بانك كەلىسىمشارتتارىندا ءتۇرلى ومىرلىك جاعدايلاردى ەسكەرىپ, قامتۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان, بانك پەن قارىز الۋشى اراسىندا كەلىسپەۋشىلىكتەر تۋىنداپ جاتادى. يپوتەكالىق قارىز شارتتارى بويىنشا قۇقىقتاردىڭ بۇزىلۋىنا جۇرتشىلىق شاعىمىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى كەزىندە ەلىمىزدە بانك ومبۋدسمەنى ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. بىلىكتى كەڭەسشى تاراپتار اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىكتەردى رەتتەۋگە, مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ تالاپتارىن وزگەرتۋگە قالاي ىقپال ەتەدى؟ بۇل توڭىرەكتەگى ساۋالداردى قازاقستاننىڭ بانك ومبۋدسمەنى دارحان نۇرپەيىسوۆكە قويعان ەدىك.
‒ دارحان قادىرباي ۇلى, ءاربىر قارجىلىق داعدارىس وزىمەن بىرگە سىن-سوقپاعىن سۇيرەي كەلەدى. ونىڭ ءىزى ازاماتتاردىڭ كىرىسىنىڭ كەمۋىنەن, تولەۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنەن بايقالادى. بىلۋىمىزشە, بانك ومبۋدسمەنىنىڭ قىزمەتى قارىز الۋشى جەكە تۇلعاعا كاسىبي كومەك بەرۋگە, بانك شارتتارىنداعى قاراما-قايشىلىقتاردى تۇزەتۋگە باعىتتالعان. ءىس جۇزىندە بۇل تەتىك قانشالىقتى ءتيىمدى؟
‒ بانك ومبۋدسمەنى ينستيتۋتى 2011 جىلعى اقپاندا «بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولدى. وسى ارقىلى مەملەكەت قارىز الۋشىلارعا قارجى ۇيىمدارىمەن كەلىسپەۋشىلىكتەردى شەشۋگە كومەكتەسەتىن تاۋەلسىز ويىنشىنى ەنگىزىپ, وعان بىرقاتار وكىلەتتىك بەردى. ونى قۇرۋدىڭ شۇعىل قاجەتتىلىگى يپوتەكالىق نەسيەلەۋ سالاسىنداعى كوپتەگەن پروبلەماعا, اتاپ ايتقاندا نەسيەلەردى قايتارۋ جاعدايىنا بايلانىستى. بانك ومبۋدسمەنى قىزمەتىنىڭ 12 جىلىندا ونداعان مىڭ ازاماتقا كاسىبي كومەك كورسەتىلدى, قارىز الۋ بارىسىندا تۋىنداعان ءتۇرلى جاعدايلار وڭ شەشىمىن تاپتى. ازاماتتاردان ءتۇسىپ جاتقان وتىنىشتەر بانك ومبۋدسمەنى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە, ماڭىزدىلىعىنا دالەل.
بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزدا قارجى قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋمەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى, بانك جانە ساقتاندىرۋ ومبۋدسمەندەرى, ءتۇرلى قۇقىق قورعاۋ جانە قوعامدىق ۇيىمدار اينالىسادى. بىراق بانك ومبۋدسمەنىنە يپوتەكالىق قارىزداردان تۋىندايتىن داۋلاردى سوتقا دەيىنگى رەتتەۋ قۇقىعى زاڭدى تۇردە بەرىلگەن. سونداي-اق ونىڭ شەشىمدەرى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر ءۇشىن مىندەتتى. بۇل رەتتە بانك ومبۋدسمەنىنىڭ قىزمەتتەرى تەگىن ۇسىنىلاتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
‒ قارجىلىق قىزمەتتى تۇتىنۋشىلار بانكتەرمەن قارىز شارتتارىن جاساسۋ كەزىندە تاراپتاردىڭ تەڭسىزدىگىنە ءجيى شاعىمدانادى. بۇل بانكتەر الدىمەن ءوز پايداسىن ويلاپ, كليەنتتەرىنىڭ قۇقىعىن ەكىنشى ورىنعا قوياتىنىن بىلدىرە مە؟
‒ بانك ‒ تابىس الۋ ءۇشىن قۇرىلعان كوممەرتسيالىق ۇيىم. كەز كەلگەن بيزنەس سياقتى بانكتەر دە ءوز كاپيتالىن, سالىمدارىن بارىنشا قورعاۋعا تىرىسادى. سونىمەن قاتار تاراپتاردىڭ ءبىرى قاجەت بولعان كەزدە نەسيە الۋعا ەرىكتى بولسا, ەكىنشى تاراپ ونى بەلگىلى ءبىر شارتتارمەن بەرۋگە دايىن. بىراق بۇل جەردە قارجى ۇيىمدارى بىرجاقتى ارەكەت ەتىپ, قارىز الۋشىنى تۇقىرتا المايدى. ولاردىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن ازاماتتىق كودەكس, «بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى», «ميكروقارجىلىق قىزمەت تۋرالى» زاڭنامالار, ۇلتتىق بانكتىڭ, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ نورماتيۆتىك اكتىلەرى بار. ولار ءار تاراپتىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن رەتتەيدى, قارىز شارتتارىن جاساسۋدىڭ ءتارتىبىن بەلگىلەيدى. سوندىقتان كەلىسىمشارت جاساسۋ كەزىندە قارىز الۋشىنىڭ قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرىلەدى دەۋ – نەگىزسىز. ال قارىز الۋشىلار سول قارىز شارتىنىڭ تالاپتارىن مۇقيات وقي ما, جوق پا, ماسەلە – سوندا.
