ميكروقارجى ۇيىمى نەگە مۇڭايدى؟

ونلاين نەسيەنى بەرۋ تالابىنا وزگە­رىستەر ەنگىزۋ – وسى كۇنگە دەيىن كوپ تال­قى­لانعان تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. ءتىپتى اقجەمدەنىپ كەتتى دەسە دە بولادى. 2018 جىلى بولعان قوعامدىق تالقىلاۋلاردىڭ بىرىندە دە ۇلتتىق بانك وسى سالانى ينتەرنەت نارىقپەن رەتتەۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى. ونلاين جۇيەدە قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جانە بار ولقىلىقتاردى جويۋ ءۇشىن ازاماتتىق كودەكستىڭ «قارىز الۋشىمەن – جەكە تۇلعامەن جاسالعان نەسيەلىك شارتتىڭ ەرەكشەلىكتەرى» بابىمەن تولىققانىن ءالى ۇمىتقان جوقپىز. نەسيە شارتى بويىنشا نەسيە سوماسىن قايتارۋ جانە (نەمەسە) سىياقى تولەۋ مىندەتتەمەسىن بۇزعانى ءۇشىن تۇراقسىزدىق ايىبىنىڭ سوماسى ءاربىر كەشىكتىرىلگەن كۇن ءۇشىن وتەلمەگەن مىندەتتەمە سوماسىنىڭ 0,5%-نان اسپايتىنى دا 2018 جىلى ارنايى ەرەجەمەن بەكىتىلدى. 2020 جىلعى 1 قاڭتاردان باس­تاپ كۇشىنە ەنگەن ميكروقارجى قىزمەتىن رەتتەيتىن زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ميكروقارجى ۇيىمدارىنا جاڭا قارىز كاپيتالى نارىعىنا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك اشتى – ولارعا وبليگاتسيالار شىعارۋعا رۇقسات بەرىلدى.

ساراپشىلار مقۇ-نىڭ ەسىن جيۋىنا سول ەرەجە سەبەپ بولعانىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتادى.

جالپى, ساراپشىلار «ۇكىمەت تە, ۇلتتىق بانك تە مقۇ ەركەلىگىنە كوز جۇمىپ قارايدى» دەگەن پىكىردى ءجيى ايتاتىن. ءتىپتى كەيبىر مقۇ-نىڭ نەسيەلىك پايىزى 200 پايىزدان اسىپ كەتكەن كەزدە دە ۇلتتىق بانك كوز جۇمىپ قارادى, ءداستۇرلى بانكتەردىڭ قولى جەتپەي جاتقان تۇستارعا مقۇ-نىڭ جەتۋىنە مۇمكىندىك بەردى. بىراق مۇنىڭ ءبارى ۋاقىتشا ەكەنى, مقۇ-عا ەس جيىپ الۋعا بەرىلگەن مۇمكىندىك ەكەنى كە­يىن ءبىلىندى.

نەسيە الۋشىلاردىڭ جالپى سانىنان 516 مىڭ ادامنىڭ نەمەسە 7 پايىزىنىڭ مەرزىمى وتكەن نەسيەسى بار. ميكروقارجى سەكتورىندا 347 مىڭ قارىز الۋشى 90 كۇننەن استام 98 ملرد تەڭگە سوماسىندا نەسيە تولەمدەرىن كەشىكتىرگەن. وسى ماسەلەگە بايلانىستى الماتىدا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە ماماندار پروبلەمالىق نەسيە الۋشىلاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن نەنى وزگەرتۋ كەرەك, نەنى وزگەرتپەۋ كەرەكتىگىن تالقىلادى.

