مەنىڭ ۇعىمىمدا تاۋەلسىزدىك – تاريحى تەرەڭنەن تامىر تارتاتىن قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويعى بوداندىقتىڭ بۇعاۋىنان بوساپ, جاڭا زاماندا ەگەمەن ەل بولعان كۇنى. بۇل – قايتا جاڭعىرعان قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ, ونىڭ ازاتتىعىنىڭ تۇعىرى نىعايا تۇسكەنىن ايقىندايتىن ماڭىزدى بەلەس. تاريح تۇرعىسىنان العاندا, وتىز ەكى جىل – كوزدى اشىپ-جۇمعانداي قاس-قاعىم ءسات. ال ادامزات ءۇشىن قيىندىعى مەن قۋانىشى, داعدارىسى مەن دامۋى الماسقان تۇتاس ءداۋىر.
تاۋەلسىزدىك – تۇتاس ءبىر ەلدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى, شەكسىز باقىتى. تاۋەلسىزدىك – كەز كەلگەن ادامنىڭ, ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ, ەلدىڭ ەركىندىگى. ءوز الدىندا دەربەستىگى. الەمدەگى مىڭداعان ۇلت پەن ۇلىس ىشىندە تەك ەكى جۇزگە تارتا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ بولۋى بۇل ءسوزدىڭ سالماعىن اڭعارتسا كەرەك. تاۋەلسىزدىك ەركىندىكتەن تۋىندايدى.
مەنىڭ اتا-بابام – پاتشالىق رەسەيگە سوناۋ ەكاتەرينا پاتشايىم زامانىندا گەرمانيادان قونىس اۋدارعان نەمىستەردىڭ ۇرپاعى. كەڭەس كەزەڭىندە ەدىلدىڭ بويىن ەن جايلاماسا دا اۆتونوميا دەگەن ەنشىسى بار ەل بولىپ ءومىر ءسۇردى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاننان كەيىن ەدىل بويىنداعى نەمىس اۆتونومياسى تاراتىلىپ, ساراتوۆ جانە ستالينگراد وبلىسىنان 1941-1942 جىلدارى بارلىعى 1 209 مىڭ نەمىس قازاقستان مەن ءسىبىر جەرىنە جەر اۋدارىلدى. ونىڭ 420 مىڭدايى قازاق دالاسىنا قونىستاندىرىلدى. ولار 1955 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن ارنايى كومەنداتۋرانىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولدى. ويتكەنى ولاردا ەرىك ءبىلدىرۋ قۇقى بولعان جوق.
«وتانسىز ادام – ورمانسىز بۇلبۇل» دەگەن ناقىل بار. ورمانى جوق قۇستىڭ ۇياسى دا, قونار بۇتاعى دا جوق. ءدال سول سەكىلدى ءبىر كۇندە تىرلىك كەشۋ ورتاسىنان ايىرىلىپ, ەدىل بويىنان ەرىكسىز كوشىرىلگەن اتالارىمدى ەرتىس بويىنىڭ مەيىربان قازاقتارى بوتەنسىمەي باۋىرىنا باستى. قاقاعان قىستا ەركىنەن تىس يەن دالاعا قونىس اۋدارىلعانداردىڭ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كومەگىنسىز بۇگىنگى كۇنگە جەتۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇل – تاۋەلدىلىك پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىر ولشەمى.
ەلدىڭ ەركىندىگىن اڭساۋ بار, وعان جەتۋ بار جانە ونى ساقتاپ قالۋ دەگەن جاۋاپكەرشىلىك بار. ءۇش ءتۇرلى كەزەڭنىڭ تاريحى ءۇش ءتۇرلى. ءبىزدىڭ ۇرپاققا وسى ءۇشىنشى كەزەڭدە عۇمىر كەشۋدى ءناسىپ ەتتى. ياعني ءبىز كەلەشەككە باستاۋشى, كەلەشەكتى جاساۋشى ۇرپاقپىز. قولدا بار التىننىڭ قادىرىن ءبىلۋ, ونى كەلەسى ءبىر داۋىرگە اماناتتاۋ جانە جەتكىزۋ –بىزگە پارىز.
تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن ەلدەر الدىندا سول قول جەتكەن ازاتتىقتى باياندى ەتۋ, تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ, ەلىمىزدىڭ ەركىندىگىن ەڭبەكپەن ەسەلەۋ دەگەن بيىك ماقسات تۇرادى. ءبىز وسىنى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. دامىعان ەلدەر بۇل ءسوزدى قايتالاي بەرمەيدى. ەلدى نىعايتۋدىڭ, كۇشەيتۋدىڭ جولىن ىزدەيدى. بۇل دۇرىس ۇلگى. ءبىز سونى قاپەرگە الۋىمىز قاجەت. مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا ورايلاستىرا جازعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا بۇل جونىندە: ء«بىز ادىلەتتى قوعام مەن ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. كەز كەلگەن ىستە ادىلدىك قاعيداتىن باسشىلىققا الساق, بۇعان انىق قول جەتكىزەمىز. مىسالى, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتا تۇسپەسەك, ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى مەن حالىقارالىق تابىستارىن ماقتان ەتۋ ارتىق. ازاماتتارىمىز ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ يگىلىگىن سەزىنە الماسا, ودان ەش قايىر جوق», دەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتورتىنشى ونجىلدىعىنىڭ بىزگە جۇكتەيتىن مىندەتى – ەلدىڭ قۋاتىن ەسەلەۋ مەن حالىقتى كەمەلدىككە جەتەلەۋ. بۇل جولدا بۇگىندە سونى ساياسي سەرپىلىس بار. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن سانانى جاڭعىرتۋ, زامان تالابىنا بەيىمدەلگەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ۇدەرىس بۇگىندە قوعام ءومىرىنىڭ قاعيداسىنا اينالدى.
