اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ ءىزاشارى

– داۋرەنبەك ءماجيت ۇلى, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنى قالاي باعالاعان دۇرىس؟ مەملەكەتتىك رامىزدەر قاتارى­نا قويۋعا بولا ما؟

– ۇلتتىق ۆاليۋتانى مەملەكەتتىك ءرامىز رەتىندە دە باعالاعان دۇرىس. ونى مەملەكەتتىك تۋ جانە ەلتاڭبامەن قاتار قويۋعا بولادى. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ باسقا دەربەس اتريبۋتتارى سىندى تەڭگە دە – ەل تاۋەلسىزدىگىن ەكونوميكالىق تۇرعىدا ايشىقتايتىن نىشان. مەن تەڭگەگە ەكونو­ميكالىق كاتەگوريا تۇرعىسىنان قا­راي­مىن. تەڭگە اقشا بولعاندىقتان, ءوزىنىڭ اتقاراتىن فۋنكتسيالارى بار. قۇن ولشەۋ جانە ايىرباس فۋنكتسياسى. تولەمدەردى بىرىنشىدەن ەكىنشىگە, ودان ءارى ۇشىنشىگە اۋدارۋدا قازاقستاننىڭ بارلىق تولەم جۇيەسى ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە ارقىلى جۇرگىزىلەدى. سوندىقتان تەڭگەنى ۇلتتىق رامىزدەر قاتارىنا قويۋعا قوسىلامىن. وندا ەشقانداي استامشىلىق نەمەسە ابەستىك جوق. ەلىمىز تاۋەلسىز مەملەكەت بولعان سوڭ, ءوزىنىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى بار. سول سەبەپتەن رامىزدەرگە قاراعاندا تەڭگەنىڭ كاتەگورياسىنا, اتقاراتىن فۋنكتسيالارىنا كوبىرەك كوڭىل بولەمىن.

نەگىزى اقشا جۇيەسىن جاساۋدا ءار مەم­لە­كەتتىڭ ءوز يدەياسى مەن يدەولوگيا­سى بولادى. ءبىزدىڭ دە ۇلتتىق ۆاليۋتا ت­ۋرا­لى ديزاين تۇ­جى­­رىم­داماسى بار. ونى تەك ۇلتتىق بانك قانا ەمەس, ەل پرەزيدەنتى بەكىتەدى. ۇلت­تىق بانك ءتول ۆاليۋتانى اينالىمعا شىعا­را­تىن جانە سول جۇيەنى باسقاراتىن بول­عان­دىق­تان, بارلىق جۇمىستى, بۇكىل يدەيا­نى العا قويىپ وتىراتىن بىردەن-ءبىر قۇزى­رەت­تى ورگان. بىراق ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قاعاز نەمەسە مەتالل كۇيىندەگى سوڭعى ۇلگى­لەرى سول ديزاين تۇجىرىمداماسىنا ساي بولۋى قاجەت. 

مەملەكەتتىك رامىزدەر – تەڭگەنىڭ اي­شىق­تى ەرەكشەلىكتەرى بولۋىمەن قاتار, ۇلت­تىق يدەولوگيانى جۇرگىزۋدىڭ, ونى ازا­ماتتاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋدىڭ ءبىر قۇرا­لى دا. باستاپقى كەز­دەگى ۇلتتىق ۆاليۋتاعا قاراڭىز. وندا ۇلت­تىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ پورترەتتەرى تاڭ­بالاندى (1 تەڭگە – ءال-فارابي, 3 تەڭگە – ءسۇ­يىن­باي, 5 تەڭگە – قۇرمانعازى, 10 تەڭگە – شوقان, 20 تەڭگە – اباي, 50 تەڭگە – ابىل­قايىر حان, 100 تەڭگە – ابىلاي حان). كەيىنگى سەريالاردىڭ بانكنوتتارىن جا­ساۋدا جاڭا تەحنولوگياعا قاتتى كوڭىل ءبولىندى. بۇگىندە ەشكىم بانكنوتتى اۋەل باس­تاعىداي قولمەن سىزىپ, سۋرەت سالىپ وتىر­مايدى. ديزاينى دا, باسقاسى دا كومپيۋ­تەرمەن جاسالادى. قازىر تەڭگەگە كەرەكتى ءىستىڭ ءبارىن اتقاراتىن – تسيفرلى تەحنولوگيا.

ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بەتىنە ۇلتتىق تانىم نىشاندارىن ناقىشتاي بەرۋ كەرەك. سوندىقتان تەڭگەنىڭ ەكىنشى سەرياسىندا بايتەرەك پەن ونىڭ اينالاسى كورىنىس تاپتى. بۇل 2007 جىل ەدى. ول سەريادا پورترەتتىك نۇسقالاردان شىعىپ, دامىپ كەلە جاتقان جاڭا قازاقستان, استانامىزدىڭ سيمۆولىنا اينالىپ, كوك اسپانعا قول سوزعان بايتەرەك كورسەتىلدى. ال ەكىنشى بەتىن ءبىر قالىپقا اكەلدىك.

– تەڭگە دۇنيەگە قالاي كەلدى؟ بۇل ۇلتتىق يگى جۇمىستىڭ باسىندا كىمدەر تۇردى؟

– مەن بانك سالاسىنا 1994 جىلى كەلدىم. ۇلتتىق ۆاليۋتا اينالىمعا 1993 جىلى 15 قاراشادا ەنگىزىلدى. اۋەلى قىزمەتىمدى كوممەرتسيالىق ەكىن­شى دەڭگەيلى بانكتەردەن باستادىم. ال ۇلتتىق بانكتە 1997 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەدىم. اۋەلى اقشا دەپار­تامەنتىن, كەيىن قاراعاندى بولىمشەسىن باس­قاردىم. بولىمشە جۇمىسى رەتكە كەل­تى­رىلىپ بولعاندا, ورتالىققا قاي­تا شاقىرىپ, ۇلتتىق بانك توراعاسىنا كەڭەس­شى قىزمەتىن بەردى. زەينەتكە شىق­قانشا تابان اۋدارماي سوندا ەڭبەك ەتتىم.

ايتايىن دەگەنىم, تەڭگە تۋرالى تاريحي وقيعالاردى جاقسى بىلەمىن. ۇلتتىق ۆاليۋتانى جاساپ, اينالىمعا ەنگىزۋدە الاپات ۇلكەن جۇمىس جاسالدى. اقشانى اينالىمعا ەنگىزۋدە تەحنيكالىق كۇردەلى كەدەرگىلەر كولدەنەڭدەي بەرگەنى – ءبىر جاعى عانا. ال ساياسي-الەۋمەتتىك جاعى­نان وتە-موتە قيىن بولعانىن ۇلتتىق بانك­تە 20 جىلداي قىزمەت ەتكەن تاجىري­بەم­نەن جاق­سى بىلەمىن. وندا بىرىڭعاي ەكونو­مي­كا­ل­ىق زونادا رەسەيدەن شىعۋ ء(بولىنۋ) كەرەك پە, جوق پا دەگەن كۇدىك, كۇمانگە تولى اسا ۇلكەن پروبلەمالار تۇردى. 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا تاۋەل­سىز­دىكتى جا­ريالادىق. ال بالتىق جاعالا­ۋىن­­­­د­اعى ەلدەر 1990 جىلدىڭ باسىندا ەگە­­مەن­­دىگىن جاريالاپ, ءتول ۆاليۋتالارىن اينا­لىمعا ەنگىزىپ جىبەرگەن ەدى. ال ءبىز – كەڭەستىك رەسپۋبليكالار ىشىندە كسرو قۇرا­مىنان ەڭ سوڭىنان شىققان ەلمىز. سوعان ساي بەرىگە دەيىن رۋبل زوناسىندا جۇردىك. باسقا مەملەكەتتەر رۋبل زوناسىنان 1990-1991 جىلدارى شىعىپ كەتكەن بولسا, ءبىز 3 جىلدان كەيىن عانا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى اينالىمعا كىرگىزدىك. بۇل جۇمىس قۇپيا تۇردە جۇزەگە اسىرىلدى. سەبەبى ايتىلعان ماسەلەلەر وتە كوپ تالقىلانىپ, ءار تەڭگە مەن تيىن, تاۋەلسىز ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ءجون-جوسىعى مەن باعىت-باعدارى قايتا-قايتا ەسەپتەلدى. اينالدىرعان 1-1,5 جىلدا رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا ون شاقتى رەت ۇكىمەتارالىق كەزدەسۋ بولعان. ەڭ جوعارى باسقارۋشى ورگانداردىڭ دا ءبىر پاتۋاعا كەلۋى وڭاي بولماعان. ونى ۇلتتىق بانكتىڭ تۇڭعىش توراعاسى عالىم باينازاروۆ ەستەلىگىنەن بىلە الاسىز­دار. تەڭگەنىڭ جاسالىپ, اينالىمعا ەنۋىنە كۋا بولعان مىقتى ماماندارمەن بىرگە قىزمەت ىستەدىم. ولاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 1992 جىلدان باستاپ «تەڭگە جاساۋدى اسا قۇپيا تۇردە جۇرگىزە بەرەيىك. ونى كىر­گى­زەمىز بە, جوق پا نەمەسە قانداي جولمەن ەنگى­زەمىز – ونىڭ ءبارى سول كەزدە شەشىلەدى», دەپ ما­ماندار ءبىر پاتۋاعا كەلگەن. ءسويتىپ, تەڭ­گەنى جاساۋ جۇمىسىن ءبىر ساتكە دە ىرىكپەدى.

