جاڭا كەن ورىندارى قاشان اشىلادى؟

ۇكىمەت ءۇمىتتى اقتاسا يگى

قازاقستاندا مينەرالدى شيكىزات بازاسىنىڭ تولىقتىرىلۋى كەنجەلەپ تۇرعانىن بيىلعى حالىققا ارناعان جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى دا ايتقان ەدى.

«تاۋ-كەن سالاسىن باسقارۋ جۇيەسىن جۋىق ارادا جاڭعىرتۋ قاجەت. كوپتەگەن ەلدە بۇل سالانى نەگىزىنەن جەكە كومپانيالار العا سۇيرەيدى. سوندىقتان ءىرى كولەمدە جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ وسى سالانىڭ الەۋەتىن اشۋعا بارىنشا كومەكتەسەدى.

ول ءۇشىن سالىق جانە رەتتەۋ شارتتارى وزگەرىسكە يكەمدى بولۋى كەرەك. ءوز قاراجاتىنا گەولوگيالىق زەرت­تەۋ جۇرگىزگەن ينۆەستوردىڭ جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋ كەزىندە باسىم قۇ­قىققا يە بولۋىن قامتاماسىز ەتكەن ءجون. جو­با­لار­دى كەلىسۋگە قاجەتتى راسىمدەر مەن ونىڭ مەرزىمىن كەشەندى مەملەكەتتىك ساراپتاما جاساۋ مەن تولىق تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزۋ ارقىلى ەكى ەسە ازايتۋ كەرەك. قازىر ەلىمىزدىڭ 1,5 ملن شارشى شاقىرىم اۋماعىنا گەولوگيالىق جانە گەوفيزيكالىق بارلاۋ جۇرگىزىلدى. ۇكىمەتتىڭ مىندەتى – 2026 جىلعا قاراي ونىڭ كولەمىن كەمىندە 2 ملن 200 مىڭعا جەتكىزۋ», دەگەن بولاتىن قاسىم-جومارت توقاەۆ.

قازاقستاننىڭ وندىرىستىك گەولو­گيا­لىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعىنىڭ پرە­زيدەنتى ارنۇر كۇشەلەكوۆتىڭ پىكى­رىنە سۇيەنسەك, جەر قويناۋىنا مەم­­­لە­كەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇر­گىزۋدى ءتيىمدى جوسپارلاپ, بۇل جۇ­مىس­تى جەتىلدىرۋ قاجەت. قاۋىم­داس­تىق­تىڭ باسشىسى جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانى (جسق) ازىرلەپ, بەكىتۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ كەرەك دەپ سانايدى. نەگە دەسەڭىز, كەيىنگى جىلدارداعى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ناتيجەلەرى اتالعان قۇجاتتى ازىرلەۋگە بولىنەتىن سوما ورتا ەسەپپەن 3-4 ملن تەڭگەنىڭ شاماسىندا عانا ەكەنىن بايقاتىپ وتىر. ال جسق دايىنداۋ ءۇشىن زەرتتەۋ جۇرگىزىلەتىن اۋماققا قاتىستى گەو­لوگيالىق اقپاراتتى ساتىپ الۋ قا­جەت. كوپ جاعدايدا ونىڭ قۇنى قىز­مەتتەردى ساتىپ الۋعا بولىنگەن سومانىڭ جارتىسىنان اسىپ جاتادى.

«بۇل ورايدا كونكۋرستىق قۇجات­تار­دا عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ بولۋىنا قاتىستى, سونداي-اق جەر قويناۋىن مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋدى جوبالاۋعا بايلانىستى تاجىريبەنىڭ قاراستىرىلۋى جونىندە قانداي دا ءبىر تالاپتار قويىلماعان. مۇنىڭ ءبارى ءتيىستى قۇجاتتاما مەن اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ ساپاسىز ورىندالۋىنا اكەلەدى», دەدى قاۋىمداستىق وكىلى.

سول سەبەپتى جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانى دايىنداۋ ۇدەرىسىن جەر قويناۋىن مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە كەلە قايتا باعىتتاپ, وسى فۋنكتسيالاردى ۇلتتىق گەولوگيالىق قىزمەتكە تولىعىمەن تاپسىرۋ ۇسى­نىل­دى. بۇل ارقىلى بىرىڭعاي وپەرا­تور ورىندالاتىن جۇمىستاردىڭ عى­لى­مي نەگىز­دە­مە­سىنە باسا نازار اۋدارىپ, اۆتورلىق قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى.

