امانجول قالىش: بۇگىنگىدەي ءوسۋ قارقىنى ساقتالسا يگى

– امانجول بورانباي ۇلى, مىنە كوپتەن كۇتكەن كۇن دە كە­لىپ جەتتى. بىرەۋلەر قۋانسا, ەندى ءبىرى ء«بىز جيىر­ما ەمەس, ەلۋ ميل­ليوننىڭ اينا­لا­سىن­­دا جۇرە­تىن جۇرت ەدىك» دەپ اتتە­­گە­­نايىن دا جاسىرماي جاتىر. دە­مو­گ­راف رەتىندە قازىرگى ەلىمىز­دەگى حالىق سا­نىنىڭ ءوسۋ قارقى­نىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟

– راسىندا قازاق حالقى كەڭەس زامانىندا قايعى مەن قيىن­دىقتى كوپ كورگەنىن جاقسى بىلەسىزدەر. 1898 جىلعى ساناقتا ءبىز 5 ميلليون ەدىك. سول كەزدە تازا وزبەكتەر 700 مىڭداي عانا بولدى. قالعاندارى سارت, ۇيعىر, تاجىكتەر ەدى. كەيىن ولار رەسەيدە جۇرگىزىلگەن ساياساتتى ۇستانىپ, ءوز ەلىندەگى باسقا حالىقتاردىڭ ءبارىن ءسىڭىرىپ الدى. قازىر ءبىز 20 ميلليونعا ەندى جەتىپ جاتساق, وزبەكستاننىڭ حالقى 35 ميلليوننان اسىپ كەتتى. ەگەر قازاقتى قولدان قىرعان ناۋبەتتەر بولماعاندا ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا 5 ميلليون بولىپ وتىرعان حالقىمىزدىڭ سانى قازىر كەمىندە ون ەسە ءوسىپ, 50 ميلليوننان اسار ەدىك.

قازاقتىڭ دەموگراف عالىمى ماقاش ءتاتىموۆ كىتابىندا جازعان­داي, ءبىز جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە 3 ميلليون بولىپپىز. سول قىرعىندا 1 ملن قازاق قازا تاۋىپتى. رەسەي يمپەرياسىنا باعىنىشتى بولعاننان كەيىن ءار جەردە ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەر كوبەيدى. ءاربىر قاقتىعىس قانشا ەر ازاماتىمىزدىڭ ءومىرىن قيىپ كەتىپ جاتتى. ال حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسى ۇلتىمىزعا ەرەكشە قىرىن كەلدى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, 1916 جىل­­عى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس, 1918-1920 جىلدارداعى اشتىق, 20-جىل­­داردىڭ سوڭىنداعى كام­پەس­كەلەۋ, 1930-1933 جىلدارى قول­دان جاسالعان اشتىق, ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس حالقىمىزدى بارىنشا تيتىقتاتىپ تاستادى.

اكادەميك ماناش قوزىباەۆ باستاعان, قۇرامىندا تاريح عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى جۇل­دىزبەك ابىلقوجين, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى حايدار الدا­جۇمانوۆ, ت.ب. بولعان كوميسسيا 30-جىل­دارداعى اشتىقتا 1,5 ميلليون قازاق اشتان ولسە, 1 ميلليوننان استامى الىس-جاقىن شەتەلگە قاشقانىن جازعان بولاتىن. ءدال وسىنداي اشتىق ۋكراينا جەرىندە دە بولدى. قازاقتىڭ قولىنداعى بار مالىن, ۋكرايندەردىڭ استىعىن كۇشتەپ تارتىپ الدى. ويتكەنى رەسەيدە يندۋستريالاندىرۋ ساياساتى باستالىپ, زاۋىت-فابريكالاردى سالىپ جاتقان جۇمىسشىلارعا تاماق كەرەك ەدى. سالدارىنان ۋكراينادا 5 ميلليون ادام اشتان ءولدى. ولار سول زۇلماتتى گەنوتسيد رەتىندە حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىنداتىپ جاتىر. ال ءبىز ءالى كۇنگە وزگەلەردىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ ءۇنسىز وتىرمىز.

