جەتىسۋدا ەگىنگە بارار سۋدىڭ تاپشىلىعى تولعاقتى ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. اگرارلى ءوڭىردىڭ امالى تاۋسىلماسىن دەسەك, اۋەلى سۋ قويمالارى مەن سۋلاندىرۋ جۇيەلەرىن رەتتەۋ شارت. وسى ماقساتتا وبلىسقا سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ كەلدى. ول اۋدانداردى ارالاپ, سۋارۋ جەلىلەرىندەگى تۇيتكىلدەرمەن تانىستى.
سالا باسشىسى ەسكەلدى مەن اقسۋ اۋداندارى اۋماقتارىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان اقەشكى سۋ قويماسىنا توقتاپ, قايىرلاپ قالعان نىساننىڭ وزەكتىلىگىنە كوز جەتكىزدى. قاراڭىز, 1976 جىلى سالىنعان اقسۋ اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى كولتابان اۋلى ماڭىنداعى 460 گەكتار ەگىستىك القابىنا سۋ بەرەتىن قويما بۇگىندە بوس جاتىر. جوبالىق قۋاتى بويىنشا 2,5 ملن تەكشە مەتر سۋ جيناۋ مۇمكىندىگى بار قويما تابانىن قايىر باسىپ قالعانى كورەر كوزگە بىردەن اڭعارىلادى. وزەن سۋى سول قايىردىڭ اراسىنان جىلتىراپ قانا اعىپ جاتىر. قويمانىڭ پايدالانىلۋى جونىندە تالدىقورعانداعى «قازسۋشار» فيليالىنىڭ باسشىسى سايات قۇدايبەرگەنوۆ اقپارات بەردى.
«قايىر باسقاننان كەيىن سۋ قويماسى ءىس جۇزىندە 1,8 ملن تەكشە مەتر عانا سۋ جيناي الادى. ونىڭ ءتۇبىن ءوز كۇشىمىزبەن تازالاپ كوردىك. بىراق ودان ەش ناتيجە شىقپادى. تولىقتاي تازالاي العاننىڭ وزىندە كوكتەمگى ەرىگەن قار سۋىمەن كەلگەن لاي قايتا باسىپ قالادى. ال قويمانىڭ ءوزىن كوكتەم كەزىندە 2-3 كۇندە سۋعا تولتىرۋعا بولادى», دەدى ول.
ماسەلەنى تالقىلاي كەلە قيىندىقتان جىل سايىن جەر سناريادتارىن پايدالانا وتىرىپ قانا شىعۋعا بولاتىنىنا كوز جەتتى. مينيستر سوعان وراي جينالعانداردىڭ نازارىن كۇردەلى قارجى جۇمساپ قويمانى جىل سايىن تازارتىپ تۇرۋ ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى مە, تازالاپ تۇرعاننىڭ وزىندە قوسىمشا 200-250 گەكتارعا سۋ بەرە الامىز با, ول القاپتا قانداي داقىلدار وسىرۋگە بولادى دەگەن ماسەلەگە اۋداردى.
سۋ قويماسىنىڭ ءتۇبىن جىل سايىن قايىر باسىپ قالاتىنى بولماسا, بوگەتتىڭ تالاپقا ساي سالىنعانى بايقالادى. كەنەتتەن مول سۋ كەلگەننىڭ وزىندە ارتىق سۋدى اپاتتىق اعىزۋ جولدارى بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى تىڭعىلىقتى قاراستىرىلعان.
مينيستر باستاعان توپ كەلەسى كەزەكتە جاڭادان سالىنعان قىزىلاعاش سۋ قويماسىنا باردى. جۇرتشىلىق وسىدان ساناۋلى جىلدار بۇرىن عانا بولعان, تالاي ادام سۋعا كەتكەن اپاتتى ەسىنەن شىعارا قويعان جوق. جوبا اۆتورى رامازان فايزۋللا بۇل ماسەلە جايىندا جان-جاقتى بايانداپ, تۋىنداعان باسقا سۇراقتارعا دا جۇيەلى جاۋاپ بەردى.
قۇرىلىسى اياقتالعان قويمادا بۇگىندە قاجەتتى سۋ كولەمى جيناقتالىپ جاتىر. بيىلعى جاز بەن كوكتەمنىڭ قۇرعاقتاۋ بولۋىنا بايلانىستى سۋ باياۋ قۇيىلىپ جاتقانى بايقالادى. ماسەلەن, بىلتىر وسى ۋاقىتتا قويمادا 8 ملن تەكشە مەتر سۋ بولسا, قازىر 19 ملن تەكشە مەتر سۋ جيناقتالعان. قاجەتتى دەڭگەيگە جەتكىزۋ ءۇشىن ءالى دە وسىنشاما سۋ جينالۋعا ءتيىس. ناقتىراق ايتساق, نىساندى ءتيىستى سىناقتان وتكىزىپ, پايدالانۋعا بەرۋ ءۇشىن سۋ كولەمىن انىقتايتىن بەلگى 42,6 ملن تەكشە مەترگە كوتەرىلۋى قاجەت. سول سەبەپتى قويمادان سۋ ازداعان مولشەردە, اتاپ ايتقاندا, ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ مالىن سۋارۋعا قاجەت مولشەردە عانا جىبەرىلىپ جاتىر.
