كوزتۇرتكى كەڭەستىك كەزەڭدە وزىندىك كوزقاراسى ءۇشىن قۋعىندالعان ازامات تۋرالى

– اعا, ايىپ ەتپەڭىز. الدىمەن ءوزىڭىزدى وقىرماندارعا قىسقاشا تانىستىرىپ وتسەك دەيمىز. بۇل  «كىم بولاسىز؟ قايدا جۇ­مىس ىستەپ, نەندەي قىزمەت اتقار­دى­ڭىز؟» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ قوي. مىنە, سوندا اڭگىمەمىز دۇرىس ارناعا تۇسەدى دەپ ويلايمىن.

– ءجون ەكەن, قاراعىم. مەن وسى قوستاناي ءوڭىرىنىڭ پەر­زەن­تىمىن. مىنا اۋليەكول اۋدا­نىن­داعى قازانباسى ورمان شارۋا­شىلىعىندا تۋىپ-ءوستىم. مەكتەپتى وبلىس ورتالىعىندا ءبىتىردىم دە, الماتىعا اتتاندىم. بۇل 1957 جىل. سودان كازگۋ-دا, ونىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە وقىپ, 1962 جىلى ەلگە ورالدىم. جولدامام بو­يىن­شا بەلگىلەنگەن قالالىق پرو­كۋراتۋراداعى جۇمىسىما ەندى كىرىسە بەرگەنىمدە, مەملەكەتتىك قا­ۋىپسىزدىك كوميتەتى قىزمەتكە شاقىرماسى بار ما؟.. قىسقا اڭگىمەدەن سوڭ ولار مەنى مقك-ءنىڭ مينسكىدەگى ارناۋلى مەكتەبىنە جىبەردى. ونى ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن سول ورگاننىڭ قوستاناي وبلىستىق باسقارماسىندا 27 جىل ءۇزىلىسسىز قىزمەت اتقاردىم. قازىر قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىندامىن.

– دۇرىس ەكەن. ال «ديسسيدەنت قۇلماعامبەتوۆ» ىسىنە قالاي تاپ بولىپ, وعان نە سەبەپتى ارالاسىپ ءجۇرسىز؟

– 1964 جىلى جوعارىداعى ارناۋلى مەكتەپتى ءبىتىرىپ كەلدىم دەپ ايتتىم عوي. سودان مەن مقك-ءنىڭ ءوزىمىزدىڭ وبلىستاعى باس­قارماسىندا تەرگەۋشى بولىپ جۇمىس ىستەي باستادىم. باستىعىم كوپ سويلەمەيتىن, ءتۇسى سۋىق پ.دادىكين دەگەن ادام ەدى. 1941-1945 جىل­دار­داعى سوعىسقا قاتىسىپ, سون­داعى «سمەرش» قارسى بارلاۋ قۇرى­لى­مىندا قىزمەت اتقارعان بۇل كى­سىنىڭ كەۋدەمسوقتىعى سونداي, ەشكىممەن امانداسپايتىن. مۇنى ايتپاعاندا, ءبىر بولمەدە وتىراتىن ەكەۋمىزدىڭ ارامىزداعى بۇيرىق رايىنداعى سوزدەر بولماسا, جاي ءتىل قاتىسۋدىڭ ءوزى جوقتىڭ قاسى ەدى. تاڭنىڭ اتۋى مەن كۇننىڭ باتۋى­نا دەيىن قاۋىرت ءبىر جۇمىس ىستەپ جاتقانداي تۇرتكىلەنەدى دە وتىرادى. مەنى دە جۇمىسسىز قاراتىپ وتىرعىزبايدى.

ءبىر كۇنى ول: «مينسك مەكتەبىنەن العان تەوريالىق ءبىلىمىڭ – باسقا نارسە. ونى ومىردەگى پراكتيكالىق جاع­دايلارمەن ۇشتاستىرىپ وتىر­ماساڭ بولمايدى», دەدى. ءسويت­تى دە: «باسقارمانىڭ وپەرا­تيۆتىك قۇرامىندا وتەتىن ساياسي ساباقتى جۇرگىزۋگە ازىرلەن. وندا «ۇكى­مەت­كە قارسى ۇگىت جانە ناسيحات» تاقى­رىبىندا بايانداما جاسايسىڭ»,  دەپ ءسوزىن اياقتادى.