مقۇ-نىڭ اياقاستى «مۇڭايىپ» قالۋى­نىڭ وزىندىك سىرى بار. ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت نارىقتى ءالسىز ويىنشىلاردان تازارتۋ جانە اشىقتىقتى ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىراز شارۋانىڭ بەتىن قايىرىپ تاستادى. كەلەر جىلى ەلدەگى مقۇ-لاردىڭ ءبىرى ەكىنشى دەڭگەيلى بانككە (ەدب-گە) اينالادى دەگەن بولجام باتىلىراق ايتىلا باس­تادى. بۇل شاعىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ اراسىندا باسەكە كورىگىن قىزدىرىپ جىبەرەتىنى انىق. ەندىگى جەردە مقۇ ءۇشىن سىيلىقتىڭ كوكەسى ەدب مانداتى بولعالى تۇر. ەدب-دا سالىمشىنىڭ دەرەكتەر بازاسىن سكورينگتىك جانە ساراپتامالىق تالداۋ مونيتورينگى اقىلى 10-15 مينۋتتا انىقتاپ بەرەدى. ولارداعى قازىرگى جەتىستىك – ۇزاق جىلعى دايىندىقتىڭ جەمىسى. ال مقۇ-دا مۇنداي مۇمكىندىك جوق.

وسى باسقوسۋ تىزگىنىن ءوز مىندەتىنە العان FinTech قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما تور­ا­عاسى الەكسەي سيدوروۆ ونلاين ميكروكرەديت نارىعىنداعى وزگەرىستەرمەن ءبولىستى.

تەحنولوگيانىڭ, سونىڭ ىشىندە فينتەح سەكتورىنىڭ قارقىندى دامۋىنا قاراماستان, ونلاين-نەسيەلەۋدىڭ دامۋى بارلىق جەردە ءوز ەرەكشەلىكتەرىنە يە. مىسالى, ۇلىبريتانيا مەن اقش-تا بۇل سەكتور ۇزاق ۋاقىت بويى تابىستى دامىپ كەلەدى, تەحنولوگيالار شىعىس ەۋروپادا, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندە جانە تمد ەلدەرىندە ەندى دامۋ ۇستىندە. حالىقتىڭ نەسيەگە باتۋىنا ونلاين نەسيەلەر نەمەسە مقۇ كىنالى دەپ كەسىپ ايتۋعا بولمايدى. قارجىلاندىرۋدىڭ مۇنداي تەتىگى مەملەكەت پەن مەملەكەت اراسىنداعى كونسترۋكتيۆتى ديالوگكە مۇمكىندىك بەرەدى. باسقاشا ايتقاندا بيزنەستىڭ ەرەكشە ءتۇرى.