‒ بانك ومبۋدسمەنى بانكپەن كەلىسسوزدەردە قارىزدى وتەۋ كەستەسىن قارىز الۋشى پايداسىنا وزگەرتۋگە نەمەسە شارتتى ەكى تاراپ ءۇشىن دە قولايلى ەتۋگە قالاي كومەكتەسەدى؟ بانك ومبۋدسمەنىنىڭ شەشىمدەرى قانداي مارتەبەگە يە؟ تاراپتاردىڭ ءبىرى ونىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەگەن جاعدايدا قايتا شاعىمدانا الا ما؟
‒ بانك ومبۋدسمەنىنە قويىلاتىن تالاپتارعا توقتالساق, ول قارجى ينستيتۋتتارىندا تاجىريبەسى بار, ەكونوميكا, زاڭ سالالارىنىڭ بىلىكتى مامانى بولۋى شارت. ياعني بۇل قابىلەتتەر بانك ومبۋدسمەنىنە قارجى ينستيتۋتتارىمەن دۇرىس كەلىسسوزدەر جەلىسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تاراپتار اراسىنداعى تۇيتكىل تولەمدەر كەستەسىن وزگەرتۋگە, كەپىلدەرگە, قوسالقى قارىز الۋشىعا, وتەۋ ەسەبىنە اقشالاي قاراجاتتى ۋاقتىلى ەسەپتەن شىعارۋعا, پايىزداردى نەمەسە ايىپپۇل سانكتسيالارىن ەسەپتەۋگە قاتىستى بولۋى مۇمكىن. ءار ارىزدانۋشىنىڭ ءوز تاريحى بار. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوتىنىشى جەكە-دارا قارالىپ, شەشىلەدى. بانك ومبۋدسمەنى ‒ قارىز الۋشى مەن قارجى ۇيىمدارى اراسىنداعى داۋلاردى سوتقا دەيىن قارايتىن اپەللياتسيالىق ساتىنىڭ ءبىر ءتۇرى. ول ارقىلى كليەنتتەر بانكتىڭ ءىس-ارەكەتىنە شاعىمدانا الادى. بۇل رەتتە بانك ومبۋدسمەنى قارىز الۋشى مەن قارجى ۇيىمى اراسىنداعى تارازى سەكىلدى ەكى تاراپتىڭ دا مۇددەسىن قاناعاتتاندىراتىن بەيتاراپ, ءادىل شەشىم ىزدەيدى. ناقتى وتىنىشتەردى قاراۋ بارىسىندا ونىڭ قىزمەتىنە ارالاسۋعا جول بەرىلمەيدى. قارىز الۋشى بانك ومبۋدسمەنىنىڭ شەشىمىمەن كەلىسسە, بانكتەر مەن قارجى ينستيتۋتتارى ونى ورىنداۋعا مىندەتتى. سونداي-اق بانكتەر ومبۋدسمەن شەشىمىن قايتا قاراۋعا سوتقا شاعىمدانۋعا قۇقىلى. 12 جىلدا بانك ومبۋدسمەنى ينستيتۋتىنىڭ شەشىمى ەكى رەت قانا قايتا قارالدى. ەكى جاعدايدا دا شەشىم وزگەرىسسىز قالدى.