– جاقسى, جولداس اعا تەر­گەۋشى, – دەدىم مەن ءسال ويلانىپ. – بىراق وعان قاجەت ومىرلىك مى­سالداردى قايدان الامىن. وداق بويىنشا مۇنداي, ياعني زاڭ­نىڭ 56-بابىمەن جاۋاپقا تارتىلعاندار وتە از, ىلۋدە بىرەۋ عانا عوي.

– تومەنگى قاباتتاعى مۇراجايعا بار, – دەپ قىسقا قايىردى ءسوزىن باستىعىم. – وندا قۇلماعامبەتوۆ ماحمەت اتتى ادامنىڭ قىلمىس­تىق ءىسى بار. – ونى 1962 جىلى مەن ءوزىم تەرگەپ, قوعامعا قارسى پى­كىرى, ۇلتشىلدىعى جانە ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان جۇيەنى قارا­لاۋعا تىرىسقان ارەكەتتەرى ءۇشىن قىلمىستىق كو­دەكستىڭ جوعارىداعى ءوزىڭ ايتقان بابى بويىنشا جاۋاپقا تارتقانمىن. بۇعان قوسا مقك-ءنىڭ سول جىلعى «سبورنيك» جۋر­نالى تىگىندىسىن دە قارا. ونىڭ نو­مىرلەرىنىڭ بىرىندە مەن وسى ءىستى تالداپ, ماقالا جازعانمىن. سونى پايدالان.

مىنە, ماحمەت قۇلما­عام­بە­توۆتىڭ اتى-ءجونىن مەن العاش رەت وسىلاي ەستىپ, بىلگەن ەدىم, شى­­راعىم. ەسىل ازاماتتىڭ جاۋاپ­قا تار­تىل­عاندىعى ىسىمەن دە جوعا­رى­داعى تاپسىرمانى ورىنداۋ بارىسىنداعى ىزدەنىس ۇستىندە تانىسقان بولاتىنمىن.

– سونىمەن ول قانداسىمىز كىم ەكەن؟ تۋعان جەرى, وسكەن ورتاسى؟ العان ءبىلىمى مەن ماماندىعى جانە جۇمىس ىستەگەن جەرى؟..

– بولاشاق كەيىپكەرىمىز 1930 جىلى قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭ­­دىقارا اۋدانىنداعى ەڭبەك ۇجىم­شارىندا دۇنيەگە كەلىپتى. سول اۋىلداعى ورتا مەكتەپتى بى­تىرگەن سوڭ, كازگۋ-ءدىڭ فيلوسوفيا جانە ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى وتە جاقسى باعا­لارمەن اياقتايدى. ءسويتىپ, جاس مامان العاشقى ەڭبەك جولىن تۇ­رىكمەنستاننىڭ چاردجوۋ قالا­سىنداعى پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتتا وقىتۋشى بولىپ باس­تاي­دى. ۋاقىت وتە كەلە ول كۇنى كەشە ءوزى وقىعان توم-توم كىتاپ­تارداعى فيلوسوفيا مەن سايا­سي ەك­ونوميانىڭ كەيبىر تەو­ريا­لىق ماسەلەلەرى كەڭەستىك شىن­دىقپەن سايكەس كەلمەيتىندىگىن كورەدى. بۇل ويىن جانىنداعى وقى­تۋشىلارمەن بولىسۋگە تىرىسادى. كەيبىر پىكىرلەرىن لەكتسيا ۇس­تىندە ستۋدەنتتەرگە اشىق ايتادى دا. ءيا, توتاليتارلىق جۇيە – كازارمالىق سوتسياليزمدە ونداي كەرەعار ءومىر شىندىعىنىڭ بارى راس ەدى. بىراق مۇنى وكىمەتتىڭ قۇلاقتارىنا قۇيىپ تۇرىپ بەرگەن ۇعىمىنان باسقاشا پايىمداۋ كافەدراداعى ارىپتەستەرىنە مۇلدەم تۇسىنىكسىز جايت-تىن. ولارعا بۇل ۇنا­مايدى. وسىلايشا, ماحمەت كۇل­ماعامبەتوۆتىڭ جوعارىداعىداي ەركىن ويلىلىعى كوپ ۇزاماي ينس­تيتۋت پارتيا ۇيىمىنا جەتەدى. ارنايى ورگانعا حابارلانىپ, جاس ماماندى قۋدالاۋ باستالادى. مۇن­داي قىسىمعا شىداي الماعان ول اتالعان جوعارى وقۋ ورنىنان ء«وز ەركىمەن» كەتۋگە ءماجبۇر بولادى.

