تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك, كورنەكتى تۇركولوگ, ازەربايجان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, عىلىمعا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر زيا ءبۇنياتوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن كەڭ اۋقىمدا اتاپ ءوتۋ ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ قىركۇيەك ايىنداعى قاۋلىسىمەن قارقىن العان بولاتىن. وسىعان وراي بۇگىن, 15 جەلتوقسان كۇنى تۇركى اكادەمياسى تۇعىرلى تۇلعانىڭ عاسىرلىق مەرەيتويىنا ارنالعان «اكادەميك زيا بۋنياتوۆ جانە ونىڭ تۇركىتانۋعا قوسقان ۇلەسى» اتتى حالىقارالىق ءىس-شارا وتكىزدى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىرىلعان باسقوسۋعا تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى شاھين مۇستافاەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى دارحان قىدىرالى, ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اعالار اتاموعلانوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ باسقارما مۇشەسى – عىلىم, كوممەرتسيالاندىرۋ جانە ينتەرناتسيونالداندىرۋ جونىندەگى پرورەكتورى جاننا قۇرمانعاليەۆا, سونىمەن قاتار تانىمال عالىمدار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
القالى جيىن زيا ءبۇنياتوۆتى ەسكە الۋعا ارنالعان شاعىن بەينەبايانمەن باستالدى. بۇدان كەيىن العاشقى ءسوز كەزەگىن العان جاننا قۇرمانعاليەۆا وسىنداي تۇعىرلى تۇلعالار مەن ولاردىڭ ارتىندا قالعان مول مۇراسى باۋىرلاس ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتا تۇسەتىن التىن ارقاۋ ەكەنىنە توقتالدى.
اشىلۋ راسىمىندە ءسوز سويلەگەن تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى ش.مۇستافاەۆ ءوز تاعدىرىن عىلىممەن ۇشتاستىرۋىنا زور ىقپال ەتكەن ۇستازى زيا ءبۇنياتوۆتىڭ سان قىرلى تۇلعا ەكەنىن اتتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ز.ءبۇنياتوۆ ەڭ الدىمەن اسا ءىرى عالىم, ازەربايجاندا مەديەۆيستيكانىڭ (ورتاعاسىرلار تاريحى) نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, ارقايسىسى التىن قور سانالاتىن ءۇش مونوگرافيانىڭ اۆتورى. بۇعان قوسا ول اسكەري وفيتسەر, ەرجۇرەك باتىر. سونىمەن قاتار, كورنەكتى قوعام قايراتكەرى جانە ازەربايجاندىق ءپوتريوتيزمىنىڭ جارقىن كورىنىسى.
«مەن بۇل جەردە ونىڭ بىرنەشە قاسيەتىن عانا اتاپ ءوتتىم. ازىلقويلىعى, ادەبيەتتەگى قىزمەتى, اعاشتان مۇسىنشەلەر جاسايتىن شەبەرلىگى تۋرالى دا ايتۋعا بولادى» دەدى ول.
قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, اكادەميك دارحان قىدىرالى زيا ءبۇنياتوۆتىڭ مايدان دالاسىندا عانا ەمەس, تۇركى رۋحانياىن قورعاۋدا دا ەرەن ەرلىكتەر جاساعان تۇلعا ەكەنىن ايتتى.
ەلشى اعالار اتاموعلانوۆ ز.ءبۇنياتوۆتىڭ سوعىس جىلدارىنداعى ەرلىكتەرى تۋرالى بايانداپ, سوعىستان كەيىنگى جىلدارى دا ەلىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلكەس قوسقانىن, ونى ازەربايجان حالقىنىڭ جالپىۇلتتىق كوشباسشىسى گەيدار اليەۆتىڭ جوعارى باعالاعانىن اتاپ ءوتتى.
وسىدان كەيىن قاتىسۋشىلار ز.ءبۇنياتوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا ارنايى ازىرلەنگەن «ورتالىق ازياداعى كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى» (Orta Asya’daki Eski Türk Yazitlari) جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمىن جاسادى. تۇركى اكادەمياسى مەن ورتالىق ازيا زەرتتەۋلەرى حالىقارالىق ينستيتۋتى بىرلەسە وتىرىپ ازىرلەگەن اتالعان جيناقتا تانىمال تۇركولوگتاردىڭ جازبا مۇرالار تۋرالى تاڭداۋلى ماقالالارى العاش رەت تۇرىك تىلىنە تارجىمەلەنىپ توپتاستىرىلعان. سونىمەن قاتار, كىتاپقا زيا ءبۇنياتوۆ تۋرالى كەڭىنەن ماعۇلمات بەرەتىن ماقالا مەن ونىڭ ءوز قولىمەن جازعان اۆتوبيوگرافياسى ەنگىزىلگەن.
بۇدان ءارى وتىرىس زيا ءبۇنياتوۆتىڭ عىلىمي مۇراسىنا ارنالعان باياندامالارعا جالعاستى. ازەربايجان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ا.باكيحانوۆ اتىنداعى تاريح ينستيتۋتى ازەربايجاننىڭ ورتا عاسىرلار تاريحى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نارگيز احۋندوۆا ءوز بايانداماسىندا ز.ءبۇنياتوۆتىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحى ماسەلەلەرىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ زەردەلەپ, بۇل باعىتتا دا تىڭنان تۇرەن سالعان عالىم ەكەنىن ايتتى.
ال اكادەميك ازەربايجان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى زيا ءبۇنياتوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى اراب ەلدەرى تاريحى جانە ەكونوميكاسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى فاردا اسادوۆ ونىڭ بۇرىنعى كەڭەس وداعىنداعى قۇراۆمىنداعى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق تاريحناماسى قالىپتاستىرۋعا قوسقان ولشەۋسىز ۇلەسىنە توقتالدى.
وزبەكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسى ۇلتتىق ارەحولوگيا ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, دوكتور, پروفەسسور باحتيەر بابادجانوۆ اكادەميك ز.ءبۇنياتوۆ زەرتتەۋلەرىنىڭ نەگىزگى ارنالارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن حارەزم تاريحى بويىنشا ەڭبەكتەرى تۋرالى پايىمدى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سامال تولەۋباەۆا زيا ءبۇنياتوۆتىڭ كاۆكاز بەن ورتالىق ازيادا ۇلتتىق شىعىستانۋ مەكتەپتەرىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى ءرولى تۋرالى باياندادى. عىلىمي باياندامالاردى قورتىندىلاعان زيا ءبۇنياتوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ تاعى ءبىر وكىلى زەمفيرا گۋربانوۆا ءبۇنياتوۆتىڭ عيبارتى مول ءومىر جولىنا توقتالا كەلىپ, تەڭدەسسىز تۇلعانىڭ قايعىلى قازاسى تۋرالى باياندادى.
وتىرىستى ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پرورەكتورى جاننا قۇرمانعاليەۆا قورتىندىلاپ, ازەربايجان مەن وزبەكستاننان ارنايى كەلگەن قاتىسۋشىلارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.