ماناش قوزىباەۆ ايتقانداي, اشتىق كەزىندە تەك مالمەن كۇ­نەلت­كەن باتىس جانە ورتالىق قازاقستان جەرىندەگى 100 قازاق­تىڭ 70-ءى اشتان قىرىلىپتى. ويلاپ قاراڭىز, سوعىس ەمەس, بەيبىت زاماندا وسىنداي قىرعىن بولعان. سول­تۇستىك جانە شىعىس قازاقستاندا جارتىلاي كوشپەلى حالىقتىڭ جارتىسى اش­تان ءولدى نە شەتكە بوسىپ كەتتى. ال وڭتۇستىك, جەتىسۋ ايماقتارىندا 100 ادامنىڭ 30-ى قىرىلعان. ءتىرى قالعان­دارىنىڭ ءبارى جان-جاققا قاشتى. قازىرگى وزبەكستاننىڭ وزىندە كەمىندە 3 ميلليوننان 5 ميلليونعا دەيىن قازاق كەيىن وزبەك بولىپ جازىلىپ كەتكەن.

مىنە, وسى ايتىلعان وقيعالار­دىڭ سالدارىنان ءبىز وسپەي قالعان حالىقپىز. ايتپەسە بۇگىن 20 ميل­ليون ەمەس, كەمى 50 نە 70 ميل­ليوننىڭ اينالاسىندا بولار ەدىك. قاراڭىز, 1914 جىلى تۇركيادا 4-7 ميلليون ادام بولعان ەكەن. قازىر ولار 80 ميلليوننان استى. ال ءبىز وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى عانا توڭكەرىسكە دەيىنگى سانىمىزعا ارەڭ جەتتىك.

– دەگەنمەن تاريح دوڭعالا­عىن كەرى اينالدىرا المايمىز. وتكەن ءوتتى, ەندى مۇنداي جاعدايلار قايتالانباسىن دەپ تىلەيمىز...

– ءيا, ەشتەن  – كەش جاقسى دەگەندەي, قازىر ءوز الدىمىزعا تاۋەلسىز ەل بولىپ, حالقىمىزدىڭ سانى ءوسىپ كەلە جاتقانىنا قۋانۋىمىز كەرەك. 20 ميلليوننىڭ ىشىندە قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى 14 ميلليون بولىپ قالدى. بۇعان الىس-جاقىن شەتەلدەن كەلىپ جاتقان قانداستارىمىز دا كوپ ۇلەسىن قوستى. ەسىمدە, كەڭەس زامانىندا شەتكە كەتكەن قازاقتاردى «سات­قىن» دەپ ايتاتىن. شىن ما­­نىندە ولار تۋعان جەردەن ءوز ەرىكتەرىمەن كەتكەن جوق, اشتىق­تان, قۋعىن-سۇرگىننەن وزدەرىن, ۇرپاعىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن امال جوقتىقتان كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. بىراق شەتتە جۇرسە دە تۋعان ەلىنىڭ ءبىر كۇنى ازات بولارىنا, ۇرپاقتارى اتاجۇرتقا قايتا ورالارىنا سەنىپ ءجۇردى. مىنە, سول كۇن دە جەتىپ, 90-جىلداردان بەرى 1,5 ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز ارامىزعا كەلىپ قوسىلدى. 2009 جىلعى ساناقتا ەلدەگى قازاقتاردىڭ سانى 10 ملن بولسا, 2021 جىلعى ساناقتىڭ قورىتىندىسىندا 13,5 ملن دەپ كورسەتىلىپتى. بۇگىنگىدەي ءوسۋ قار­قىنى ساقتالسا يگى. سوندا مەنىڭ بولجامىمشا, كەلەسى ساناقتا قازاقتىڭ ۇلەسى شامامەن 80-85 پايىزدى قۇراۋى ابدەن مۇمكىن.

– ەلىمىزدە حالىق سانى نە­­گىزىنەن وڭتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەردە ءوسىپ كەلەدى, ال سول­تۇس­تىك پەن شىعىستا ازايىپ جا­تىر. بولاشاقتا مۇنىڭ زاردابى بولۋى مۇمكىن بە؟

– ارينە, ەلدىڭ ءبىر جاعىندا حالىق سانى كوبەيىپ, ەكىنشى جاعى بوساپ قالۋى – گەوساياسي جاعىنان ۇلكەن ماسەلە ءارى قاۋىپتى. قازىر نەگىزىنەن قازاقتار جانە باسقا دا تۇركى حالىقتارى قونىستانعان وڭتۇستىك, باتىس, جەتىسۋ وڭىرلەرىندە حالىق سانى­نىڭ ءوسۋ قارقىنى جوعارى. ما­مان­داردىڭ ايتۋىنشا, الماتى وبلى­­سىنىڭ 83-84 پايىزى – اۋىل حالقى. تۇركىستان وبلىسىن­دا اۋىل­دىقتار 75 پايىزدى قۇراي­دى. ال اۋىلدىق جەردە بالا تۋ كورسەتكىشى جوعارى بولاتى­نى بەلگىلى. سونىمەن بىرگە قىتاي, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان مەن يراننان كەلىپ جاتقان قان­داستا­رىمىز دا نەگىزىنەن وڭتۇس­تىك جانە باتىس وبلىستارعا قو­نىس­تانىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى اتالعان وڭىرلەردە حالىق سانى­نىڭ تەز وسۋىنە ىقپالىن تيگىزىپ كەلەدى.