بۇرالاڭى كوپ زاڭ جارعا جىعادى

قاۋىمداستىق پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىن­شا, سالاداعى تاعى ءبىر وزەكتى ما­سەلە جەر قويناۋىن مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ مەم­لەكەتتىك ساتىپ الۋ تەتىگىن رەت­تەيتىن زاڭعا قا­تىس­تى. ويتكەنى قول­دانىستاعى نورما كادرلىق الەۋەتى تومەن ۇيىمدارعا كۇر­دەلى گەولوگيالىق جۇمىستاردى ورىن­داۋعا جول اشىپ وتىر. ايتالىق, قاجەتتى تاجىريبەنى راستاۋ مەن شارتتى جە­ڭىلدىكتەردى باعالاۋ كەزىندە جۇمىس تاجىريبەسىن ەسەپكە الۋ ولشەمى تىم ب ۇلىڭعىر. سالدارىنان نارىقتا تاجىري­بەسى جوق قىزمەت ۇسىنۋشىلار جەڭىپ جاتادى. سوندىقتان الەۋەتتى قىزمەت كور­سە­تۋ­شىلەردى اككرەديتتەۋ تەتىگىن ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ۇسىنىل­دى.

بۇدان باسقا كەن ورىندارىن بارلاۋمەن اينالىساتىن كومپانيالار سالىق جەڭىلدىكتەرى بەرىلسە دەگەن وي-پى­كىرلەرىن جەتكىزدى. ماسەلەن, تاۋ-كەن وندىرۋشىلەرى جانە تاۋ-كەن مەتال­­لۋرگيالىق كاسىپورىندارىنىڭ قاۋىم­داس­­تىعى بارلاۋ كەلىسىمشارتى توق­تا­تىلعان جاعدايدا بارلاۋ جۇمىس­تارىنا ارنالعان شىعىنداردى (كە­لىسىم­شارت توقتاتىلعان سالىق كە­زە­ڭىندە) سالىق تولەۋشىنىڭ جىلدىق جيىن­تىق تابىسىنان شەگەرەتىن ءتار­تىپ­تى ەنگىزۋدى ۇسىن­دى.

سونداي-اق سالىق كودەكسىنىڭ 259-با­بىنىڭ قولدانىستاعى نورمالارىنا سايكەس مۇناي-گاز سالا­سى­نىڭ جەر قويناۋىن يگەرۋ­شىلەرىنە قاراس­تى­رىلعان ارتىقشىلىقتار تاۋ-كەن سەكتورىنىڭ وكىلدەرىنە دە بەرىلسە دەگەن ۇسىنىس ايتىلدى.

«قاتتى پايدالى قازبانى وندىرۋمەن اينا­لىساتىن كومپانيالارعا كومىر­تەك وندىرۋشىلەرىمەن تەڭدەي جاعداي قاراستىرىلماسا, سالانىڭ ينۆەستي­تسيا­لىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ قيىنداي تۇسەدى», دەدى تاۋ-كەن وندىرۋشىلەرى جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كاسىپ­ورىن­دارىنىڭ قاۋىمداستىعى اتقارۋ­شى ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى ماكسيم كانونوۆ.

ۇيىم وكىلدەرى ايتقانداي, كەيىنگى ۋاقىتتا وتاندىق تاۋ-كەن كومپانيالارى فيسكالدى ورگانداردىڭ تاراپىنان جۇيەلى قىسىم كورىپ كەلەدى.

«مىسالى, بيىل قاڭتاردان باستاپ پايدالى قازبالاردى وندىرۋگە سالىناتىن سالىق مولشەرلەمەلەرى بيرجالىق مەتالدارعا بايلانىستى 50%-عا جانە بيرجالىق ەمەس مەتالدارعا بايلانىس­تى 30%-عا دەيىن ۇلعايدى. ۋاكىلەتتى ورگاندار تاۋ-كەن كومپانيالارىنا ونسىز دا سا­لىق جۇكتەمەسى از سالىنادى دەگەندى العا تارتىپ وتىر. قارجى مينيستر­لى­گىنىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا ول 8-9%-دىڭ شاماسىندا», دەدى م.كانونوۆ.

شامادان تىس فيسكالدى قىسىم­نىڭ كورسەتىلۋى ءارى ورنىقتى سالىق ساياسا­تىنىڭ جولعا قويىلماۋى ينۆەستي­تسيالىق احۋالدى ايتارلىقتاي تومەن­دە­تىپ, سالانىڭ دامۋ قارقىنىن تەجەيدى دەپ ەسەپتەيدى قاۋىمداستىق مۇشەلەرى. جوعارى سالىق مولشەرلەمەلەرىن ەس­كەر­سەك, قازىر ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى قاتتى پايدالى قازبالار كەن ورىندا­رى­نىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن يگەرۋ مۇل­دەم ءتيىمسىز بولىپ وتىر.

جاقسىلىق مۇراتقالي,

جۋرناليست