سودان كەيىن ءبىز ءسوز ەتىپ وتىر­عان جان قىرعىزستان استاناسى فرۋنزەدەگى مەديتسينا ينستيتۋتىنا كەلىپ, فيلوسوفيا ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى. كوپ ۇزاماي بۇل جەردە دە ول سو­ڭىنا ەرگەن قوڭىراۋدىڭ سالدارىنان كوزگە تۇرتكى بولا باستايدى. وقىتۋشىلار مەن پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ماحمەتتى ءجيى-ءجيى سىنعا الىپ, وتىرسا وپاق, تۇرسا سوپاق ەتەدى. قايدا بارارىن بىلمەگەن كەيىپكەرىمىز ەندى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنا كەلىپ, زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋعا شەشىم قابىلدايدى. بىراق مۇندا دا ساتسىزدىك... مۇنان سوڭ تاعدىر ەندى ونى ماسكەۋگە قاراي جەتەلەيدى. ءسويتىپ, ول وداق استاناسى ىرگەسىندەگى مانتۋروۆو قالاسىنان ءبىر-اق شىعادى. وسى جەردە قارا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, كۇدىكتى ادام رەتىندە كوزگە تۇسەدى. ۇيىنە ءتىنتۋ جۇرگىزىلىپ, جاۋاپقا الىنادى. قازاقستانعا قايتۋعا «كەڭەس» بەرىلەدى. رۋدنىيعا كەلىپ, ەلەكترمونتەر بولىپ جۇرگەندە تۇت­قىندالادى.

– قالاي؟ نەگە؟

– وعان سەبەپ, ونىڭ ارتىنان ەرگەن بۇرىنعى قوڭىراۋىنان باسقا, تۇراقتى جۇمىسىنىڭ جوقتىعى ەدى. ءيا, وتباسىلىق ومىردە جولى بولماعان, شامشىل مىنەز-قۇلقىنا بايلانىستى جۇمىسقا ورنالاسا الماعان كەيبىر ادامداردى ول كەزدە جەرگىلىكتى بيلىك قوعامداعى «ماسىل», «ارامتاماق», وزگەنىڭ ەڭبەگىنەن كۇن كورۋشى «جاتىپ ىشەر جالقاۋ» دەپ كۇستانالايتىن. سونداي توپپەن ۆاگوننان جۇك ءتۇسىرىپ, قازاندىقتا وت جاعىپ, مونتەر بولىپ ۋاقىتشا ناپاقا تاۋىپ جۇرگەن ماحمەتتىڭ كۇدىككە ىلىگۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, ونىڭ سوناۋ بالا كەزدەن بەرگى فوتواپپاراتقا دەگەن اۋەستىگى ەدى. سول ادەتپەن ءار جىلدارى تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردە كەڭەستىك قوعامنىڭ كۇنگەيى عانا ەمەس, كولەڭكەلى تۇستارى دا كورىنىس تاپقان-تىن. مىنە, سولار: «بۇل فوتولار باتىس باسپاسوزىنە جىبەرۋ ءۇشىن ادەيى تۇسىرىلگەن», دەلىنىپ, وزىنە سور بولىپ جابىسادى. ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتى ماسكەۋ وبلىسىنداعى «اڭگىمەلەسۋدەن» كەيىن مقك-ءنىڭ قوستاناي وبلىستىق باسقارماسىنداعى پ.دادىكين جۇرگىزگەن تەرگەۋدەگى تومەندەگى جاۋاپ ايعاقتايدى.