ال سولتۇستىك جانە شىعىس اي­ماقتارعا حح عاسىردا ىشكى رە­سەيدەن, ۋكراينا مەن بەلارۋس­تەن وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپتەپ كو­شىرىلىپ, قازاقتىڭ سانى ازايعانى بەلگىلى. اسىرەسە تىڭ جانە تىڭاي­عان جەرلەردى يگەرۋ ءۇشىن ميلليونداعان ادام اكەلىندى. دەگەنمەن 80-جىلداردىڭ سوڭى­نان ولار ءوز اتامەكەنىنە قايتا باستادى. ونىڭ ۇستىنە ورىس جانە باسقا دا سلاۆيان حالىقتارىندا بالا تۋ كورسەت­كىشى تومەن. سو­نىڭ سالدارىنان سولتۇستىك ايماقتارىمىزدا حالىق سانى كەمىپ بارا جاتقانى ايان.

بۇعان جول بەرمەۋ ءۇشىن وڭ­تۇستىكتەگى حالىقتى سولتۇستىككە تارتۋ – ءبىزدىڭ سترا­تە­گيا­لىق ماقسا­تىمىز. بۇگىندە مەملەكەت تاراپىنان ارنايى باعدارلاما قابىلدانىپ, وڭتۇستىكتەن ادام­دار كو­شىپ جاتىر. الاي­دا ءالى دە بۇل ءۇردىس باياۋ. شەتەل­دەن كوشىپ كەلىپ جاتقان قانداس­تارىمىزدى دا سولتۇستىك وڭىر­لەرگە قونىستاندىرۋدىڭ ءوز قيىنشىلىعى بار. ويتكەنى ولار ورىس ءتىلىن بىلمەيدى. سوندىقتان ءاۋ باستان باسقاشا ساياسات ۇستا­نىپ, سولتۇستىك پەن شىعىستان قانداستارعا ارناپ بولەك اۋداندار اشىپ بەرۋ كەرەك ەدى. ولار ءبارى ءبىر جەردە تۇرسا, تىلدىك تۇرعىدا قيىنشىلىق كورمەس ەدى.

وتكەن جىلى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇرىن جابىلىپ قالعان وبلىستاردى قايتا اشىپ, شەكارالىق اۋدانداردى دامىتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل ساياسي تۇرعىدان وتە دۇرىس قادام بولدى. ويتكەنى شەكارادان حالىق ۇدەرە كوشپەۋ ءۇشىن ول جاقتا حالىققا جاعداي جاسالۋعا ءتيىس. بۇل مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قاجەت.

– ەلىمىزدەگى قازاق ۇلتى­نىڭ ۇلەسى 70 پايىزدىڭ ۇستى­نە شىعىپ وتىر. بۇل – جاق­سى كورسەتكىش. دەگەنمەن مەملە­كەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ جاعى ءالى دە كەمشىن. بۇعان قاتىستى ويىڭىزدى بىلسەك؟

– دۇرىس ايتاسىز, كەڭەس زامانىندا قازاق ءتىلىن شەكتەۋ, ونى بارىنشا تۇنشىقتىرۋ ساياساتى جوعارىدا ايتىپ وتكەن ۇلتتى جويۋ ىسىمەن قاتار ءجۇردى. ورىس ءتىلىن ماقساتتى تۇردە جايۋدى ينتەرناتسيوناليزم يدەياسى دەپ بۇركەمەلەدى. قازىر «اعىلشىن, قىتاي ءتىلىن مەڭگەرسەڭ, ادام بولاسىڭ» دەسە, بۇرىن «ورىس ءتىلىن بىلسەڭ, ادام بولاسىڭ» دەيتىن. تىلىمىزبەن بىرگە, تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە, سالت-ءداستۇرىمىز قىسپاققا ءتۇستى. 50 قا­زاقتىڭ ىشىندە 1-2 باسقا ۇلت وكىلى وتىرسا, ورىسشا سويلەۋگە ءماجبۇر ەتتى.

قازىر قاراكوزدەرىمىزدىڭ ءبىر بو­لىگى ورىسشا شۇلدىرلەپ جۇرگەنى – ولاردىڭ كىناسى ەمەس, سول 70-جىلدىق ساياساتتىڭ كەسىرى. جالپى, كەڭەس وداعى تۇركى حالىقتارىنان قاتتى قورقىپ, ولاردىڭ وزدەرىن قۇرتىپ, تاريحىن بارىنشا وشىرۋگە تىرىسقانى بەلگىلى. ماسەلەن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بىتۋگە تاياعاندا 1944 جىلى كاۆكازداعى قاباردا-بالقار رەسپۋبليكاسىنان قاباردالارعا (ولار تۇركى حالقى ەمەس) تيگەن جوق, بالقارلاردى دەپورتاتسيالادى. قاراشاي-چەركەس رەسپۋبليكاسىنان چەركەستەرگە (بۇلار دا تۇركى ەمەس) تيگەن جوق, قاراشايلاردى قۋعىنعا ۇشىراتتى. سونىمەن قاتار چەشەنستانداعى الان­دارعا تيىسپەي, تۇركىلەر سياقتى ءور رۋحتى چەشەندەر مەن ينگۋشتاردى ورتا ازياعا ايدادى. مىنە, كەڭەس ۇكىمەتى سانى ازعانتاي تۇركى حالىقتارىن وسىلاي قۋعىنداسا, قازاق سەكىلدى ۇلكەن حا­لىقتى اشتىقپەن قىرىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىپ, ءتىلىمىزدى جويۋعا بارىنشا كۇش سالدى. سونىڭ زاردابىن ءالى كۇنگە تارتىپ وتىرمىز. ءتىلىمىز ءوز تۇعىرىنا قايتا تولىق قونۋى ءۇشىن ءالى كەمىندە 1-2 ۇرپاق اۋىسۋى كەرەك.

ول ءۇشىن نە ىستەيمىز؟ ارينە, ەڭ ءبىرىنشى مەملەكەت تاراپىنان انا ءتىلىمىز­دىڭ دامۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسال­عانى ابزال. دەگەنمەن دە ءار قازاق ەڭ الدىمەن وزىنەن باستاماسا, ءتىلىمىزدىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى. ماسەلەن, مەن رە­سەي­دىڭ ور قالاسىندا ورتا مەكتەپتى ورىسشا ءبىتىردىم. كەيىن الماتىعا كەلىپ قازاقشا ۇيرەندىك. قازىر وتباسىمدا ءبارى تەك قازاق تىلىندە سويلەيدى.

كەزىندە ياسير ارافاتتان جۋرناليس­تەر «پالەستينا پروبلەماسىن قالاي شەشۋگە بولادى؟» دەپ سۇراعاندا: «ونى ءبىزدىڭ ايەلدەرىمىز شەشەدى» دەپ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. ياعني ول اراب ايەلدەرىنىڭ كوپ بالا تۋاتىنىن مەڭزەگەن ەدى. سول سەكىلدى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسىن شەشۋدە دە قازاقتىڭ ۇلتجاندى ايەلدەرىنىڭ ورنى ۇلكەن. ولار كوپ بالا تابۋى كەرەك جانە بالالارىمەن ۇيدە قازاقشا سويلەسۋگە ءتيىس. انا ءتىلى دەپ بەكەر ايتىلمايدى, ويتكەنى بالا اناسىنىڭ تىلىندە سويلەيدى. كوشەدە قايىر سۇراپ جۇرگەن سىعاندارعا قاراساڭ, ءبارى ءوز تىلىن­دە سويلەپ ءجۇر. ونىڭ قاسىندا تاۋەل­سىز ەلدە, ءوز جەرىمىزدە وتىرىپ, انا تىلى­مىزدە سويلەمەۋ – بىزگە ۇلكەن سىن. ءار قازاق قىزىنىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا! ءتىلىمىزدى تۇعىرىنا قوندىرامىز دەسەك, الدىمەن وزىمىزدەن, وتباسىمىزدان باستايىق. بالالارىمىزبەن قازاقشا سويلەسەيىك. ەگەر ءبىز وسىلاي جاساماساق, باسقالارعا قازاق ءتىلى كەرەك تە ەمەس.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

ەسكەندىر زۇلقارناي,

«Egemen Qazaqstan»