‒ يپوتەكالىق قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى قارىز الۋشىلاردىڭ جالعىز باسپاناسىن ساقتاۋعا, قارىز جۇكتەمەسىن ازايتۋ مەن يپوتەكالىق قارىز الۋشىلاردىڭ ۆاليۋتا باعامدارىنىڭ اۋىتقۋىنا تاۋەلدىلىگىن بولدىرماۋعا قانشالىقتى ىقپال ەتتى؟ وسى ۋاقىتتا جەكە تۇلعالاردىڭ پروبلەمالىق تۇرعىن ءۇي قارىزدارى ازايدى ما؟
‒ قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى 2015 جىلدىڭ ساۋىرىندە ىسكە قوسىلىپ, 8 جىلدان اسا ۋاقىت بويى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى جاريالاعان ستاتيستيكاعا سايكەس 2004-2009 جىلدارى يپوتەكالىق قارىز العانداردىڭ جالعىز تۇرعىن ءۇيىن ساقتاۋعا باعىتتالعان باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى بولىگى شەڭبەرىندە بيىل 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا بانكتەر 196,8 ملرد تەڭگە سوماسىنا 32,2 مىڭ قارىزدى قايتا قارجىلاندىردى. 2016 جىلعا دەيىن بەرىلگەن ۆاليۋتالىق يپوتەكالىق قارىزداردى ايىرباستاۋعا, يا قايتا قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعان باعدارلامانىڭ ەكىنشى بولىگى شەڭبەرىندە بانكتەر 137,1 ملرد تەڭگە سوماسىنا 14 مىڭ ۆاليۋتالىق يپوتەكالىق قارىزداردى ايىرباستاۋدى, قايتا قارجىلاندىرۋدى جۇرگىزدى. باعدارلامانىڭ ءۇشىنشى بولىگى شەڭبەرىندە بيىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا بانكتەر حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارىنا جاتاتىن 10,6 مىڭ قارىز الۋشىعا 74,7 ملرد تەڭگە سوماعا قوسىمشا قارجىلىق قولداۋ شارالارىن كورسەتتى.
مەملەكەت يپوتەكالىق قارىز الۋشىلارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن وراسان زور جۇمىس جۇرگىزدى, قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋ بارىسىندا تۋىندايتىن ماسەلەلەر ستاتيستيكاسى نەگىزىندە باعدارلاماعا كوپتەگەن وزگەرىس پەن تولىقتىرۋ ەنگىزىلدى. باعدارلامانىڭ اسەرىن بانك ومبۋدسمەنىنە جۇگىنۋ ستاتيستيكاسىنان دا بايقاۋعا بولادى. ەگەر باعدارلامانى ىسكە قوسۋدىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە وسى قۇجاتتىڭ, ونى ىسكە اسىرۋدىڭ شارتتارى تۋرالى سۇراقتار مەن وتىنىشتەر كوپتەپ اعىلسا, قازىر ولاردىڭ سانى ايتارلىقتاي ازايدى. ارينە, ءالى دە بىرقاتار ماسەلە بار. دەگەنمەن باعدارلاما وپەراتورى, ياعني قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بانكتەرمەن, قوعامدىق بىرلەستىكتەرمەن, قارىز الۋشىلارمەن بىرلەسىپ بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرىپ جاتىر.
‒ مەملەكەت باسشىسى ازاماتتاردىڭ شاعىمدارى ومبۋدسمەندەردىڭ جانە ارنايى مانداتى بار ۋاكىلدەردىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن شەشىلۋى قاجەتتىگىنە, ول ءۇشىن وكىلەتتىلەر جۇيەسى ءوزىن تولىق اقتاۋى تيىستىگىنە ءاردايىم نازار اۋدارىپ كەلەدى. ادىلەتتى قوعامنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن بۇل باستامانى جۇزەگە اسىرۋدا نەندەي وڭ وزگەرىستەردى اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
‒ قازاقستاندا بانك ومبۋدسمەنىمەن قاتار ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل, بالالار قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل, ساقتاندىرۋ ومبۋدسمەنى, بيزنەس ومبۋدسمەنى ءساتتى جۇمىس ىستەپ جاتىر. سونداي-اق تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل دە پايدا بولۋى مۇمكىن. سوڭعى ۇدەرىستەرگە سايكەس قارجى نارىعى مەن بانك ومبۋدسمەنى وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ جايى دا تالقىلانباق. ويتكەنى قازىرگى ۋاقىتتا ول بانكتەر ءۇشىن تەك يپوتەكالىق نەسيەلەر بويىنشا مىندەتتى شەشىمدەر قابىلداي الادى.
مەملەكەت ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ازاماتتاردى بارىنشا قورعاۋعا ماڭىز بەرىپ وتىر. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرى تيىمدىرەك قورعالاتىن قوعام عانا نەعۇرلىم ءادىل, جاۋاپتى جانە اشىق بولماق. بۇل رەتتە ومبۋدسمەندەر ينستيتۋتى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدا, مۇددەلەرى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدە زور ءرول اتقارادى. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەكەمەلەر قىزمەتىنىڭ اشىقتىعى حالىقتىڭ سەنىمىن نىعايتادى.