ال ءبىزدىڭ ەلدە مقۇ-نىڭ جالپى حا­لىقتىق سيپاتقا يە بولا الماۋىنا تۇتىنۋشى­لىقتىڭ قولىنىڭ قىسقالىعى, جۇمىس­سىز­داردىڭ كوپتىگى سەبەپ بولىپ وتىر. بۇل ولاردىڭ اينالىمداعى كاپي­تا­لىن ارت­تىرۋعا كەدەرگى. قازىر قان­شا ادامنىڭ جۇمىسسىز ەكەنىن بجزق سا­لىم­شىلارىنىڭ سانىنان كورەمىز. قازىر شامامەن 2,55 ميلليونعا جۋىق ادام ەشقانداي جارنا اۋدارماعان. وسىنشا ادامدى بانكتىك سكورينگ نەسيەگە بەكىتپەيدى دەگەندى بىل­دىرەدى. ولار قار­جىلىق ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن اما­لى­نىڭ جوقتىعىنان مقۇ-نىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. ال مقۇ-لاردىڭ نەسيە پايىزى ەدب-عا قاراعاندا جوعارى. سونداي-اق ساراپشى 2020 جىلدان باستاپ نارىق رەتتەلە باستاعانىن, بۇل قاۋىمداس­تىق­تىڭ ءوز باستاماسىمەن قارجىلىق رەت­تەۋ­شىنىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعانىن اتاپ ءوتتى. 2021 جىلدان باستاپ كليەنتتەر ءۇشىن مىندەتتى بيومەتريكا ەنگىزىلدى, بورىشكەرلەرمەن جاعدايدى سوتقا دەيىن رەتتەۋ تالاپتارى, مقۇ ءوز بالانسىندا ساقتاي الاتىن ءۇمىتسىز بەرەشەكتەر بويىنشا ليميتتەر بەلگىلەندى, پايىزدىق مولشەرلەمەلەر تومەندەتىلدى جانە وز­گەر­تۋلەر ەنگىزىلدى. ەگەر قارىز الۋشى 50 اەك-كە دەيىن نەسيە الىپ, مەرزىمىن كەشىكتىرسە, وندا جاڭا ەرەجەگە سايكەس ول ۇزاق ۋاقىت كەشىكتىرىلسە دە نەسيەنىڭ 50 پايىزىن تولەمەيدى. قىسقامەرزىمدى نەسيەلەر بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمەلەر 30%-دان 15-20%-عا دەيىن تومەندەدى. ميكرونەسيەنىڭ بيزنەس مودەلى بانكتىك نەسيەلەردەن ەرەكشەلەنەدى, ورتاشا ەسەپپەن 2 اپتا مەرزىمىمەن 60-70 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. مقۇ بانك­تەرمەن بىردەي مولشەرلەمەلەرمەن جۇمىس ىستەي المايدى, ويتكەنى شاعىن سومالار­دى شىعارۋ شىعىندارى كىرىستەن ايتارلىقتاي جوعارى. مىسالى, جىلدىق مولشەرلەمەسى 56% بولاتىن 100 مىڭ تەڭگەدەن كىرىس شامامەن 4,7% نەمەسە ەكى اپتادا 2 400 تەڭگە شاماسىندا بولادى, بۇل وپەراتسيالىق شىعىنداردى وتەمەيدى. بۇل رەتتە تاۋە­كەلدى باعالاۋ, بانكتىك نەسيەنى اۋدارۋ جانە باسقا دا شىعىندار 8-10 مىڭ تەڭگەگە جەتىپ, نەسيە بەرۋدى ءتيىمسىز ەتىپ, سەكتوردىڭ ءومىر سۇرۋىنە قاۋىپ توندىرەدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, 2023 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا مقۇ ونلاين-رەجىمىندە اقشالاي تۇردە بەرگەن نەسيە­لە­رى­نىڭ ۇلەسى جەكە تۇلعالارعا بانك­­­تەر مەن بارلىق مقۇ بەرگەن نەسيەلەردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 0,6 پايىزىنان اسپايدى. ء«بىز نەسيە نارىعىنىڭ وتە از بولىگىن قۇرايمىز. ءبىزدىڭ ويى­­­مىزشا, بيلىك ازا­ماتتاردىڭ قارىز اۋىرت­­­­پالىعىن تال­قى­لاۋ­دا بىزگە تىم كوپ كوڭىل بولەدى. ءبىزدىڭ سەكتور بانك ونىمدەرى قولجەتىمدى ەمەس, قاناعاتتانۋ دەڭگەيى جوعارى ازامات­تار­عا جوعارى ساپالى قىزمەت كورسەتەدى», دەيدى الەكسەي سيدوروۆ.

ول ونلاين مقۇ كليەنتتەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى – شامامەن 70 پايىزى – وڭىر­لەردە تۇراتىنىن, قارىز الۋشىلار­دىڭ 30 پايىزى عانا الماتى مەن استانادا ورنالاسقانىن اتاپ ءوتتى. زاڭ مقۇ-عا بەرىلەتىن ەڭ جوعارى نەسيەنى 50 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشپەن (اەك) شەكتەيدى, بۇل 170 500 تەڭگەگە تەڭ, بىراق ادەتتە مقۇ ازىراق سومادا نەسيە بەرەدى. ورتا­شا نەسيە 63 مىڭ تەڭگە بولسا, بانك­تىڭ كە­پىلسىز نەسيەسى 1 ميلليون تەڭگە شاما­سىندا.

