت-سانا, ادەت-­عۇرپىنان مۇلدە حابا­رى جوق, كولدەنەڭ ادامدى تاعايىن­داۋ – شەكتەن شىققان كەمسى­تۋ­شى­لىك ەدى. سول ورايدا جەل­توق­­سان كوتەرىلىسى حالىقتىڭ سان­ا-سەزىمى وسكەندىگىنىڭ, ءوزىن تول­­عان­­دىراتىن پروبلەمالارعا ازا­مات­تىق كوزقاراسىن اشىق بىل­دىرە الاتىندىعىنىڭ دا ايقىن كورىنىسى بولدى.

جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن «قازاق ۇلتشىلدىعىن ايىپ­تاۋ», جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن ناۋقا­نى كەڭىنەن ءورىس الدى. بۇ­عان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قىزمەتكەرلەرى قۇلشىنا كىرىستى. جاستاردىڭ باس كوتەرۋىنە قوز­عاۋشى بولعاندار, ۇگىت-ناسي­حات جۇرگىزگەندەر جاپپاي جاۋاپ­قا تارتىلدى. جوق جەردەن پالە ىزدەۋ, قارالاۋ, قۋدالاۋ جۇمىس­تارى ودان كەيىنگى جىلدارى دا جىمىسقى ساياساتتىڭ استارىندا قىزۋ جالعاسا بەردى. الدىمەن «قازاق ۇلتشىلدىعى» دەگەن اتاق­تى قاۋلى شىقتى. ويدان-قىر­دان قاشقان, قۋعىن-سۇرگىن كور­گەن بارشا حالىقتى باۋىرىنا باسقان, پانا بولعان, قوناعىنا ءتورىن بەرىپ, ءوزى بوساعانى قاناعات تۇتقان, قوشە­مەت كورسەتكەن حال­قىمىزدىڭ ماڭ­دايىنا «ۇلت­شىل» دەگەن قارا تاڭبا باسىل­دى. بارلىق مەكەمە-كاسىپ­ورىن­­دا, وقۋ ورنىندا ۇلت­شىل­دىقتىڭ ۇياسىن انىقتاۋ, وسىن­داي پيعىلداعى ادامداردى اشكەرەلەۋ, قوعامنان الاستاتۋ ناۋقانى قارقىن الدى. سول جەلەۋ­مەن كوپتەگەن جاس جۇمىستان بوساتىلدى, وقۋ­دان شىعارىلدى. كەمسىتۋدىڭ, قور­لاۋدىڭ نەشە اتاسىن باس­تان كەشىردى. ادامدىق تۇرعىدا جۇي­كە اۋرۋىنا ۇشىرادى, مامان رەتىندە كاسىپتىك باعىتتا ءوسىپ-دا­مۋىنا توسقاۋىل قويىلدى. ءبىراز ادام ءتىپتى قىلمىستىق جاۋاپ­قا تارت­ىلىپ, سوتتالدى.

ەندى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ باستاۋ بۇلاعى, شىعۋ توركىنى, سەبەپ-سالدارى, تاريحي ماڭىزى جونىندە ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز. قىلى­شىنان قان تامعان قىزىل يمپەريا­نىڭ قيتۇرقى ساياساتىنا ساۋاتتى ءارى اشىق تۇردە نارازىلىق ءبىل­دىرىپ, قارسى تۇرۋ ەلىمىز تاريحىندا سوناۋ حح عاسىر باسىنداعى 20-30 جىلداردان بەرى بولماعان جايت ەدى. 1986 جىلى جەلتوقساندا الاڭعا شىققان جاستار كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, مۇلدەم جاڭا بۋىن­نىڭ وكىلى. كەيدە مىناداي وي كەلەدى: «سول ىزعارلى كۇندەرى ىش­تەن تىنىپ, ءۇنسىز, ءتىلسىز قالعاندا نە بولاتىن ەدى». ەل بولۋدان, ۇلت بولۋدان قالاتىن ەدىك-اۋ... دە­مەك, شىن مانىندە, سەكسەنىنشى جىل­­­دارعى حالقىمىزدىڭ ارى مەن ۇياتى قازاق جاستارى بولدى. جەل­توقسان كوتەرىلىسىنىڭ كەنەت­تەن بۇرق ەتە ءتۇسىپ, الىپ يمپەريا­نىڭ كوسەمدەرى كۇتپەگەن ادۋىن مىنەزدىڭ بوي كورسەتۋىنىڭ سەبەبى مەن سالدارىن ساراپشىلار ءارتۇر­لى تۇسىندىرگەنىمەن, ورتاق بەلگى­لەرى بار ەكەندىگىن دە ايتۋ كەرەك. سول كەزدەگى قازاق قوعامىندا قالىپتاسىپ, ءپىسىپ-جەتىلگەن اۋىر احۋال بۇل كوتەرىلىستىڭ جوق جەردەن پايدا بولماعاندىعىن كورسەتەدى.