‒ پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا ناقتى سەكتورعا بەرىلەتىن نەسيە ازايىپ جاتقاندا بانكتەر تۇتىنۋ نەسيەسىمەن اۋەستەنىپ كەتكەنىن, بۇل ازاماتتاردىڭ شەكتەن تىس قارىزعا باتۋىنا اكەپ سوقتىرعانىن سىنعا الدى. «جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى» زاڭ بۇل ماسەلەنى رەتتەۋگە قانشالىقتى اسەر ەتتى؟ احۋالدى تۇبەگەيلى تۇزەۋ ءۇشىن نەندەي شارالار قابىلداۋ قاجەت؟
‒ نەسيە راسىمدەۋدە ءار تاراپ وسى نەسيەنى قايتارۋمەن بايلانىستى وزىنە مىندەتتەمە الىپ, قاندايدا ءبىر تاۋەكەلدەردى قابىلدايدى. ەل تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق, قۇقىقتىق ساۋاتى اشىلماي, بارلىق جاۋاپكەرشىلىك پەن قۇقىقتىق سالدار ەسكەرىلمەي, پروبلەمالاردىڭ شەشىلۋى ەكىتالاي. سوندىقتان اراداعى قايشىلىققا قارجىلىق ساۋاتتىلىق قانا قالقان بولا الادى.
ازاماتتاردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋ ءۇشىن «جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى» زاڭ دەر كەزىندە قولعا الىنعان قاجەتتى قۇرال بولعانى ءسوزسىز. دەگەنمەن اتالعان زاڭ بولاشاقتا قارىز الۋشى مەن قارجى ۇيىمى ءۇشىن ساباق بولۋعا ءتيىس. قارىز الۋشى ءۇشىن زاڭنىڭ بىرقاتار تەرىس سالدارى بار. ونى ومىردە قولدانۋ قانداي ناتيجە بەرەتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى.
‒ الەۋمەتتىك شيەلەنىستەر كوبىنە وسى قۇقىقتىق ساۋاتسىزدىق سالدارىنان تۋاتىنى بەلگىلى. ويتكەنى كوپشىلىك ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋ, قولدانىستاعى قۇرالداردى پايدالانۋ تۋرالى بىلە بەرمەيدى. سونداي-اق شالعاي ايماقتاردا اقپاراتتىق رەسۋرستار مەن زاڭ كومەگىنە قولجەتىمدىلىك شەكتەۋلى. وسى رەتتە وڭىرلەردە ومبۋدسمەندەر وكىلدىگى قۇرىلا ما؟
‒ ەل تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق جانە قۇقىقتىق ساۋاتىن كوتەرۋ مەملەكەتتىڭ الدىڭعى كەزەكتەگى مىندەتى بولۋعا ءتيىس. پروبلەمالىق قارىزدار از بولعانىن قالاسا, بانك نارىعى دا وسىعان ارەكەتتەسكەنى ابزال. قارىز الۋ مەن كەلىسىمشارت جاساۋدا قارىزدىڭ بارلىق شارتى, سىياقى مولشەرى, ارتىق تولەم جانە نەسيەنى قايتارماۋدىڭ سالدارى كورسەتىلگەن نەگىزگى بەتتىڭ بولۋى مىندەتتى. الايدا بۇگىن تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىمەن نەسيە الۋ بانك قوسىمشاسىنداعى ءبىر تۇيمەنى باسۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل جاعدايدا قارىز الۋشىعا تاۋەكەلدەردى باعالاۋ, شارتتىڭ تالاپتارىمەن, ءوز قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىمەن جەتە تانىسۋ قيىنعا سوعادى.
قازىردە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى fingramota.kz جوباسىمەن قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. وندا ءتۇرلى سالالاردىڭ ماماندارىن تارتۋمەن تىكەلەي ەفيرلەر, كوشپەلى دارىستەر مەن جەكە قابىلداۋلار وتكىزىلەدى. پايدالى اقپاراتتاردى بانك ومبۋدسمەنى سايتىنىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىق بولىمىنەن دە تابۋعا بولادى. سونىمەن قاتار بانك ومبۋدسمەنى سايتىندا ناقتى حات الماسۋ رەجىمىندە «Jivo Site» ارقىلى كەڭەس الۋعا, ءوتىنىشتى ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى جىبەرۋگە بولادى. ال الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى جەكە قابىلداۋعا جازىلا الادى. بۇگىندە بانك ومبۋدسمەنى قىزمەتى بۇكىل ەلدى قامتىپ وتىر. سونداي-اق وڭىرلەردە وكىلدىكتەر اشۋ ماسەلەسى دە قارالىپ وتىر.
اڭگىمەلەسكەن –
بوتاگوز ابدىرەيقىزى
«Egemen Qazaqstan»