ساراپشى 2020 جىلدان باستاپ بۇل سالانى رەتتەۋ قاتاڭداي تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى. رەتتەۋشى تۇتىنۋشىلاردى قورعاۋعا باعىتتالعان مقۇ قىزمەتىنە شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى: بورىشتىق جۇكتەمە كوەف­في­تسيەنتىن ەسەپتەۋ, 60 كۇننەن استام كەشىكتىرىلگەن جاڭا نەسيەلەرگە جانە كوميسسيالىق تولەمدەرگە تىيىم سالۋ. كەشىكتىرىلگەن جاعدايدا ارتىق تولەم ءليميتى 50% مولشەرىندە بەلگىلەنەدى. 2021 جىلى قوسىمشا شارالار ەنگىزىلدى: بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋ, بورىشكەرلەرگە قاتىستى جاعدايلاردى سوتقا دەيىن شەشۋ مىندەتتەمەسى. شەكتى سىياقى مولشەرلەمەسى 30%-دان 15-20%-عا دەيىن تومەندەتىلدى.

ساراپشى ەنگىزىلگەن قندرا شارالارى ادەكۆاتتى جانە قارىز الۋشىلاردى قورعاۋعا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىمدى. دەگەن­مەن ول مولشەرلەمەلەردى ودان ءارى تومەندەتۋ سەك­توردىڭ جويىلۋىنا اكەلەدى دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.

كاپيتال سالىعى بويىنشا مىن­دەت­تەمەنى ەسەپتەۋ مەحانيزمىن وزگەر­تۋ قا­رىزدىڭ شامادان تىس جۇكتەلۋ ماسەلەسىن شەشپەيدى.

پارلامەنتتىك تىڭداۋلار بارىسىن­دا قندرا 2020 جىلى ەنگىزىلگەن, بانك­تەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىن قارىز الۋشىنىڭ اي سايىنعى ەڭ جوعارى تولەم­دە­رىن ونىڭ كىرىسىنىڭ 50%-ىنا دەيىن شەكتەيتىن بورىشتىق جۇكتەمە كوەف­في­تسيەنتىن ەسەپتەۋگە مىندەتتەيتىن تالاپ تۋرالى ەسكە سالدى. قندرا قارىز الۋشى­نىڭ تۇراقتى كىرىسىن انىقتايتىن ون ەكى كري­تەريدىڭ تورتەۋىن الىپ تاستاۋدى ۇسىن­دى.

ساراپشىلار قوسىمشا تابىس سالىعىن قاتايتۋدىڭ تيىمدىلىگىنە كۇمان كەلتىردى, ويتكەنى ەندى مقۇ ونى تەك راستالعان رەسمي كىرىس نەگىزىندە ەسەپتەۋى كەرەك, ال مقۇ كليەنتتەرىنىڭ جارتىسى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار مەن ميكرو­كاسىپكەرلەر بولىپ تابىلادى, ولار كوبىنەسە رەسمي كىرىسى مەن نەسيەلىك تاريحى جەتكىلىكتى ەمەس. بۇل جاڭا مەحانيزمدە حالىقتىڭ ناقتى تابىسى, اسىرەسە 50-60 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى شاعىن نەسيەلەر ەسكەرىلمەۋى مۇمكىن دەگەن ءسوز. ناتيجەسىندە, مقۇ بۇرىن 3-5 جىل بويى سەنىمدى كليەنت بولعان قارىز الۋشىلارعا دا نەسيە بەرۋدەن باس تارتۋعا ءماجبۇر.

ميكروقارجى ۇيىمدارىنداعى «قايتا­رىلۋى كۇماندى» نەسيەلەردىڭ ۇلەسى 9%-دان اسپايدى. ەكونوميست راحىم وشاقباەۆ ميكرونەسيە سەكتورىندا 90 كۇننەن استام مەرزىمى وتكەن تولەمدەر تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر پورتفەلىنىڭ 9 پايىزىنان اس­پايتىنىن اتاپ ءوتتى – بۇل 98 ميلليارد تەڭگە. بارلىعى 347 مىڭ قارىز الۋشىنىڭ مەرزىمى وتكەن بەرەشەگى بار. «بانكتەردە پروبلەمالىق قارىز دەڭگەيى شامامەن 14%-دى قۇرايدى – بۇل بالانستان ەسەپتەن شىعارىلعان نەسيەلەردى ەسەپكە المايدى. 1 ميلليون 26 مىڭ قارىز الۋشىنىڭ پروبلەمالىق نەسيەسى بار», دەپ اتاپ كورسەتەدى ساراپشى.

راحىم وشاقباەۆ قازاقستانداعى قا­رىزدى ءوندىرىپ الۋ جۇيەسىنىڭ تيىم­سىز­دىگىنە توقتالىپ, قارىز الۋشى­لار­دىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى بەرەشەگى بولىپ قالا بەرەتىن جاعدايلاردى اتادى. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, كوپتەگەن ءىرى جۇمىس بەرۋشىلەر قىزمەتكەرلەردىڭ ەسەپشوتتارى ۇستالعاندىقتان جالاقىنى «كونۆەرتتە» تولەۋدى ءجيى سۇرايتىنىنا شاعىمدانادى.

راحىم وشاقباەۆ قارىزدىڭ شامادان تىس جۇكتەلۋ ماسەلەسىن شەشۋ بانكروتتىق تۋرالى ءتيىمدى زاڭ بولۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى, ول دارمەنسىزدەرگە قۇقىقتىق مارتەبە بەرىپ, قارجىلىق ۇيىمداردى جاۋاپكەرشىلىكپەن نەسيەلەۋگە ءماجبۇر ەتەتىنىن دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى. ساراپشى وسى جولى «بۇل جاڭالىق بانكتەرگە «زيان­دى» قارىز الۋشىلاردان جانە سوعان بايلانىستى شىعىنداردان اۋلاق بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەگەندى اشىق ايتتى.

ەكونوميست «جەكە تۇلعالاردىڭ بانك­­روت­­تىعى تۋرالى» زاڭ قابىلدان­عا­­نىمەن, «بانكتىك جانە كوللەكتورلىق ءلوب­­بيدىڭ ىقپالىمەن جاسالعانى» انىق دەپ ەسەپتەيدى. «قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا بانكروتتىق تۋرالى 67 مىڭ ءوتىنىش ءتۇسىپ, 4 مىڭنان از ادام بانكروت دەپ تانىلعان – بۇل 6 پايىزعا دا جەتپەيدى. جانە بۇل دەرەكتەردى 90 كۇننەن استام مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماعان 1,5 ميل­­ليون قارىز الۋشىمەن سالىستىرىڭىز. مەنىڭ ويىمشا, نارىقتاعى قارىز جۇك­تەمەسىن قارىز الۋشىلارعا تولەم قابى­لەتسىزدىگىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن رە­سىمدەۋ قۇقىعىن بەرۋ ارقىلى عانا ازاي­تۋعا بولادى. ال قارجى ينستيتۋتتارى بيزنەس ۇلگىسىن وز­گەر­­تە باستايدى – قا­رىز الۋشىنىڭ تو­لەم قابىلەتتىلىگىن باعا­لاعاندا قايتارا الاتىندارعا نەسيە بەرۋ ءۇشىن تيىمدىرەك بالل جينايدى», دەيدى ەكونوميست.

بۇگىندە ەلىمىزدە قارىزى بار ازاماتتار تۇتىنۋ نەسيەسىن الا الادى. ادەتتە, بەرەشەك بانكتىك نەسيەلەردەن باستالادى, سودان كەيىن قارىز الۋشىلار شاعىن نەسيە الۋعا ءوتىنىش بەرەدى. «ناقتى قارىز پروب­­لەماسى جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭمەن بايلانىستى, ول دۇرىس جۇمىس ىستەمەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى راحىم وشاقباەۆ.

الماتى