قانداي دا ءبىر ايماقتا ورنالاسقان مولالار, قابىرلەر جانە قۇلپىتاستار – سول ءوڭىردىڭ بەلگىلى ءبىر حالىققا ءتان ەكەنىن دالەلدەيتىن ەڭ ماڭىزدى ۇلتتىق تاڭبا. سونىمەن قاتار قۇلپىتاستار – ءار كەزەڭنىڭ مادەنيەتى مەن تىنىس-تىرشىلىگىن كورسەتەتىن تاريحي جادىگەرلەر.
تۇركيانىڭ تۇنجەلى پروۆينتسياسىنداعى قۇلپىتاستار انادولىعا تۇركىستاننان كوشىپ بارعان تۇركى رۋلارىنىڭ دۇنيەتانىمى مەن مادەنيەتىن پاش ەتىپ تۇر. پروۆينتسيانىڭ ءارتۇرلى ايماعىندا بۇگىنگە دەيىن جەتكەن تاريحي قۇلپىتاستاردا مادەني داستۇرلەردىڭ ساباقتاستىعى بايقالادى. ايماقتاعى قوشقار ءتارىزدى قۇلپىتاستار اققويلى (اققويلى نەمەسە اققويىنلى مەملەكەتى – انادولىنىڭ شىعىسى مەن يراننىڭ باتىسىندا 1378-1508 جىلدارى ءومىر سۇرگەن مەملەكەت) ءداۋىرىن ايعاقتايدى.
تۇنجەلى ايماعىنداعى ەسكى بەيىتتەر بيىك جەرلەر مەن توبەلەردە ورنالاسقان. قابىر تاستارىنان ءدىني-ميفولوگيالىق ەلەمەنتتەرمەن قاتار ءداستۇرلى ادەت-عۇرىپتاردى دا كورۋگە بولادى. قوشقار, قوي قۇلپىتاستارى اياقتارىندا تىك تۇرعىزىلعان. قاراپايىم عانا جاسالعان مۇسىندەردىڭ كەيبىرىندە تۇركىلەردىڭ دومبىراعا ۇقساس مۋزىكا اسپابى باعلاما, قىلىش, پىشاق, قالقان, قانجار, توقىما قۇرالدارى, كاۋاپ پىسىرەتىن شانىشقى سياقتى بۇيىمداردىڭ بەدەرلى فيگۋرالارى, سونداي-اق ءارتۇرلى جانۋار مەن وسىمدىكتىڭ بەينەلەرى كەڭىنەن قولدانىلعان. بۇل سۋرەتتەر تەك ساندىك فيگۋرا عانا ەمەس, سول جەردە جاتقان ادامنىڭ جىنىسىن, الەۋمەتتىك جاعدايىن جانە ماماندىعىن كورسەتەدى. قىلىش, قالقان, ات, جەبە, قوشقار, مىلتىق, پىشاق سياقتى پىشىندەر بەيىت يەسىنىڭ ەر ەكەنىن, ونىڭ ەرلىگىن كورسەتەدى. شام, تارازى, ت.ب. زاتتار ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ قۇلپىتاستارىندا بەينەلەنگەن. ينە, تۇتقا, مونشاق سياقتى فيگۋرالار ايەلدەرگە تيەسىلى قۇلپىتاستاردا قاشالعان. قۇمىرا مەن ناۋا سياقتى فيگۋرالار – جومارتتىقتىڭ كورىنىسى.
تاريحي قۇلپىتاستار تۇنجەلىنىڭ ۇزۇندال, ەلدەگەن, گەلينچيك, مازگيرت-كالە, كاياباعى, ءچالىوزۇ, ءپۇلۇمۇر, سالقىموزۇ, بوستانلى, وباجىك اۋداندارىندا ورنالاسقان. مىسالى, ءبىر عانا ءپۇلۇمۇر اۋدانىنداعى ساعلامتاش اۋلى زيراتىندا 11 قوشقار ءمۇسىنى بار. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, بۇل قۇلپىتاستار بۇدان 300-500 جىل بۇرىن جاسالعان. سالماعى 200-300 كگ بولاتىن مۇسىندەر قابىردىڭ شەتىنە قويىلعان. ەسكى قابىر تاستارى تىركەلگەن جانە قورعاۋعا الىنعان.
تۇنجەلىدەگى قوشقار مەن قوي مۇسىندەرى كوكتۇركىلەر كەزەڭىنە ءتان موڭعولياداعى قاعاندىق كەشەندەرىنەن تابىلعان قوشقار مۇسىندەرىن ەسكە تۇسىرەدى. بۇل ۇقساستىق التايدان انادولىعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان ءبىرتۇتاس تۇركى وركەنيەتىنىڭ اينىماس ءبىر دالەلىندەي بولىپ, ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ جاتىر.
نۇرجانات امەتبەك,
PhD, حالىقارالىق قاتىناس مامانى