ەرەكشە ايتا كەتەتىن جايت – سۋ قويماسىن باسقارۋ مەن باقىلاۋ جۇمىستارىنىڭ ءبارى اۆتوماتتاندىرىلعان. بارلىق جەرگە باقىلاۋ داتچيكتەرى قويىلىپ, مالىمەتتەر ورتالىق ديسپەتچەرلىك پۋنكتتەن تولىق كورىنىپ تۇراتىن نىساندا جەكە دابىل بەرۋ جۇيەسى ورناتىلعان. سوعان وراي قاۋىپتى تاسقىن بولا قالعان جاعدايدا قىزىلاعاش, ەگىنسۋ اۋىلدارىنىڭ اكىمشىلىگى مەن مەكتەپتە دابىل اۆتوماتتى تۇردە ىسكە قوسىلادى. مۇنداي دابىل جۇيەسى ەلەكتر قۋاتى بەرىلمەي قالعان كۇننىڭ وزىندە اككۋمۋلياتورمەن ەكى اپتاعا دەيىن قۋاتتالىپ تۇرادى.
مينيستر قاۋىپسىزدىك داتچيكتەرى ىستەن شىعىپ قالعان جاعدايدا, بىراق سۋ كولەمىنىڭ قاۋىپ توندىرمەيتىنى كوزگە كورىنىپ تۇرعان كەزدە قانداي شارالار قولدانىلاتىنى جايىن دا ناقتىلادى. قۇرىلىسى 3 جىل بۇرىن بىتكەن بوگەتتىڭ قانداي وزگەرىستەرگە ۇشىراعانىن, قانشالىقتى ورنىقتىلىعىن, قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا قانشالىقتى ساي ەكەنىن قازبالاپ سۇرادى.
نىسانعا اۆتوماتتى تۇردە باسقارۋدىڭ امەريكالىق جابدىقتارى قويىلعان ەكەن. ال مول سۋ جينالاتىن شاردارا سۋ قويماسى فينليانديالىق جۇيەمەن جابدىقتالعان. سوعان وراي مينيستر وسىنداي نىساندارعا مۇمكىندىگىنشە بىردەي جابدىقتار ورناتىلۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ, مۇنىڭ بولاشاقتا بارلىق نىساندى باسقارۋ جۇيەسىن ءبىر ورتالىققا بىرىكتىرۋ, ءبىر ورتالىقتان كورىپ وتىرۋ ءۇشىن قاجەت ەكەنىن نازارعا سالىپ ءوتتى.
بۇدان كەيىن قىزىلاعاش قويماسىنىڭ سۋىن ءبولۋ ءۇشىن سالىنعان گيدروتوراپ جۇمىسىمەن تانىستى. بۇل نىساندا دا قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى قاتاڭ ەسكەرىلگەن. توراپتىڭ سۋ وتكىزۋ مۇمكىندىگى جوعارى. قاتتى تاسقىن كەزىندە كەلەتىن مول سۋدى باسقا ارناعا بۇرىپ, اعىزىپ جىبەرۋ مۇمكىندىگى بار. توراپ «قازسۋشار» مەكەمەلەرىنىڭ ءوز كۇشىمەن سالىنعان. بۇل جەردە باس قوسقان ماماندار اتالعان نىساننىڭ قانداي تالاپقا دا ساي دەڭگەيدە جوبالانىپ, سالىنعانىن, بولاشاقتا سۋلاندىرۋ جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزۋ ءۇشىن اسا قاجەت ەكەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
«بىزدەگى ءۇش فيليالدا وسى جوبالاۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن ءۇش ءبولىم بار. الداعى ۋاقىتتا سول ءۇش ءبولىمدى بىرىكتىرەمىز دەپ وتىرمىز. سوندا دا بولسا ۇلكەن ماسەلە جوبانىڭ ساپاسىنا كەلىپ تىرەلەدى. ءبىزدىڭ كوميتەت 4-5 مەكەمەگە ليتسەنزيا بەردى, بۇگىندە سولاردىڭ جايىن ناقتىلاپ جاتىرمىز. كەيبىرەۋىنىڭ شتاتىندا گيدروگەولوگ, ينجەنەر جوق, ولاردىڭ قالاي زەرتتەۋ جۇرگىزەتىنى بەلگىسىز. جوبا جاقسى بولسا, قۇرىلىس تا ساپالى جۇرەدى, «ساقالدى قۇرىلىس» دەگەندەر بولمايدى. قۇرىلىسشى «انا جەرى, مىنا جەرى دۇرىس ەمەس» دەپ كەلگەن سوڭ جوباعا تۇزەتۋ ەنگىزۋگە ءماجبۇر بولامىز. ول تاعى ءبىر جىل, جارتى جىلعا سوزىلادى, تيىسىنشە قۇرىلىس ماتەريالى دا قىمباتتاپ كەتەدى. سودان كەيىن دە رەسپۋبليكا بويىنشا العاندا مەرزىمى 12-14 جىلعا سوزىلعان وننان اسا قۇرىلىس بار», دەدى مينيستر.