مەن جوعارىدا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن ءوز اتالارىمنىڭ مىسالىندا بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان قازاق حالقىنىڭ دالاداي دارقان پەيىلى تۋرالى ايتتىم. ايدالىپ, ارىپ-اشىپ جەتكەن اتالارىمدى بوتەنسىمەي باۋىرىنا باسقان قازاق حالقىنىڭ كەڭ پەيىلى بىزگە جەر مەن ەلدى جاتسىنباي, «وتانىم» دەپ تانۋعا, بىرلەسە بولاشاققا قادام باسۋعا, ەل بىرلىگىن نىعايتۋعا جول اشتى. بۇل جونىندە مەملەكەت باسشىسى اتالعان ماقالاسىندا: ء«بىزدى قاي زاماندا دا قيىندىقتاردان امان الىپ كەلە جاتقان باستى قۇدىرەت – ەل بىرلىگى. ىنتىماعى جاراسقان جۇرتتىڭ قاشاندا ۇپايى تۇگەل. ءتۇرلى جاعدايعا بايلانىستى قازاق جەرىنە ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى ۇلت وكىلى كوپتەپ قونىستاندى. قازاق حالقى ەشكىمدى جات كورمەي, باۋىرىنا باستى. بۇگىندە ولاردىڭ تۋعان جەرى دە, وتانى دا – قازاقستان. ەشكىمدى ۇلتىنا قاراپ, بولە-جارعان جوقپىز. ءبارىنىڭ ءوسىپ-ونۋىنە تولىق جاعداي جاسادىق, بىردەي مۇمكىندىك بەردىك. ءبىز كوپەتنوستىق سيپاتىمىزدى ارتىقشىلىعىمىزعا اينالدىرا العانىمىز انىق. كوپتەگەن شەتەلدىك ساراپشىنىڭ ەلىمىزگە قاتىستى «ەۋرازياداعى شىرپى تيسە لاپ ەتكەلى تۇرعان قۋراي», «failed state» سياقتى بولجامدارىن جوققا شىعاردىق», دەپ اتاپ ءوتتى.
قازاقتا «ىرىس الدى – ىنتىماق» دەگەن دانا ءسوز بار. ال ىنتىماق بار جەردە تاۋەلسىزدىك قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ بار. بۇگىنگى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى دا ەلدىك مۇددەگە كەلگەندە ءوز پارتيالىق بەلگىسىنە قاراماستان, ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋگە مۇددەلى. تاۋەلسىزدىكتىڭ باياندى بولۋىنا وسىلاي قىزمەت ەتەدى. ول جونىندە مەملەكەت باسشىسى: «قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسى زامان تالابىنا ساي دامىپ كەلەدى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ بيىلعى سايلاۋى – كوپپارتيالى پارلامەنتتى ورنىقتىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. بىزدە ساياسي كوزقاراسى ءارتۇرلى پارتيالار بار. ولاردىڭ ۇستانىمدارى كونسەرۆاتيۆتى, ليبەرالدى, ۇلتشىل, سوتسياليست جانە تاعى باسقا بولۋى مۇمكىن. بۇل – تابيعي ۇدەرىس. ساياسي پليۋراليزم مەملەكەتتى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامىتۋعا جانە نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ساياسي كۇشتەر وسىنداي ءار الۋان بولسا دا, بارشاسىن بىرىكتىرەتىن جانە بارىنە ورتاق قۇندىلىق بار. ول – قاستەرلى تاۋەلسىزدىك», دەپ ءدوپ باسىپ ايتتى.
بۇقارانىڭ بۇگىندە ەل ومىرىنە بەلسەندى ارالاسۋعا, شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋعا دەگەن ىنتاسى ارتىپ كەلەدى. ەلىمىزدى دەموكراتيالاندىرۋعا, ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ساياساتتان تۋىنداعان بۇل باستامالار ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا نەگىز بولۋدا. تاۋەلسىزدىك الۋمەن بىرگە كەلگەن, كەيىننەن ءتۇرلى سەبەپپەن ءبىرشاما تەجەلگەن ساياسي رەفورمالاردىڭ جەمىسىن كورۋ ءبىر كۇننىڭ, ءتىپتى ءبىر جىلدىڭ شارۋاسى ەمەس. ول ەل ىرگەسىن شايقالتپاي, بەرەكە-بىرلىكتى بۇزباي, بايىپپەن, بىرتىندەپ ىسكە اسىرىلاتىن جۇمىس. ىسكە اسىرىلىپ تا جاتىر. اۋىل مەن ءىشىنارا اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋدىڭ, سول ارقىلى ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەن باستاپ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن نىعايتۋدىڭ قولعا الىنۋى سونىڭ ايقىن ايعاعى. ويىمدى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ «تاۋەلسىز ەل بولۋ ونى جاريالاۋمەن نەمەسە مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋمەن شەكتەلمەيدى. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن ناعىز كۇرەس كۇندەلىكتى ەڭبەكپەن, ۇزدىكسىز ءارى دايەكتى ەلدىك ساياساتپەن ماڭگى جالعاسادى. ءبىز قۋاتتى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزبەن عانا ۇلت رەتىندە جەر بەتىندە ساقتالامىز. وسى اينىماس اقيقاتتى بەرىك ۇستانۋىمىز قاجەت. «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات!» دەگەن ءبىراۋىز ءسوز ماڭگى ۇرانىمىز بولۋعا ءتيىس» دەگەن سوزىمەن تۇيىندەمەكپىن. قازاقستاننىڭ قۋاتى ارتا بەرسىن, وتانداستار!
نيكولاي ارسيۋتين,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «اۋىل» فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى