ۇلتتىق مىنەز – ۇلتتىڭ ايناسى
ۇلتتىق مىنەز دەگەن نە؟ قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مىنەزى قانداي بولعان؟ قازىر قانداي؟ ول – ۇلتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى, ءتاسىلى, ادەت-عۇرپى, دۇنيەتانىمى مەن سانا-سەزىمى ارقىلى قالىپتاساتىن ادامدىق قاسيەت. شەتەلدىك عالىمداردىڭ قازاق حالقى تۋرالى پىكىرلەرىنە سۇيەنسەك, رەسەيلىك دارىگەر نيكولاي زەلەند: «قازاق – قىزۋقاندى حالىق. ونىڭ رۋحىنا جايساڭدىق, ىزگىلىك ءتان, ۇدايى جايدارى جۇرەدى. سەرگەك ءارى ەلىكتەگىش كەلەدى. جۇيكەسى كومبىس, اشۋلانبايدى. بار نيەتىمەن اقكوڭىل, ادال, باسقانىڭ قايعى-قاسىرەتىنە ورتاقتاسقىش, قوناقجاي, سالاۋاتتى جانە ءتوزىمدى. ولاردىڭ بويىندا قاتىگەزدىك پەن كەكشىلدىك جوق», دەپ سيپاتتاما بەرسە, پولياك زەرتتەۋشىسى ادولف يانۋشكەۆيچ: «قازاقتىڭ ويلاۋ قابىلەتىنىڭ كەرەمەتتىگىنە بارعان سايىن كوزىم جەتتى. ءار قازاق ءوز شارۋاسىن جەتە تۇسىندىرەدى. ءتىپتى بالالارىنىڭ اقىلى ەرتە تولىسادى», دەگەن پىكىر بىلدىرەدى. بۇل پىكىرلەرگە قاراعاندا, قازاق حالقىنىڭ مىنەزى وزگەگە ۇلگى بولارلىق ونەگەلى, جايساڭ ەكەنى كورىنەدى.
بىراق بۇگىنگى قازاقتى بۇرىنعى قازاقپەن سالىستىرۋ مۇمكىن ەمەس سەكىلدى. ويتكەنى ءبىز ۇلتتىق مىنەزىمىزدەن ايىرىلىپ بارا جاتقاندايمىز. ال بۇعان نە سەبەپ؟
بۇل سۇراققا جاۋاپتى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتىڭ بەلگىلى جۋرناليست بەيسەن قۇرانبەككە «ايتۋعا وڭاي» باعدارلاماسىندا بەرگەن سۇحباتىنان الامىز. قازاقتى ۇلتتىق مىنەزىنەن ايىرۋ ءۇشىن پاتشا وكىمەتى جاسىرىن تۇردە «سەكسەۋىل» ءادىسىن قولدانعان. باتىس ءسىبىردىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى سپەرانسكي پاتشاعا: «قازاق دالاسىندا سەكسەۋىل دەگەن اعاش وسەدى ەكەن. ول اعاشتى قانداي قۇرالمەن ۇرساڭ دا جارىلمايدى ەكەن, ال ءوزدى-وزىنە ۇرساڭ, بىت-شىتى شىعادى ەكەن. وسىنى قازاققا قولدانايىق», دەيدى.
بۇدان بولەك, قازاقتىڭ ۇلتتىق مىنەزىنەن ايىرىلۋىنا 1932 جىلعى اشارشىلىق, 1937-1938 جىلداردان باستالعان رەپرەسسيا, زىميان ساياساتپەن جۇرگىزىلگەن يندۋستريالاندىرۋ مەن تىڭ كوتەرۋ سياقتى ەكونوميكالىق ناۋقاندار سەبەپ بولدى دەسەك, قاتەلەسە قويمايمىز. ال قيلى قۇبىلمالى كەزەڭدەردى باسىنان وتكەرگەن قازاق حالقى ەس جيعالى ءبىرشاما ۋاقىت بولدى. ەندىگى مىندەت – حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق مىنەزىن قايتا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋ. بۇعان بارلىق العىشارت ورنىعىپ ۇلگەردى عوي دەپ ويلايمىن.
اقتۇمار ساعىناي,
ب.مايلين اتىنداعى №52 مەكتەپ-گيمنازيانىڭ 11 ء«ا» سىنىپ وقۋشىسى
استانا
بولمىسى بەرىك, ويى تەرەڭ
جۇرەگىن ولەڭ-جىرعا دەگەن ماحاببات تەربەگەن مۇزافار الىمباەۆ – سەگىز جاسىندا اكەدەن, 13 جاسىندا شەشەدەن ايىرىلسا, التى جاسىندا ۇجىمداستىرۋ اۋىرتپالىعىن سەزىنگەن, 1932-1933 جىلدارعى اشارشىلىقتى, 1937 جىلعى ستاليندىك سويقاندى ءوز كوزىمەن كورىپ, ۇرەيى ۇشقان ۇرپاقتىڭ ءبىرى. سوعان قاراماستان ونىڭ ازاماتتىعى اقىندىعىنا كۇش-قۋات بەرەتىن, تار قولتىقتان دەمەپ, ءورلى جەردەن اسىرىپ جىبەرەتىن قاسيەت دەسەك, ارتىق بولماس.
اسىلى, ومىرشەڭ پوەزيالىق تۋىندى ادام بالاسىنىڭ تانىمدىق كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, ىشكى جان-دۇنيەسىن بايىتىپ, سونى ىستەرگە قۇلشىندىرىپ, رۋحىن سەرگىتىپ, قاناتتاندىرادى. وسى ورايدا ەلى مەن جەرىن سۇيگەن م.الىمباەۆ ءوزىنىڭ پارىز-مىندەتىن يمانداي سىر قىلىپ تۇيگەنىن تۇيسىنەمىز. ءومىردىڭ ءوزىن سۋرەتتەۋدە ويماققا سىيعىزعانداي شىنايى شەبەرلىككە جەتكەن, جيناقىلىقتىڭ اسقان ۇلگىسىن كورسەتكەن اقىن «ولەڭ – اقىل سۋاتى مەن سەزىم قۋاتىنىڭ توعىسقان جەرى» دەپ پوەزيا تۋراسىندا ساليقالى پىكىر بىلدىرەدى.
ەڭ الدىمەن, م.الىمباەۆ – ليريك اقىن. تۇڭعىش ولەڭىنەن باستاپ سوڭعى جازىلعان تۋىندىلارىنا دەيىن ءومىردىڭ جۇرەگىمەن قابىلداعان نازىك قۇبىلىستارىن وقىرماندارىنا ساتىمەن جەتكىزە بىلەدى. ليريك دەپ جالپى اتاعانىمىزبەن, اقىن ولەندەرىندە كوتەرىلگەن ماسەلەلەر اسا وزەكتى ءارى تەبىرەنىستى. ساناسىندا ساڭلاقتىق, سۇيەگىندە اسىلدىق, جۇرەگىندە باتىرلىق, بولمىسىندا بەرىكتىك, ويىندا تەرەندىك بولماسا, ول ءدال وسىلايشا بۋىرقانىپ تەبىرەنە الماس ەدى.
اقىننىڭ وسكەلەڭ ۇرپاققا ارناپ جازعان ولەڭدەرى ءتىلى جاڭا شىققان بالاباقشا بوبەكتەرىنەن باستاپ, باستاۋىش, ورتا مەكتەپ بالالارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ وي-ورىسىنە لايىقتالسا, ءتىلى شۇرايلى, وقيعاسى قىزىق, تاقىرىبى جاعىنان ءار الۋان. اسىرەسە مۇنى ەرتەگى, اڭىز, ناقىل سوزدەر, باتا-تىلەك جىرلار, ماقال-ماتەل, وتىرىك ولەڭ, جۇمباقتار مەن جاڭىلتپاشتار, ساناماق جانە سۇراماق تۇرىندە جازىلعان ولەڭدەرىنەن انىق كورەمىز. ۇرپاق تاربيەسىن ءوز ءومىرىنىڭ ماعىناسىنا بالاعان اقىننىڭ ەڭبەگى, ءسوز جوق, قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا جارقىن بەتتەر بولىپ قالارى انىق.
ميرشات ەلۋباەۆا,
م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى
ىزدەنىسىنە ىسكەرلىگى ساي
بۇل قازاقتىڭ ءبىر باسىندا بىرنەشە ماماندىق پەن كاسىپ بار. باسشىلىق قىزمەت تە اتقارعان. ولەڭ شىعارىپ, ماقالا-حيكايات جازۋدان دا قۇرالاقان ەمەس. وسى كۇندەردە ءار جىلدارى جازعان ولەڭدەرى مەن اڭگىمەلەرى ءوز الدىنا ءۇش كىتاپ بولىپ جارىققا شىققان. ول كىم دەسەڭىز – حايروللا يسماعۇلوۆ.
بوزبالا كەزىندە اعاسى مىرزاش يسماعۇلوۆتىڭ اقىلىمەن لەنينگرادتىڭ كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەسىندە وقىپ, گيدرواكۋستيك ماماندىعىنا يە بولادى (مىرزاش اعامىز سوناۋ 60-جىلدارى لەنينگرادتىڭ قارجى اكادەمياسىن بىتىرگەن ساناۋلى قازاقتاردىڭ ءبىرى ەدى). ول كەزدە اتىنىڭ ءوزى قۇلاققا توسىنداۋ ەستىلەتىن بۇل ماماندىق بويىنشا جۇمىس قايدان تابىلسىن. ءسويتىپ, حايرەكەڭ اۋىلداعى اكەسىنە كومەكشى شوپان بولدى. قويشى كەزىندە شوپاننىڭ بەينەتى بەس باتپان, ونىڭ جۇمىسىن قالاي جەڭىلدەتۋگە بولادى دەپ ۇنەمى ويلاناتىن ەدى. ناتيجەسىندە, قي وياتىن اگرەگات جاساپ شىعاردى. بۇل جاڭالىعى ءۇشىن يسماعۇلوۆقا وبلىستىق ونەرتاپقىشتار قوعامى ارنايى قۇجات پەن 1500 سوم سىيلىق بەردى. ال «بيسەن» جانە «وردا» كەڭشارلارى بىرىگىپ وسى اقشاعا تاعى قاراجات قوستى, ءسويتىپ ونەرتاپقىشقا سول كەزدەگى جوعارى سۇرانىسقا يە «جيگۋلي» كولىگىن سىيعا تارتتى. بۇل 1970 جىل بولاتىن.
حايروللا يسماعۇلوۆ كەيىنىرەك مالدى قالدىقسىز سوياتىن جىلجىمالى قاساپحانا جاساپ شىعاردى. سونداي-اق سۋ ىشىندەگى سۋ بوگەت ويلاپ تاپتى. ول – سۋ اعىنى ارقىلى تەگىن ەلەكتر قۋاتىن بەرەتىن كىشكەنتاي ەلەكتر ستانساسى.
ءسوزىمىزدىڭ باسىندا حايروللا يسماعۇلوۆ باسشىلىق قىزمەتتە دە ىستەدى دەدىك. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ول وبلىستىق شيكىزات بازاسىندا ديرەكتور بولدى. سول كەزدە جۇمىستى قالدىقسىز تەحنولوگيامەن اتقارۋعا كۇش سالىپ, مۇندا دا ۇنەمى ىزدەنىسپەن ەڭبەك ەتتى. ءسويتىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا ءجۇن-جۇرقا, تەرى-تەرسەكتىڭ قالدىقتارىن دا تولىق كادەگە جاراتىپ, كوزگە تۇسكەنى بار. ول تۋرالى كەزىندە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە «توزىقتان تورقا, قالدىقتان قامقا» ماقالاسى جاريالانىپ بۇل جاڭالىق ەلگە تارادى.
سوڭىندا ايتارىمىز, ونىڭ ولەڭدەرى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى باسىلىمداردا جاريالانىپ تۇرادى.
ەسەنجول قىستاۋباەۆ,
جۋرناليست
باتىس قازاقستان وبلىسى