«…مانتۋروۆو قالاسىندا تۇ­رىپ جاتقانىمدا ءۇي-كۇيى جوق قايىر­شىلاردى, ءۇستى-باسى كىر ماس­كۇنەمدەردى, قوقىس تاسيتىن اس­سەنيزاتور كولىگىن سۋرەتكە تۇسىر­گەنىم راس, – دەپتى ول 1962 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنداعى تۇسىنىكتەمە سوزىندە. – ءتىنتۋ كەزىندە تەرگەۋشى 100-گە تارتا فوتونىڭ 30 شاقتىسىن تاڭداپ الدى. كەزىندە ونىڭ ارقايسىسىنا مازمۇنىنا سايكەس ات قويىپ ەدىم. مىسالى, «مينياتيۋرنىي ۋزكوكولەينىي پاروۆوز» دەگەنىم, قالالىق پاركتەگى بالالار تەمىرجولىندا تۇر­عان وتە ەسكى, بىراق سيرەك كەز­دەسەتىن كىشكەنتاي پويىزدىڭ كو­رىنىسى بولاتىن. ال «مۋجيكي حمە­لەۆكي» سۋرەتىنىڭ تاريحى بىلاي. ءبىر كۇنى قالا ىرگەسىندەگى كەڭشاردىڭ 2-3 جۇمىسشىسى ءبىزدىڭ شاتىر جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ, اپپارات ۇستاپ وتىرعان مەنەن وزدەرىن فوتوعا ءتۇسىرۋدى سۇرادى. شىعارعان سۋرەتىم ولارعا ۇناعان بولۋى كەرەك, ەرتەسىندە راقمەتىن ايتىپ, بىرەۋى كەتەرىندە قولىنداعى ىدىستان ماعان ءسۇت قۇيىپ بەرگەنى ەسىمدە. بۇل پلەنكا كادرىندا ساياسي ماعىنا بار دەپ كۇماندانساڭىزدار, ونىڭ ءمان-جايىن وسى فوتوعا تۇسكەن كىسىلەردەن سۇراۋلارىڭىزعا بولادى عوي. ودان كەيىنگى سۋرەت اتتارى مىناداي ەدى. «پري لامپە ۆ كلۋبە», «ستارۋحا», «دەۆۋشكا – سۋچكورۋب», «فوتو نيششەگو», «اس­سەنيزاتور»... اسىرەسە سوڭعى فوتونى كورگەندە كىم-كىمنىڭ دە بولسىن بەتىنە كۇلكى ۇيىرىلەتىن. سەبەبى دارەتحانالارداعى ءناجىس تاسۋشى وسى ءبىر سالدىر-گۇلدىر ەتىپ, ساسىپ-مۇڭكىگەن قوس بوشكەلى ات اربا كەلە جاتقاندا ءبىز جيىركەنىپ, مۇرنىمىزدى باسا, جان-جاققا تۇرا قاشاتىن ەدىك. كورىپ وتىرسىز, بۇلاردىڭ ءبارى – ومىردەگى ءجيى كەزدەسەتىن كورىنىستەر. سوندىقتان ول تۋرالى سۋرەتتەردى قاراعان كىسىدە ۇكىمەتكە قارسى ەشقانداي وي بولۋى مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ كورىكسىز جاعىن ىلعي كورسەتە بەرۋ قوعامعا ۇناماۋى دا مۇمكىن. بىراق مەن زاڭعا قارسى ەشقانداي ءىس-ارەكەت جاساماعانىما سەنەمىن. قوقىس قوپارعان قايىرشىلار, ءۇي-كۇيسىز ماسكۇنەمدەر كەز كەلگەن مەملەكەتتە بار عوي. ءيا, بۇل كەڭەس وكىمەتىنە عانا ءتان نارسە ەمەس. ەندەشە, نەگە وسى سۋرەتتەردەگى كورىنىستەر سونشاما ءبىزدى ۇركىتۋگە ءتيىس؟..».

– تەرگەۋ كەزىندە ماحمەت قۇلماعامبەتوۆكە تاعى قانداي ايىپتار تاعىلدى ەكەن؟ بۇل جونىندە مۇراعاتتاعى ءسىز كورگەن ىستە ناقتى فاكتىلەر بار ما؟

– «ۇلتشىلدىق». «ۇكىمەتكە قارسى ۇگىت-ناسيحات». «مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا بايلانىستى قاۋىپتى ويلار»... الدىڭعى ماسەلەگە كەلەر بولساق, كەيىپكەرىمىز جاۋاپ الۋ كەزىندە: «ۇلت ماسەلەسى مەنى كوپ ويلانتىپ, تولعاندىرادى, – دەپ باستايدى ءسوزىن. – بىراق ءوز باسىم ۇلتشىل ەمەسپىن. ءوزىڭدى باسقادان جوعارى ۇستاۋ, باسقانى جەك كورۋ دەگەن مەندە جوق قاسيەت. دەسەم دە ورىس حالقىنىڭ كەيبىر وكىلدەرىنىڭ از ۇلتتارعا مەنسىنبەۋشىلىكپەن قارايتىنىنا توزە المايمىن. ون­دايلار ءبىزدى ەكىنشى سورتتى ادام­­دارعا, اقىل-ەسى جەتىمسىز جان­دارعا بالايدى. ساۋاتسىز, قابىل­ەت­­سىز كەيبىر ورىستاردىڭ ءبىلىم­دى, پاراساتتى قازاقتاردى كە­كەتىپ, مۇقاتىپ قالاتىنىن كىم كور­مەي ءجۇر؟.. اعا حالىقتىڭ سون­داي مادەنيەتسىز, ۇردا-جىق وكىلدەرىنىڭ ۇلتىمدى قارالاپ, مەنىڭ ار-وجدانىمدى اياققا باسۋلارىنا بولا ما؟!». ال ايىپتالۋشىنىڭ «مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا قا­تىستى قاۋىپتى ويلارىنا» كەلسەك, «دەموكراتيا تۋرالى ءسوز بولسا, – دەيدى مقك وكىلىنە, – ول قاعاز جۇزىندە عانا بار. ونىڭ ومىردەگى ناعىز ىستەرگە ەشقانداي قاتىسى جوق. مىسالى, سايلاۋدى الايىق. ءبىز ءوز قالاۋلىلارىمىزدى تاڭداپ, وعان داۋىس بەرمەيمىز. تىزىمدەگى الدىن الا دايىندالعان فاميليا­لاردى بيۋللەتەنگە سالامىز دا قويا­مىز. بۇل – سايلاۋ ەمەس, جۇرتتى الداۋ.

ال جەرگىلىكتى كەڭەستەرگە كەلسەك, ونىڭ دا ءرولى تەك قاعاز بەتىندە. ولاي دەيتىنىم, ەلگە ەڭ جاقىن بۇل جۇيە دە پارتيا اپپاراتىنىڭ قو­لىندا. سوندىقتان بىزگە كوممۋنيس­تەرگە قارسى ءسوز ايتۋعا, ول ەسەپتە تۇراتىن پارتيا ۇيىمىن سىناپ-مىنەۋگە بولمايدى. راس, مەنى كەڭەس وكىمەتى وقىتىپ, جەتكىزدى. ادام ەتتى. بىراق مەن ونىڭ اق دەگەنىن العىس, قارا دەگەنىن قارعىس دەپ ايت­قانىنىڭ بارىمەن كەلىسە بەرۋگە ءتيىس ەمەسپىن. ويتكەنى ءار ادامنىڭ ءوز پىكىرى بولۋى كەرەك».

ەندى ماحمەت قۇلماعامبەتوۆكە تا­عىلعان كەلەسى ايىپتى بايان­دايىق. ء«سىز وكىمەتكە قارسى ۇگىت-نا­سيحات جۇمىسىن جۇرگىزىپ كەل­دىڭىز. وسى تۋرالى جاۋاپ بەرۋىڭىزدى سۇراي­مىن» دەگەن تەرگەۋشىگە ول: «مەن, – دەيدى, – ەشقاشاندا ولاي ىستەگەن ەمەسپىن. كوممۋنيستىك پارت­يانىڭ, ءوز ويىمشا, جۇرگىزىپ وتىر­عان كەيبىر ساياساتى تۋرالى جەكە پىكىر ايتقانىم راس. مى­سالى, بريگاداداعى جۇمىس ىستەي­تىن كىسىلەرمەن تۇسكى ءۇزىلىس كەزىندە ساياسي تاقىرىپتا اڭگىمە بولا قالعان كەزدە ءوز ويىمدى جاسىرماي اشىق ايتاتىنمىن. بىراق تا ول ەش ۋاقىتتا بيلىككە قارسى باعىتتالعان سيپاتتا بولعان ەمەس. مىسالى, ۇكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك نەسيەلەردى «كونسەرۆاتسيالاۋى» ماعان تۇسىنىكسىز جاعداي بولدى. سوعىستىڭ اياقتالعانىنان بەرى قانشا جىل وتسە دە, اتقارۋشى ورگان ءوز قارىزىن حالىققا قايتار­ماي وتىر. مەن ساياسي ەكونوميا مەن فيلوسوفيانىڭ مامانى بولعاندىقتان, بۇل جاعدايدىڭ ءبارىن قۇپتاپ باسىمدى يزەي المايمىن. ۇكىمەتكە قارسى ناسيحات دەگەن – وزىندىك مازمۇنى بار كىتاپ, پاراقشالاردى دايىنداپ, تاراتۋ. مەن ءويتىپ كورگەن ەمەسپىن. پارتيانىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان كەيبىر ساياساتىن تولىق ءتۇسىنۋ ءۇشىن وي-پىكىرلەرىمدى داپتەرگە كۇندەلىك رەتىندە جازىپ وتىرعانىم بار. ونى مەن كوپتەگەن ماسەلەگە, مىسالى, حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايى, مەملەكەت قۇرىلىسى تۋرالى وي-پىكىرلەرىمە ارنادىم. ولاردى ۇكىمەتكە ءبىر نۇقسان كەلتىرەيىن, نە شەتەلدەردەگى كسرو-عا قارسى ورتالىقتارعا جىبەرەيىن دەگەن جوس­پار بولعان ەمەس. مەنىڭ ماقساتىم كوكپ-نىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان سايا­ساتى عىلىمي تەورياعا قايشى كەلەتىنىن دالەلدەپ, ونىڭ كەيبىر جاعدايلارىنا رەۆيزيا جاساۋ ەدى».

ماحمەت قۇلماعامبەتوۆكە تا­عىلعان كىنالار مەن ايىپتاردىڭ, وعان بايلانىستى تەرگەۋشىگە قايتارعان جاۋاپتارىنىڭ ءبىر پاراسى, قىسقاشا ايتقاندا, مىنە, وسىنداي. بۇدان ول كىسىنىڭ ويى جۇيرىك, سوزدەرى دالەلدى, اقىلدى دا العىر جان ەكەنى بايقالادى. الدىندا وتىرعان ادامنىڭ تەمىردەي بەرىك لوگيكاسىنا تاڭدانىپ, نە ىستەرىن بىلمەگەن مقك وكىلى ەندى وعان قىسىم كورسەتىپ, بوپسالاۋعا كوشە­دى. مۇنىمەن قاتار جاۋاپ الۋ پا­راقشاسىنىڭ كەيبىر بەت­تەرىنە ول ايتپاعاندى «ايتتى», مويىن­داماعاندى «مويىندادى» دەگەن وزىمبىلەرمەندىككە دە بارادى.

– ونى نەدەن كورۋگە بولادى؟ ءسىز وقىپ, تانىسقان ىستە وعان ناقتى ايعاق, مىسالدار بار ما؟

– بار. ول ماحمەت قۇلماعام­بەتوۆتىڭ 1963 جىلدىڭ 1 مامىرىندا سوت تەرگەۋىنە نارازىلىعىن ءبىلدىرىپ, قازاق كسر جوعارعى سوتىنا جولداعان كاسساتسيالىق شاعىمى. كولەمى 26 بەتتەن تۇراتىن وندا ول ءبارىن ايتىپ, سونىڭ ىشىندە تەرگەۋ مەن سوت تاراپىنان بولعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى دالەلدى تۇردە كورسەتەدى. اتاپ ايتقاندا: «بۇل ورگان مەنىڭ ەڭ ناشار دەگەن ويىم­نان شىقتى, – دەپ باستايدى مۇڭ-زارىن اعامىز. – ويتكەنى: 1) جاۋاپ الۋ كەزىندە تەرگەۋشى مەنى «اككى قىلمىسكەرسىڭ» دەپ قورلادى. كىنام بەلگىلى بولماي تۇرىپ, ونىڭ بۇلاي قورقىتىپ-ۇركىتۋگە قانداي قۇقى بار؟ 2) ول مەنەن تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتۋىنا دەيىن ۇزدىكسىز جاۋاپ الۋدى ادەتكە اينالدىردى. سودان بارىپ ەس-ءتۇسىمدى بىلمەيتىن حالگە جەتتىم. 3) تەرگەۋشى مەنىڭ ايتقاندارىمدى حاتتاماعا ءوز قولىممەن جازۋىما رۇقسات ەتپەدى. مۇنىڭ ءبارىن وقىت­پاي, وزىنە «ىڭعايلاپ» تول­تىر­عاندىقتان, ايعاق بىرجاقتى, تەك مەنى قارالاۋ سيپاتىندا بولىپ شىقتى. 4) ول ەگەر ايتقانىنا كون­بەسەم, تەرگەۋدى كوپ ۋاقىتقا سوزا بە­رەتىنىن, بۇل از بولسا قو­لىندا باسقا دا اشكەرەلەۋشى ماتەريالدار بار ەكەنىن ەسكەرتىپ, وسىنداي پسي­حولوگيالىق بوپسا ارقىلى جۇي­كەمدى توزدىردى. مۇنداي ارانداتۋ ءتاسىلىن تەرگەۋشىدەن كۇتپەگەن ەدىم».

ال ەندى سوتقا كەلەيىك. بۇل جو­نىندە ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز: «ونىڭ توراعاسى بۋگاەۆ كوزىمەن اتىپ, ايتايىن دەگەنىمە ەرىك بەرمەدى, – دەيدى. – ايىپتاۋ قورىتىن­دىسىمەن دە تانىسا المادىم. ولار قۇجاتتىڭ قۇپيالىلىعىنا سۇيەنىپ, ونىمەن تۇرمەنىڭ ارنايى بولىمىندە كوز جۇگىرتىپ وقۋىما عانا مۇمكىندىك بەردى. كەرەكتى جەرلەرىنەن ۇزىندىلەر جازىپ الىپ, سوت وتىرىسىنا دايىندالۋىما وسىلاي كەدەرگى جاسادى. ءتىپتى ارىز جازاتىن قاعازدى الۋدىڭ ءوزى ماعان قيىنعا سوقتى. بولعان جاعدايدى ايتا باستاسام, سوت توراعاسى بۋگاەۆ­تان: «توقتات!» «قىسقارت!» دە­گەن سوزدەردەن باسقا ەشتەڭە ەستي الما­دىم».

امال نە, ەسىل ازاماتتىڭ جوعا­رىداعى جانايقايىنا ەشكىم قۇلاق اسپايدى. وعان دالەل, وزىنە 56-باپتىڭ 1-تارماعىن كۇشتەپ تاڭعان قوستاناي وبلىستىق سو­تىنىڭ 1963 جىلعى 17 ساۋىردەگى ۇكى­مىنە نارازىلىق تانىتقان ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتىڭ 1 ما­مىر­داعى شاعىمىن جوعارعى سوت­تىڭ 29 مامىردا قاراپ, ەش وزگەرىسسىز قالدىرۋى. راس, وسى ور­گان­نىڭ پرەزيديۋمى 16 تامىزدا سوتتالۋشىنىڭ نەگىزگى جازاسىن وتەۋ تۋرالى رەجىمگە بايلانىس­تى ۇيعارىمدى بۇزىپ, ءىستى قايتا قاراۋعا جىبەرەدى. بىراق ەشقانداي جاقسىلىق بولمايدى. قوستاناي وبلىستىق سوتى 1963 جىلدىڭ 2 قىر­كۇيەگىندەگى ۇكى­مىندە «ەڭبەكپەن تۇزەۋ كو­لونيا­سىنداعى كۇشەيتىلگەن رەجىم» ءسوز تىركەسىن «قاتاڭ رەجىم» دەگەن ۇيعارىممەن الماستىرىپ, ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتى 7 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جانە 3 جىل جەر اۋدارۋعا كەسەدى.

– وبال-اي... قايران ازامات جازاسىن قايدا وتەدى ەكەن؟ قاپاستان شىققاننان كەيىنگى ءومىرى شە؟ ودان حابارىڭىز بار ما؟

– موردوۆيادا. سونداعى ۆلا­ديمير قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى سايا­سي تۇتقىندار لاگەرىندە بولادى. وزىنە ءتيىستى 7 جىلى بىتكەن سوڭ, كومي اسسر-نىڭ ميكۋن, ۋحتا, ۆۋكتۋل جانە سىبىردەگى سۋر­گۋت ەلدى مەكەندەرىنە قونىس اۋدا­رادى. ويتكەنى 3 جىلدىق جەر اۋدارۋ جازاسىن وتەۋى كەرەك قوي. ودان كەيىن ياكۋتياداعى چۋلمان كەنتىندە تۇرىپ, ينجەنەر, اعاش شەبەرى جانە كەڭسە قىزمەتكەرى سياقتى جۇمىستار اتقارادى. 1977 جىلدىڭ كۇزىندە ۋكراينانىڭ حاركوۆ قالاسىنا كەلەدى دە, گالينا مويسەەۆنا بەر دەگەن كەلىنشەككە ۇيلەنەدى. ونىڭ يزرايلدە تۋىستارى بار ەكەن. ەكەۋى اقىلداسىپ, شەتەلگە كەتۋگە بەل بايلايدى. ءسويتىپ, ىزدەنىپ ءجۇرىپ ءتيىستى ورىنداردان رۇقسات الادى دا, الدىمەن ۆەناعا بەت الادى. وندا بارعان سوڭ نەكەلەرىن بۇزىپ, اجىراسادى. ايەل يزرايل استاناسى تەل-اۆيۆكە باعىت الادى. ماحاڭ گەرمانياعا تارتادى. سونداعى ميۋنحەن قالاسىنا جەتكەننەن كەيىن «ازات ەۋروپا», «ازاتتىق» راديوستانسالارىنا قىز­مەتكە ورنالاسادى. اقش كونگرەسى قارجىلاندىرىپ, كسرو-عا قارسى حابار تاراتاتىن بۇل مەكەمەنىڭ الەۋەتى زور ەدى. ماحاڭ, مىنە, سونداعى قازاق ءبولىمىنىڭ تاۋلىگىنە 6 ساعاتتىق حابارىن ەفيرگە شىعارۋعا قاتىسىپ وتىرادى. ول باعدارلامانى, ارينە, سول كەزدەرى كەڭەستىك قازاقستانداعى ەكىنىڭ ءبىرى تىڭدايتىن دەسەك, شىندىققا سايكەس كەلمەس ەدى. سەبەبى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ارنايى قىزمەتى بۇل راديو تولقىندى قوسىمشا دىبىس­تارمەن باسىپ, ەلگە جەتكىزبەۋگە تىرىساتىن. بىراق الماتىداعى 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە ءبارىمىزدىڭ سول ەفيردەن ميۋنحەندەگى ماحمەت اعا حابارىن تىڭداۋعا ارەكەتتەنگەنىمىز راس. ويتكەنى ايازدا بەت-اۋزى دومبىعىپ, كوك مۇزدا تاياققا جىعىلىپ جاتقان ءىنى-قارىنداستارىمىزعا ماحاڭنىڭ الىستان جەتكەن ءۇنى مورالدىق دەمەۋ بولدى. سول كۇندەرى دە, ودان كەيىن دە ول قازاق جاستارىنىڭ وداقتا العاش رەت وسى ءبىر الىپ يمپەريا رەجىمىنە قايمىقپاي قارسى شىققانىن دۇنيەجۇزىنە ماقتانىش ەتىپ ايتۋدان تانبادى.  

