• RUB:
    6.68
  • USD:
    520.93
  • EUR:
    609.07
باستى سايتقا ءوتۋ
تۇلعا 10 جەلتوقسان, 2023

قان-تامىر حيرۋرگياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان

280 رەت
كورسەتىلدى

بيىل قازاق مەديتسيناسىندا اتاپ وتەتىن ايتۋلى ەكى داتا بار. ءبىرىنشىسى – مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇرار كوكەەۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى. عۇمىرىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ارناعان ول قولىنان سكالپەلىن تاستامادى, شاكىرت تاربيەلەۋدەن دە شەت قالمادى. س.ج.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە ەڭبەك ەتتى. ەكىنشىسى – وسى تۇرار اعامىز باستاۋىندا تۇرعان قازاقستان قان-تامىر حيرۋرگياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 65 جىل. مەنىڭشە, وسى ەكى كۇندى بولە-جارىپ ەلەستەتۋ دەگەن تىپتەن مۇمكىن ەمەس.

تۇرار كوكەەۆ 1933 جىلى 15 جەلتوق­سان­دا جامبىل وبلىسىنىڭ تالاس اۋدانىندا قاراپايىم وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاسىنان ەڭبەكپەن ىسىلىپ, شىڭدالعان. اكەسى قويشىعارا كەڭشاردا جىل­قى باققان. ول كەز تەمىر تۇل­پار دەگەننىڭ ىلۋدە بىرەۋى عانا كوزگە ىلىگەتىن. شارۋاشىلىقتاعى نەگىزگى كولىك جىل­قى مالى ەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىستىڭ جالىنى شارپىعان تۇستا تۇرار مەكتەپكە ەندى بارعان ەدى. اكەسى 1941 جىلدىڭ قازانىندا زامانداس­تارىمەن بىرگە مايدانعا اتتاندى. سول كەتكەننەن 1944 جىلعا دەيىن مايدان دالاسىندا جاۋمەن الىسقان اكەسى باتىس بەلارۋس جەرىندە جاراقات الادى. كەۋدەگە تيگەن وق وكپەنى زاقىمدايدى. ول زاماندا وكپە حيرۋرگياسى دەگەن ءالى دامىماعان. امال جوق, جاۋىنگەردىڭ وكپەسىنىڭ ءبىر بولىگى ىرىڭدەپ, «اسكەرگە جارامسىز» دەگەن قاعازبەن ەلگە قايتادى. سودان توسەك تارتىپ قالعان اكەي دەنەسىن جايلاعان ءىرىڭدى ۋدان وڭالا الماي, 1946 جىلدىڭ قاڭتارىندا باقيلىققا اتتانىپ كەتە بارادى. ومىرىندە حات تانىماعان اكە حال ۇستىندە جاتىپ, بالاسىنا: «مەن ومىردە كوپ قيىندىق كوردىم. ەندى سەن مىقتى ازامات بول, دارىگەر بولۋعا تىرىس», دەپ وسيەت ەتىپتى.

اۋرۋشاڭ اناسى اياقتانىپ ۇلگەر­مە­گەن ءۇش بالامەن جەسىر قالادى. تۇرار اعامىزدىڭ سول كۇندەر جايلى ەستەلىكتەرىنەن اناسى زيباگۇلدىڭ باتىلدىعىنا قايران قالاسىڭ. بەلدى بەكەم بۋىپ, قيىندىققا قايىسپايتىن ەر مىنەزىنە ءتانتى بولاسىڭ. كۇيەۋىنەن ايىرىلعان جەسىر انا قولونەردى مەڭگەرىپ الاشا-كىلەم توقىعان, كيىز, تەكەمەت باسىپ, قۇراق كورپە, سىرماق تىگىپ, ءۇي جابدىعىن دايىنداعان. ونىمەن قويماي, باۋ-باقشا ەگىپ, قاۋىنىشەك, قاۋىنقۇرت جاساپ بالالارىن جەتىلدىرگەن. قايراتىن جانىعان قايران شەشە بالالارىن وقىتتى. ق ۇلىنشاقتارىن ەل قاتارىنا قوستى.