دەرەكتەر بويىنشا, 1915 جىل­دىڭ قارساڭىندا قازاقتاردىڭ سانى 6 ميلليونداي بولعان. وكى­نىشكە قاراي, بۇل سان سول سۇراپىل كەز­ەڭدەردەگى سان قيلى, قانقۇيلى سەبەپتەرگە بايلانىستى اينالاسى وتىز جىلعا تولمايتىن ۋاقىت ىشىندە, ناقتىراق ايتقاندا, 1945 جىلى 2,5 ميلليونعا دەيىن كەمىپ كەتتى. «جۇت جەتى اعايىن­دى» دەمەكشى, 1930-1960 جىل­دار ارالىعىندا قازاقستانعا 4 ميل­ليونعا جۋىق ادام كوشىپ كەلدى. 1962 جىلى ەلىمىزدەگى جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ۇلەس سالماعى 29 پايىزعا دەيىن كۇرت ءتۇستى. ال سول سان ساپاعا اسەر ەتپەي قويمادى. قازاق حالقى ءوز تامىرىنان اجىراي باستادى. سالت-سانا, ءبىتىم-بولمىسىنا قاۋىپ تونگەن ۇلتتىڭ بولاشاعى بۇلدىر تارتتى. ءتىپتى قازاق ءتىلى قولدانىس اياسىنان سىرىلىپ, بارلىق حالىق شارۋاشىلىعى سالالارىنان, ءتىپتى كۇندەلىكتى تۇر­مىستاعى قولدانىستان بىرتىندەپ ىعىستىرىلا باستادى. كەڭەستىك جۇيە كەزەڭىندە, ءبىر دەرەكتەر بويىنشا, قازاق ءتىلى ساباعى 700-دەن اسا مەكتەپتە وقۋ پاندەرى قاتارىنان شىعارىلىپ تاستالدى.

سول كەزدەردەگى قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان, كۇشتەپ اكەلىن­گەن سانداعان حالىقتىڭ بۇل ناۋبەتكە ەش كىناسى جوق ەدى. ولار­دىڭ بارلىعى دا سولا­قاي ساياساتتىڭ, تۇر­لاۋسىز تاعدىرلارىنىڭ قۇر­بانى ەدى. الايدا كوپۇلتتى احۋال, ورتاق تىنىس-تىرشىلىك جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ جان-جاقتى دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. ونىڭ ۇستىنە, «جى­عىلعانعا جۇدىرىق» ىسپەتتى, قا­زاق دالاسىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكو­لوگيالىق تىنىسى دا تارىلا باستادى. رەسپۋبليكا الىپ اتوم پوليگونىنا, ەكولوگيالىق اۋرۋلار وشاعىنا اينالدى. ءسويتىپ, 1970-1980 جىلدارى بۇرىنعىسىنشا قازاقستاندى ورىستاندىرۋ, ۇلت­تىق وزىندىك ەرەكشەلىكتەردى جوعال­تۋ, قازاق ءتىلىنىڭ اياقاستى ەتى­لىپ, قۇلدىراۋى, ەكولوگيالىق پروب­لەمالاردىڭ شيەلەنىسۋ ۇدەرىستەرى تەرەڭدەي ءتۇستى.

سونىڭ ءبارى كەلىپ, 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا كوكى­رەك­تى كەرنەگەن اشۋ-ىزا بولىپ اقتا­رىلدى. بۇتىندەي ءبىر ۇلتتى قور­­لاعان ورەسكەل وكتەمدىككە جاس­تار قاۋىمى جالاڭ قولدارىمەن-اق قارسى تۇردى. ولار جوعارعى باسشىلىقتىڭ ارەكەتىنە قارسى وزدەرىنىڭ كەلىسپەۋشىلىگىن اشىق ءبىلدىردى, ءوز حالقىنىڭ ازات ءومىرى ءۇشىن ايقاسقا شىققان سانالى كۇرەسكەرلەر رەتىندە تانىلدى. جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە وسىنداي, توتاليتارلىق ءۇردىس جاعدايىندا ءپىسىپ-جەتىلگەن, تۇبىرىمەن قاتە ۇلتتىق ساياسات سالدارىنان تۋىن­داعان العىشارتتار بار ەدى. كوتە­رىلىس سانداعان جىلدار سورابىندا مىزعىماس قامال سانالىپ كەلگەن كەڭەستىك يمپەريانىڭ ىرگەسىن شايقالتىپ, كوبەسىن سوگىپ, اقىر اياعىندا ىدىراۋىنا اكەلگەن پارمەندى سوققى بولدى. الماتى كەيىندە باكۋ, ۆيلنيۋس, تبيليسي قالالارىندا دا وتكەن ماسكەۋدەگى ساياسي ورتالىققا باعىنباۋدى كوزدەگەن باس كوتەرۋلەر شەرۋىن ءبىرىنشى بولىپ باستاپ بەردى.

ءسويتىپ, جىلدار جىلجىپ وتە بەر­دى. كەڭ قانات جايعان جا­ريالىلىق جەلىمەن توقىراۋدىڭ توڭى ءجىبىپ, تىلدەن تيەك, ويدان تۇساۋ الىنا باستادى. ەلىمىز كولە­مىندە ۇلتتىق مادەنيەتتى, تاريحتى, ءداستۇردى تانۋعا بىرىڭعاي ۇم­تىلىس ءورىس الدى. ۇلتتىق دا­مۋدىڭ سەمىپ قالا جازداعان تامىرىنا جاڭا ءنار قۇيىلدى. وسى تۇرعىدان العاندا 1986 جىلعى جەلتوقسان ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن, ۇلتىمىزدىڭ گۇلدەنۋى ءۇشىن, ونىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى ءۇشىن تەر توككەن, بەينەت شەككەن ازاماتتاردىڭ بارلىعى ءۇشىن دە قادىرلى, قاسيەتتى.

جەلتوقسان قاھارماندارى وزدەرىن جاپپاي سوققىعا جى­عىپ, قاقاعان ايازدا مۇزداي سۋ شاش­قانىنا, وزدەرىنە قارسى يتتەر, بتر-لەر, ساپەر كۇرەكتەرى مەن شوقپارلارمەن قارۋلانعان ميليتسيانىڭ ەرەكشە جاساقتارىن, ارناۋلى اسكەرلەردىڭ كۋرسانتتارى مەن سولداتتارىن ايداپ سالعا­نىنا, سونداي-اق, «بەيبىت جاساق­تار» دەيتىندەردىڭ ارماتۋرامەن سوققىنىڭ استىنا العانىنا, جاپپاي تۇتقىنداۋعا قاراماستان, بىرنەشە كۇن بويىنا بۇكىل ەلىمىزدە ءبىر جەردە اشىق, ءبىر جەردە جاسى­رىن تۇردە حالىقتىڭ ەركى مەن مۇڭ-قايعىسىن جانىنا جالاۋ ەتىپ, رەسپۋبليكانىڭ دەربەستىگىنە, ەركىندىگىنە جانە تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزۋ جولىنداعى كۇرەس­تى جالعاستىرا بەردى. ولار دەنساۋ­لىعىن, بولاشاعىن, ءتىپتى ءومىرىن دە قۇرباندىققا شالدى. سول كەزدەگى ۇل-قىزدارىمىزدىڭ ەرلىگى مەن باتىرلىعى بۇگىندە اڭىزعا, تاعىلىمدى تاريحقا اينالدى. سوندىقتان دا ولاردى ورىندى ماقتانىش ەتە بىلەيىك, كەيىنگى وسكەلەڭ بۋىنعا ۇلگى-ونەگە ەتەيىك.