...عاليحان اعا وسى سوزدەردى ايتتى دا: «ەگەمەندىك لەبى ەسكەن 1990 جىلى قازاق كسر باس پروكۋرورى جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتىڭ ىسىنە بايلانىستى نارازىلىق ءبىلدىردى, – دەدى. – ءسويتىپ, بۇل ماسەلە سول جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىندا رەسپۋبليكا جوعارعى سوتىنىڭ پلەنۋمىندا قارالدى. ناتيجەسىندە, سوعان دەيىنگى وعان قاتىستى بارلىق سوت اكتى­سىنىڭ كۇشى جويىلىپ, ءوزىمىز ءسوز ەتكەن جاننىڭ ءىس-ارەكەتىندە قىلمىس قۇرامىنىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى ول تولىق اقتالدى. بار بىلەتىنىم وسى, قاراعىم. ال ونىڭ ودان كەيىنگى ومىرىنەن حابارىم جوق».

قاريانىڭ ءسوزىن تىڭداپ بولىپ, اسەرلى اڭگىمەسى ءۇشىن راقمەت ايتتىم. سودان سوڭ ينتەرنەتكە ءۇڭىل­دىم. ويىم «كەيىپكەرىمىزدىڭ باتىستاعى تاعدىرىنان ءبىر دەرەك تابىلىپ قالار ما ەكەن؟» دەگەن ءۇمىت. تاپتىم! بار ەكەن. ىزدەگەن ماعلۇماتىمدى ە-history.kz سايتىنا قويعان ونىڭ بالالىق شاقتاعى تانىسى, كەيىن 50-جىلدارى كازگۋ-دە قاتار وقىعان زامانداسى, قازىر ەسىمى ەلىمىزگە بەلگىلى انتروپولوگ ورازاق سماعۇلوۆ بولىپ شىقتى. اكادەميك اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, گەرمانياعا بارعان 70-جىلداردىڭ اياعىندا ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ ۇيلەنەدى. ايەلى ناتاشا قازان توڭكەرىسى كەزىندە رەسەيدەن كەتكەن اق ەميگرانتتىڭ نەمەرە قىزى ەكەن. زايىبى «ازات ەۋروپا», ءوزى «ازاتتىق» راديو­سىندا جۇمىس ىستەگەن ماح­مەت قۇلماعامبەتوۆ 1995 جىلى زەينەتكە شىعادى. ورازاق سماعۇلوۆ وسى جايتتاردى ءسوز ەتە كەلىپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان 90-جىلداردىڭ ورتاسىندا ەسكى تانىسىمەن يتاليادا كەزدەسكەنىن, 2000 جىلى ونىڭ گەرمانياداعى ۇيىندە قوناقتا بولعانىن ايتادى. ال 2008 جىلعى 8 قاراشادا ۇزاققا سوزىلعان اۋىر ناۋقاستان كەيىن باقيلىققا اتتانىپ, دەنەسى ميۋنحەن ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەگى زيراتقا جەرلەنىپتى.

جانبولات اۋپباەۆ,

جۋرناليست

استانا