ال ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز تۇرار – ءۇيدىڭ ۇلكەنى. اكەسى قايتقاننان كەيىن, بەسىنشى سىنىپتان باستاپ ەرەسەكتەرمەن تەڭدەي ەڭبەككە ارالاستى. سول كەزدىڭ وزىندە كۇزگى جيىن-تەرىندە ەرەكشە كوزگە تۇسكەن بوزبالا تۇراردى باسشىلىق ەسەپ­شى قىلىپ تاعايىندايدى. اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ باس ەسەپشى العىر بالانى وزىنە كومەكشى ەتىپ شاقىرادى. بىراق وسى جىلدار ارالىعىندا ءبىر كەزدەرى اكەگە بەرگەن ۋادەسىن ەستەن شىعارماعان تۇرار جامبىل قالاسىنا وقۋعا كەتەدى. ول كەزدە وبلىس ورتالىعىندا پەدا­گوگيكالىق, زووۆەتەرينارلىق جانە فەل­دشەرلىك-اكۋشەرلىك باعىتتا ءتالىم بەرەتىن ءۇش تەحنيكۋم بولاتىن. اكە وسيەتىن ورىن­داۋعا بەلىن بەكەم بۋعان بوزبالا فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك تەح­نيكۋمعا تاپسىرادى. ورتا وقۋ ورنىن تامامداعاننان كەيىن الماتىعا اتتانىپ, سول كەزدە س.مولوتوۆ اتىنداعى مەديتسينا ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. ءبىلىمى, وي-ورەسى قاتارلاستارىنان كەم تۇسپەيتىنىن تۇسىنگەن ول وقۋعا ەرەكشە قۇلشىنىسپەن دەن قويادى. مىقتى ۇستازداردان ءتالىم الادى. ستاليندىك ستيپەنديا يەگەرى اتانادى.

ت.كوكەەۆ جوعارى مەديتسينالىق وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن ءوزى سۇرانىپ ءجۇرىپ, تۋعان جەرى تالاسقا اتتانۋدى قۇپ كورەدى. ونىسى تەگىن ەمەس-ءتى. از ۋاقىتتا اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ جۇمىسىن جانداندىرادى. وقۋىن جاڭا تامامداعان بىلىكتى مامان جەرگىلىكتى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ جۇمىسىنا جاڭا لەپ əكەلەدى. ونداعى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ ناشارلىعىنا, ءدارى-دارمەك, مامان تاپشىلىعىنا قاراماستان ناۋقاستاردى ەمدەپ, قولى شيپالى دəرىگەر رەتىندە جۇرتقا تانىلا باستايدى. اۋداندىق اۋرۋحانادا ول تۇڭعىش رەت مەديتسينالىق تۇسىك جاسايدى. «ويىق» ەلدى مەكەنىنەن اۋىر حالدە جەتكىزىلگەن قارت كىسىگە ءسىبىر ج­ا­راسى دياگنوزىن قويىپ, ەمدەيدى. جالپى, اۋدان ءشول جانە شولەيت اي­ماق­تا ورنالاسقاندىقتان مۇندا سۋ-تۇز الماسۋ ۇدەرىسىنىڭ بۇزىلۋىنان تۋىن­دايتىن پاتولوگيالار كوپ كەزدەسەدى. تۇرار قويشىعارا ۇلى سونداي دەرتكە شالدىققان تالاي ناۋقاستىڭ جانىنا اراشا ءتۇسىپ, حالىق العىسىنا بولەنگەن.

عالىمداردىڭ دارىندى تۇلەكتەر اراسىنان ۇلتتىق عىلىمي كادر دايارلاۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا قۇلاق اسقان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى قىركۇيەكتە ءبىر توپ تۇلەكتى اسپيرانتۋراعا شاقىرادى. سول شاقىرۋمەن تۇرار اعامىز قايتا الماتىعا ورالادى. ايگىلى پروفەسسور ميحايل برياكيننىڭ جەتەكشىلىگىمەن عىلىمي جۇمىسقا كىرىسەدى. ول كەز ەلى­مىز­دە قان-تامىر حيرۋرگياسى مۇلدە قالىپتاسپاعان. بىلىكتى مامان دەگەن جوقتىڭ قاسى. سونى جاقسى تۇسىنگەن عىلىمي جەتەكشى دارىندى شəكىرتىنە سەنىم ارتىپ, تۇرەن تۇسپەگەن قان-تامىر­لار حيرۋرگياسى تاقىرىبىندا عى­لىمي تاقىرىپ ۇسىنادى. كەيىن م.بريا­كيننىڭ قولداۋىمەن گوسپي­تال­دىق حيرۋرگيا كلينيكاسى جانىنان رەسپۋبليكاداعى تۇڭعىش قان-تامىر حيرۋرگياسى بولىم­شەسى اشىلادى. ت.كوكەەۆ سول جەردە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ناۋ­قاستارعا ءتۇرلى وپەراتسيا جاسايدى. ونىڭ ىشىندە كۇرەتامىردىڭ وككليۋزيۆتىك اۋرۋلارىنا شالدىققان پاتسيەنتتەرگە جاسالعان العاشقى قالپىنا كەل­تىرۋ وپەراتسيالارى دا بار. عىلىمي جەتەك­شىسى ميحايل برياكينمەن بىرگە قان-تامىر حيرۋرگياسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ءتىپتى كۇردەلى وپەراتسيا جاساۋدان قايمىقپايدى. وسىلايشا, اۋىر حالدە جاتقان تالاي ناۋقاستى امان الىپ قالعان.

ت.كوكەەۆ ءار جىلدارى قاجىرلى ەڭبە­گىنە ساي لايىقتى ماراپات الىپ وتىردى. حيرۋرگيا سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن «كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىمەن, «قازاق كسر جوعارعى مەكتەبىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعىمەن ماراپاتتالادى. 1997 جىلى قان-تامىر حيرۋرگياسى سالاسىن بىلىكتى ۇيىمداستىرىپ, حيرۋرگيالىق كادر دايارلاۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسقان تۇرار قويشىعارا ۇلى ا.سىزعانوۆ اتىنداعى حيرۋرگيا عى­لىمي ورتالىعىنىڭ «قۇرمەتتى پرو­فەسسورى» اتانادى. 2011 جىلى حالىقارالىق حيرۋرگتەر كونگرەسىندە «التىن مەدالمەن», دəرىگەرلەر قاۋىم­داستىعىنىڭ «التىن دəرىگەر» توس­بەل­گىسىمەن ماراپاتتالادى. نەگىزى ت.كوكەەۆ تاربيەلەگەن شاكىرتتەردىڭ ءوزى – ءبىر توبە. ولار بۇگىندە ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.

تۇرار قويشىعارا ۇلىنىڭ ۇلت ازاماتى رەتىندە قازاق تىلىنە جاساعان جاناشىرلىعى مەن قامقورلىعى دا ەرەكشە ەدى. ەل تاۋەلسىزدىگىن العان جىلدارى قازاق تىلىندە مەديتسينالىق وقۋلىقتار بولعان جوق. وسى ولقىلىقتى دەر شاعىندا اڭعارعان ول قازاق ءتىلدى ستۋدەنتتەرگە ارناپ وقۋلىقتار جازۋعا كىرىستى. ت.كوكەەۆتىڭ سالاعا بىلىكتى دارىگەر دايارلاۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسى زور ەكەنىن ايتتىق. مەديتسينا ينستيتۋتىندا العاش رەت ينتەرناتۋرا اشىپ, حيرۋرگيالىق ينتەرناتۋراعا جەتەكشىلىك ەتكەن دە – وسى كىسى. ۇستازدىڭ «Natura Sanat, medicus curat» (تابيعات ەمدەيدى, ال دارىگەر وعان كومەكتەسەدى), «Ex juvantibuset nocentibus» (ەمدەپ كور, بىراق زيان كەلتىرمە), «Mons sans – in corpore sans» (دەنى ساۋدىڭ – جانى ساۋ) سىندى قاناتتى سوزدەرىن كوپتەگەن شاكىرتى ومىرلىك قاعي­داعا اينالدىرعان.

حالقى قادىر تۇتقان تۇرار قويشى­عا­را­ ۇلى – جامبىل جانە الماتى وب­لىستارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. عالىم, ۇستاز كوزى تىرىسىندە ءوز ورتاسىندا قۇرمەتكە بولەندى. سانالى عۇمىرىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن ورىستەتۋگە, ۇلت عىلىمىن دامىتۋعا, دارىگەر دايار­لاۋعا ارناعان ءىسى – ءىزباسارلارى مەن شاكىرتتەرىنە ارقاشان ۇلگى.

 

بولاتبەك بايماحانوۆ,

ۇلتتىق حيرۋرگيا ورتالىعىنىڭ توراعاسى, ۇعا اكادەميگى

سوڭعى جاڭالىقتار