ءدال وسى ماسەلە اقسۋ اۋدانىنىڭ قىزىلاعاش سۋارۋ القابىن سالۋدىڭ باس جوسپارىمەن تانىسۋ كەزىندە دە قوزعالدى. مەردىگەرلىك ۇيىم «الماتىينجستروي» اق وكىلى ءوز سوزىندە ناق وسى جوبالاۋ ماسەلەسىن باستى پروبلەمانىڭ ءبىرى رەتىندە اتادى. تاپسىرىس بەرۋشىلەرمەن دە تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ بارىن جاسىرمادى.
ءوز كەزەگىندە 58 نىساننىڭ بارىندە وسىنداي پروبلەمانىڭ بار ەكەنىنە توقتالعان مينيستر بۇل ماقساتتا ناقتى جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ەسكە سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي تىعىرىقتان سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن جاپپاي ەنگىزۋ, قولدانۋ ارقىلى عانا شىعۋعا بولادى. جاڭبىرلاتقىش قوندىرعىلارىن, تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن ەنگىزبەيىنشە ماسەلە وزەكتى كۇيىندە قالا بەرمەك. دەمەك, شارۋا قوجالىقتارى جاڭبىرلاتىپ جانە تامشىلاتىپ سۋارۋ قوندىرعىلارىن قولدانۋعا ءتيىس. ونداي قۇرىلعىلاردى العانى ءۇشىن شارۋا قوجالىقتارىنا 50 پايىز مولشەرىندە سۋبسيديا بەرىلەدى. شىندىعىندا, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بۇعان دا شامالارى كەلە بەرمەيدى. سوندىقتان كەلەر جىلى بۇل شامانى 80 پايىزعا كوتەرۋ ويدا بار.
جەتىسۋ وبلىسىندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن قولداناتىن القاپتاردىڭ اۋماعىن 30 پايىزعا ارتتىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالعان مينيستر قازىر ەگىستىك القاپتارىنىڭ 4 پايىزىندا عانا وسىنداي تەحنولوگيا قولدانىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل باعىتتاعى جۇمىستى ىستەمەسەك, ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا سۋ جەتپەي قالادى. ىستەسەك, سۋ بارىنە جەتەدى. سونداي تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە ىنتالى بولىپ وتىرعان كومپانيالارمەن بىرلەسە وتىرىپ, بۇل جۇمىستى مىندەتتى تۇردە اتقارماساق بولمايدى», دەگەن ۆەدومستۆو باسشىسى ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىنە نازار اۋدارتتى.
بۇدان سوڭ الاكول اۋدانىنا بارعان سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆكە وڭىردەگى سۋارمالى القاپتاردىڭ جاي-كۇيىن تانىستىرعان اۋدان اكىمى الماس ابدينوۆ پەن «قازسۋشار» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى سايات قۇدايبەرگەنوۆ الاكولگە قۇياتىن جامانتى وزەنىنە سالىناتىن سۋ قويماسىنىڭ جوباسىن كورسەتتى. سونداي-اق تەنتەك وزەنىنە سالىناتىن قۋاتى 50 مۆت-تىق «توڭكەرىس» سەس-ءتىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزەتىن «جەتىسۋ گيدرو» جشس-نا قاتىستى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
وڭىردەگى يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى جاڭعىرتۋ جوباسىمەن تانىسىپ, سۋ تارتاتىن گيدروتوراپتاردى ارالاپ كورگەن سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ وبلىس اكىمى بەيبىت يساباەۆپەن كەزدەسىپ, بىرقاتار كەلەلى ماسەلەنى تالقىلادى.
الدىمەن تالدىقورعان قالاسىنىڭ ماڭىنداعى يرريگاتسيالىق نىسان جۇمىسىمەن تانىسقان نۇرجان مولديار ۇلى جالپى ۇزىندىعى 113 شاقىرىمدى قۇرايتىن نىساننىڭ 76 شاقىرىمى تولىق جوندەۋدەن وتكەنىن, قۇرىلىسىنا «مونوليت» جشس جاۋاپتى ەكەنىن سۇراپ ءبىلدى. سۋارۋ ماۋسىمىنا وراي بيىل جۇمىس توقتاپ قالىپتى. تۇزەتۋ ەنگىزىلگەندىكتەن بيىل تولىق اياقتاۋ مۇمكىن بولماعان جوبا كەلەر جىلعا شەگەرىلگەن.
ودان سوڭ قارابۇلاق اۋلى جانىنداعى قاراتال وزەنىندە ورنالاسقان سۋ تارتاتىن گيدروتوراپقا بارعان مينيسترگە نىساندا جاقىندا جوندەۋ جۇمىسى جۇرگەنى ايتىلدى. «قازسۋشار» رمك وبلىستىق فيليالىنىڭ باس ينجەنەرى اسلان نۇرعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2019-2023 جىلدارى يسلام دامۋ بانكتىڭ قارجىلاندىرۋىمەن 2 ملرد تەڭگەگە جۇمىس ءجۇرىپ, سۋارمالى جۇيەلەر سالىنعان. وسىنداي يگىلىكتى ءىستىڭ ناتيجەسىندە 17 مىڭ 499 گەكتار جەرگە سۋ جەتكىزگەن.
وبلىستىق اكىمدىكتە وتكەن جيىندا تاۋىنىڭ قويناۋى قازبا بايلىققا تولى كەربۇلاق اۋدانى اۋماعىندا تاۋ-كەن بايىتۋ كەشەنىن سالۋ جونىندەگى جوبانى ىسكە اسىرۋ جۇمىستارى پىسىقتالدى. ودان سوڭ جوباعا قىسقاشا توقتالعان «قازاقمىس حولدينگ» جشس ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەدۋارد وگاي كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرىلاتىن جۇمىستارعا بارلىعى 1,3 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا سالۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن, سونىڭ ارقاسىندا جالپى 2 مىڭنان اسا جۇمىس ورنى اشىلاتىنىن, كەشەن جىلىنا 50 ملن توننا كەن وندىرۋگە قاۋقارى جەتەتىنىن, مىس كونتسەنتراتى مەن كاتودتى مىس شىعاراتىنىن اتاپ ءوتتى. تاۋ-كەن بايىتۋ كەشەنىن 2027 جىلى ىسكە قوسۋ كوزدەلگەن. ال گيدرولوگيالىق جاعىنان كۇردەلى جەردە ورنالاسقاندىقتان كوكساي كەن ورنىنىڭ جوباسىنا ەكولوگيالىق شەشىمدەر قاراستىرىلعان. اتاپ ايتقاندا, قوعالى وزەنىنىڭ سالاسىن ساقتاپ قالۋ جانە لايلانۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن ينۆەستورلار بىرنەشە گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس سالۋدى كوزدەپ وتىر. وسىعان بايلانىستى جوباداعى ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاۋ ماسەلەسىنە كومپانيا ءتيىستى ۆەدومستۆومەن ناقتى كەلىسىمگە قول جەتكىزۋگە نيەتتى.
بۇدان سوڭ كوكسۋ اۋدانى مامبەت اۋىلىنداعى سۋ قويماسىنا ات باسىن بۇرعان مينيستر تاۋ وزەنىنە سالىنعان بوگەت ارقىلى 16 مىڭ گەكتاردان اسا القاپ سۋمەن قامتىلاتىنىن سۇرادى. قازىر مۇندا قۇبىر تارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جاۋاپتىلار ەكى جىلدا تولىقتاي اياقتاۋعا نيەتتى.
«جەتىسۋ وبلىسى – كەرەمەت ءوڭىر. سۋدىڭ بارلىعى وسىندا دەۋگە بولادى. ماسەلەلەر دە جوق ەمەس, تەنتەك سۋ قويماسى مەن قاراتال وزەنىندەگى بوگەت جۇمىستارى. ونى رەتكە كەلتىرەمىز. سونىمەن قاتار ءوزىمىز جاساپ جاتقان جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ, كىشكەنتاي توعاندار مەن سۋ قويمالاردى سالۋىمىز كەرەك. بۇل ارقىلى كوپ ماسەلە شەشىلەدى. شارۋالارعا سۋدى بەرگەندە بەلگىلى مولشەرگە سايكەس جىبەرىلۋى شارت. حالىق سوعان ۇيرەنگەنى دۇرىس. سۋدى نەگىزىنەن ۇنەمدەپ بالقاش كولى مەن قاپشاعاي سۋ قويماسىنا كوبىرەك جىبەرۋ كەرەك. سەبەبى بالقاش كولى تارتىلىپ بارادى», دەدى سالا باسشىسى.
سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترىنىڭ جۇمىس ساپارىندا وڭىردەگى وزەكتى ماسەلەلەر قوزعالىپ, ايماقتاعى سۋارۋ جۇيەلەرىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداندى.
جەتىسۋ وبلىسى