جارقىن ىستەرگە تولى جىل

حالقىمىز جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا ساياسي جاڭعىرۋ باعدارىن قولدا­دى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىن­داعى اسا ماڭىزدى قادام بولدى. بۇل وزگەرىس­تەردىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى 2021 جىلى باستالسا, ەكىنشى كەزەڭى 2022 جىلى ەنگىزىلدى. ءۇشىنشى كەزەڭى, پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋال­دى باعدارلاماسىمەن ۇندەسە وتىرىپ, 2023 جىلدىڭ قاڭتارىندا كۇشىنە ەندى.

پرەزيدەنت سايلاۋى ەلدىڭ بارلىق ساياسي جۇيەسىن جانداندىرىپ, مەملەكەت­تىڭ كۇش-قۋاتىن الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق باعىت-باعدارىن جاڭارتۋعا جۇمىل­دىرۋعا ىقپال ەتتى. وسىنىڭ ناتي­جەسىندە, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى 81,31% داۋىس جيناپ, قايتا سايلاندى. ۇلىقتاۋ ءراسىمى 26 قاراشا كۇنى ءوتتى.

سايلاۋ قورىتىندىسى ەل تۇرعىن­دارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسات پەن ەكونوميكانى رەفورمالاۋ كۋرسىن قولدايتى­نىن كورسەتتى. ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ءتيىمدى مەملەكەتتىك ۇلگىنى قالىپ­تاستىرۋدىڭ نەگىزگى يدەولوگياسى مەن تۇجىرىمدامالىق نەگىزىنە اينالدى. حالىق سەنىمىنىڭ جاڭا مانداتى مەم­لەكەت باسشىسىنا ۇلتتىق دامۋدىڭ سترا­تە­گيالىق مىندەتتەرىن ورالىمدى شەشۋ­گە قاجەت تىڭ مۇمكىندىكتەر بەردى. 

ق.توقاەۆتىڭ «ادىلەتتى قازاقستان: ءبارىمىز جانە ارقايسىسىمىز ءۇشىن. قازىر جانە ءاردايىم» سايلاۋالدى باعدارلا­ماسى ءادىل مەملەكەت, ءادىل ەكونوميكا جانە ءادىل قوعام سىندى ءۇش قاعيداعا نەگىز­دەلدى. باعدارلاما ساياسي رەفورمالار مەن مەملەكەت قىزمەتىنىڭ بارلىق ماڭىزدى باعىتىن قامتىدى. ءار بولىمدە ءاربىر اسپەكتىنىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەتىن تەزيستەر ءتۇزىلدى. كوپتەگەن تارماق بۇرىن جاريالانعان باستامالاردى بىرىكتىرىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ جولدارىن اشىق سيپاتتادى.

سايلاۋدان كەيىن پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىن بەكىتكەن ارنايى جارلىعى شىقتى. جوسپاردا سايلاۋالدى شتابقا ۇگىت ناۋقانى كەزىندە ازاماتتاردان كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىستار دا جان-جاقتى قامتىلدى. باعدارلامانى ساپالى ورىنداۋ ءۇشىن جول كارتاسى ازىرلەندى. وعان 117 تارماق ەندى, ءتۇرلى باعىت بو­يىنشا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋدىڭ ناقتى مەرزىمدەرى كورسەتىلدى. جول كارتاسىنىڭ ءاربىر تارماعى بويىنشا مونيتورينگ ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە ينتەراكتيۆتى ونلاين-داشبورد ارقىلى جۇرگىزىلەتىن بولدى. ياعني بۇرناعى قاعاز ەسەپتەر, انىقتامالار مەن تانىستىرىلىمدار الىنىپ تاستالدى.

سودان بەرىدە ارادا وتكەن ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە اسا ماڭىزدى, اۋقىم­دى ءىس-شارالار قاۋىرت قولعا الىنىپ, تاباندىلىقپەن, تياناقتى اتقارىلدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما ارقىلى بۇكىل جۇيەنى وزگەرتەتىن باتىل قادامدار جاسالدى. پرەزيدەنت سايلاۋىنان كەيىن بيىل ناۋرىز ايىندا پارلامەنت سايلاۋى دا ۇيىمداستىرىلىپ, ناۋقان شىنايى باسەكە جاعدايىندا اشىق ءوتتى. پار­لامەنتتىڭ قۇزىرەتى مەن قىزمەتى قاي­تا قارالدى. دەپۋتاتتاردىڭ ءرولى ەداۋىر كۇشەيدى. كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىل­دى. بۇكىل سوت جۇيەسىنە تۇبەگەيلى رەفور­ما جاساۋ باستالدى. ادامنىڭ قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا قاتىس­تى ءىس-شارالار جاڭاشا سيپات الدى. ازا­ماتتاردىڭ ساياسي ومىرگە ەمىن-ەركىن ارالاسۋىنا كەڭ جول اشىلدى. رەفورمالاردىڭ بارلىعى «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پار­لامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعي­دا­سىنا نەگىزدەلدى. بۇل قاعيدا – مەملەكەتى­مىزدىڭ قازىرگى تاڭداعى باستى ۇستانىمى.

جالپى, رەفەرەندۋمدى قوسقاندا, كەيىنگى ءبىر جىلدان استام ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلىمىزدە وتە ماڭىزدى 5 ساياسي ناۋقان ساتىمەن ءوتتى. ونىڭ بارلىعى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءتۇرلى قاقتىعىس بەلەڭ الىپ, شيەلەنىستەر شيرىعىپ تۇر­عان اسا كۇردەلى كەزەڭگە تۇسپا-تۇس كەلدى. سوعان قاراماستان, ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماقساتىنداعى باپتالعان باعدارلامالاردىڭ, ەجەلدەن ەنشىمىز بولىپ كەلە جاتقان ىشكى ىنتىماق پەن سىرتقى ىقپالداستىقتىڭ ارقاسىندا وسى قىسقا مەرزىمدە ەداۋىر جەتىستىكتەر­گە قول جەتكىزىپ ۇلگەردىك. ەڭ باستىسى, ەلىمىزدىڭ جاڭارىپ, جاڭعىرا باستاعانىنا قالىڭ بۇقارانىڭ كوزى جەتە ءتۇستى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا, سونداي-اق جىل سايىنعى جولداۋلارىندا ايشىقتالعان ماقسات-مىندەتتەردىڭ بىرقاتارىنىڭ ورىندالۋ بارىسىن ناقتىلى دەرەك-دايەك­تەرگە سۇيەنە وتىرىپ سارالاپ كورە­لىك. جاڭا رەفورمالار, ەڭ الدىمەن, ادام­عا, ونىڭ ىشىندە ەڭبەك ادامىنا باسا كوڭىل ءبولىپ, ءىس باسىنداعى ءاربىر ازاماتتى, شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىن دامىتۋعا ۇلەس قو­سىپ جۇرگەن ءاربىر كاسىپكەردى جان-جاقتى قولداۋعا, ءاربىر مۇقتاج وتان­دا­سىمىزدى الەۋمەتتىك قورعاۋدى كۇشەي­تۋگە باعىتتالعان. ايتالىق, پرەزيدەنت­تىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى اياسىندا, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن ون­دىرۋ­شىلەردى جان-جاقتى قولداۋ, اۋىل تۇر­عىندارىن اگرارلىق بيزنەسكە بارىنشا تارتۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جانە ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا جوبالانىپ, قالىپتى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «اۋىل اماناتى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا بۇگىندە بارشا بۇقارا مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر. جوبانىڭ باستى ماقساتى – اۋىلدى جەرلەردەگى حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ. كوپتەگەن كاسىپكەر, فەرمەر قولداۋ بولسا, اۋىل-اۋماقتا ءوز ءىسىن باستاۋعا نەمەسە وسىعان دەيىن شۇعىلدانىپ كەلگەن شاعىن كاسىپتەرىنىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, تا­لاپقا ساي دامىتا الاتىنىنا بەك سەنىمدى.

سونداي-اق اتالعان باعدارلاماعا ەنشىلەس «جەر اماناتى» جوباسى دا جۇيە­لى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. باعدار­لاما اياسىندا يگەرۋسىز جاتقان جەرلەر مەم­لەكەت مەنشىگىنە قايتارىلاتىن بولا­دى. «جەر اماناتى» كوميسسياسى مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ ءىرى جەر يە­لەرىن سىناۋىنان كەيىن قۇرىلعان ەدى. كوميس­سيا قاراۋسىز جانە پايدالانىلماي جات­قان جەرلەردى مەملەكەت يەلىگىنە قايتارۋ­مەن شۇعىلدانادى. ايتا كەتكەن ءجون, بۇگىندە پايدالانىلماي جاتقان 5,2 ملن گەكتاردان استام جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى. كوميسسيانىڭ باستاماسىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وزگە دە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, قايتارىلعان جەرلەردىڭ ينتەراكتيۆتى كارتاسىن ازىر­لەدى. جەر دەگەنىمىز – ۇقساتا بىلگەنگە ىرىس-بەرەكە, تابىس كوزى. كەيىنگى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنىڭ اپشىسى قۋىرىلىپ, جەر تاناپتارى جاداپ-جۇدەپ, جايىلىمدىق جەرلەردىڭ تارىلىپ بارا جاتقانى جونىندە ءجيى ايتىلىپ, جازىلىپ ءجۇر. «جەر – ەلگە امانات, ەل – ەرگە امانات» دەگەن قاناتتى قاعيدا بار. سول تۇرعىدا «جەر اماناتى» كوميسسياسىنىڭ جۇمىسى الداعى ۋاقىتتا دا جۇيەلى تۇردە جالعاسا بەرمەك.

جەر جانە ونىڭ قويناۋى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى. حالىق اتىنان مەنشىك قۇقىعىن مەملەكەت جۇزەگە اسىرادى. جەرى بايدىڭ – ەلى باي. سوندىقتان دا ونىڭ يگىلىگىن حالىق كورۋگە ءتيىس. جەر اماناتىنىڭ جالعاسىنداي, ەلىمىزدىڭ كەن ورىندارىنا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى دا كوڭىل قۋانتادى. ماسەلەن, كەيىنگى كەزەڭدە ءتۇرلى زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا بايلانىس­تى قاتتى پايدالى قازبالاردى يگەرۋگە بەرىلگەن 200-دەن استام كەلىسىمشارت پەن ليتسەنزيا قايتارىپ الىندى.

قالىڭ بۇقارانى قاتتى الاڭداتاتىن, قاشاندا نازارداعى ءبىر ماسەلە – كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇكىمەت ەلىمىزدىڭ كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى. سونداي-اق ترانزيتتىك الەۋەتتى ارتتىرۋ ءۇشىن ۆاگون پاركى تاپشىلىعىنا قاتىستى ماسەلە دە بىرتىندەپ شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. «Stadler», «Alstom» جانە «Wabtec» كومپانيالارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتاندىق زاۋىتتاردا ۆاگون جانە لوكوموتيۆ ءوندىرىسى باستالدى.

پرەزيدەنتتىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا حالىقارالىق اۆتوموبيل دالىز­دەرىن دامىتۋ, سونىڭ ىشىندە رەسپۋبلي­كا­لىق ماڭىزى بار 8 مىڭ شاقىرىم اۆتو­جول سالۋ جانە قايتا جوندەۋ جۇمىستارى قولعا الى­نىپ, جۇرگىزىلىپ جاتىر. ازاماتتىق اۆيا­تسيا سالاسىندا دا تۇراقتى ءوسىم بايقا­لادى. وتكەن جىلى ەل كولەمىندەگى اۆيا­كوم­پانيالار 11 ميلليونعا جۋىق جولاۋ­شى تاسىمالدادى. «اشىق اسپان» رەجى­مى ەنگىزىلدى. ۇشۋ گەوگرافياسى كەڭە­يىپ كەلەدى. 2025 جىلعا دەيىن توكيو, سين­گا­پۋر, شانحاي جانە نيۋ-يورك باعىت­تارى­نا رەيستەر اشىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.

ەكونوميكا مەن ءوندىرىستىڭ جاۋىنگەر سالاسى – شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, شيكىزات سەكتورىنا, تاۋ-كەن ونەر­كاسىبى مەن گەولوگيالىق بارلاۋ سالا­لارىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىس­تارى كۇش الىپ كەلەدى. كاسىپكەرلىك, بيزنەس­تەگى بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر دە ءجىتى انىق­تالىپ, جويىلىپ جاتىر. سونى­مەن قا­تار جول بويىنداعى, سونداي-اق الەۋ­مەتتىك, ينجەنەرلىك جانە كوممۋنالدىق ينف­را­قۇرىلىمداردى جاڭعىرتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, وندىرىستەگى وتاندىق ۇلەس­تى ارتتىرۋ جۇمىسى جاڭاشا قارقىن الدى.

سايلاۋالدى باعدارلامانى ورىنداۋ اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان تۇر­عىنداردى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ شارالارى دا قوماقتى. كوپبالالى انالارعا بەرىلەتىن جاردەماقى كولەمى ۇلعايدى. جىل سايىن مۇعالىمدەر مەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى, ستۋدەنتتەردىڭ جاردەماقىسى ءوسىپ كەلەدى.

الەۋمەتتانۋ سالاسىنداعى زەرتتەۋ­لەر­ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, تۇرعىندار­دىڭ باسىم بولىگى ق.توقاەۆتىڭ سايلاۋ­الدى باعدارلاماسى, جولداۋلارىندا ايشىقتالعان بارلىق تەزيسىنىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالۋىن كۇتەدى. مەملەكەت باسشىسىنا كورسەتىلگەن سەنىم, تۇپتەپ كەلگەندە – سايلاۋ ناتيجەلەرىن زاڭداستىرۋدىڭ, رەفور­مالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ­دىڭ جانە قويىلعان ماقساتتارعا قول جەت­كىزۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى. سول تۇرعىدا سايلاۋالدى تۇعىرنامانىڭ ءاربىر تەزيسى رەسپۋبليكالىق جوبالارعا, جول كارتالارىنا جانە سالالىق مينيسترلىكتەر مەن باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىس جوسپارلارىنا ەنگىزىلە وتىرىپ, ماقساتتى ينديكاتورى بار ناقتى نۇسقاۋلىقتاردا راسىمدەلەتىن بولادى. ءبىز بۇگىن تۇعىرنامانىڭ حالىقتىڭ كۇن­دەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىنە تىكەلەي قاتىسى بار بىرقاتار تارماعىنىڭ ورىن­دالۋ بارىسىن عانا از-كەم ءسوز ەتتىك. ال جو­عارىدا اتالعان 117 تارماقتىڭ ارقاي­سىسى بويىنشا جوسپارلانعان ءىس-شارا­نىڭ اياقتالۋ نىسانى, جاۋاپتى ورىنداۋشىلارى, ورىندالۋ مەرزىمى ناق­تى­لى بەلگىلەنگەن, ءتيىستى ورىنداردىڭ, مەكەمە-ۇيىمداردىڭ, كاسىپورىنداردىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا. وسى ورايدا باعدارلامانىڭ اتقارىلعاننان گورى, اتقارىلار ءىس-شارالارى الدەقايدا كوپ, ءتىپتى ۇلان-اسىر.

دەمەك الداعى التى جىل ايقىن, اشىق, قولايلى, ناتيجەلى, حالىقتىق جوبا, جوس­پارلاردىڭ ورىندالۋ كەزەڭى, تىڭ يدەيالار مەن جاسامپاز جاڭالىقتاردىڭ جىلناماسى بولماق. بارشامىز ءۇشىن بۇگىنگى تاڭداعى باستى مۇرات, باتالى تىرلىك – وتانىمىزعا, وشاعىمىزعا ىرىس-قۇت, يگىلىك بولىپ داريتىن ادال ەڭبەك. وسىنى جەتە ۇعىنعان مەملەكەت باسشىسى ەل باسقارۋدىڭ دەموكراتيالىق داستۇرلەرىنە جۇگىنە وتىرىپ, رەفورمانى ويداعىداي ورگە باستىرۋ ءۇشىن قالىڭ بۇقارا مەن ءاربىر ازاماتتى ورتاق ىسكە جاپپاي جۇمىلۋعا شاقىراتىن سايا­سي باستامالاردى دەر كەزىندە كوتەرىپ وتىر. بۇل ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرى­لىسىمىزعا دەگەن سەنىمىمىزدى نىعايتادى. كەلەشەككە دەگەن ءۇمىتىمىزدى ۇلعايتادى. ءبىزدىڭ تاۋبەمىز بەن توبامىز – تابيعي بايلىعىمىزدىڭ مولدىعى مەن ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالىمىزدىڭ سالاماتتىعى. وسى تۇرعىدا بۇگىنگى ءسوزدى دە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تولعامىمەن تۇيىندەگىمىز كەلەدى: «ەلىمىزدىڭ ماقساتى ايقىن, بۇل – ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ. مۇنىڭ ءبارى ءبىر كۇندە جاسالاتىن شارۋا ەمەس. بارشامىز تاباندى, ەڭبەكقور, بىلىكتى, ۇقىپتى, ءتارتىپتى بولۋىمىز كەرەك. ەڭ الدىمەن, وتانشىل بولۋىمىز قاجەت. ۇلت­تىڭ جانە مەملەكەتتىڭ مۇددەسى بارى­نەن بيىك تۇرۋعا ءتيىس. ەلىمىزدى وركەندەتۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ – بارشامىزدىڭ ازاماتتىق بورىشىمىز. ەندەشە, وتان الدىنداعى وسى پەرزەنتتىك پارىزىمىزعا ءاردايىم ادال بولايىق».