ۇلتتىق بانك توراعاسى بولماسا دا, اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى داۋلەت سەمباەۆ تەڭگەنى جاساۋدا, اينالىمعا ەنگىزۋدە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ول كەزدە بۇل كىسى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنبا­سارى ەدى. كەيىن ۇلتتىق بانك توراعاسى قىز­مەتىن دە ابىرويمەن اتقاردى. وسى د.سەم­باەۆ, ع.باينازاروۆ سىندى ساياسات پەن ەكونوميكا سالاسىنداعى ساڭلاق اعا­لارى­مىز باستاعان ارنايى توپتار تەڭگەنى جاسادى, اينالىمعا ەنگىزدى, ءتۇپ-تا­مى­رىنا قۋات بەرىپ نىعايتتى, الەم­دىك نا­رىقتاعى ورنىن نىقتاپ قالىپ­تاستىردى.

ءتول ۆاليۋتانى اينالىمعا كىرگىزۋگە اتسالىسقان, اسىرەسە ونىڭ قاجەتتىگىن جوعارى دەڭگەيدە دالەلدەپ بەرگەن سول كەز­دەگى ءىرى قايراتكەرلەر بولدى. ولار­دىڭ الدىڭعى لەگىندە جوعارعى كەڭەس­تىڭ بيۋدجەت-قارجى كوميتەتىنىڭ توراعا­سى بولعان تاكەجان تاۋفيك ۇلى ءجۇردى. ەلىمىزدە تۇڭعىش ءارى سوڭعى ۆيتسە-پرەزيدەنت بولعان ەرىك اسان­باەۆ تا ءتول تەڭگەنىڭ كەرەكتىگىن دالەلدەپ, قورىق­پاي قولدانىسقا ەنگىزىلۋىن­ە باسشى­لىق جاساعان. بۇل كىسى مەملەكەت­تىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, تاۋەلسىزدىك تۋىن بيىككە كوتەرگەن تاۋ تۇلعا, ەلىمىزدەگى وتە ءىرى ەكونوميست بولدى. رۋبل زوناسىنان شىعىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتانى اينالىمعا كىرگىزۋ تۇجىرىمىن جاساپ, ونى قورعاپ, قولداعان قايراتكەر  ەرىك اسانباەۆ ەدى.

ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى مەن كوپتەگەن مامانى ءتول ۆاليۋ­تانى قولدانىسقا بەرىپ, حالىقتىڭ دۇ­رىس پايدالانىپ كەتۋى ءۇشىن كوپ ەڭبەك ءسىڭىر­دى. قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ تور­اعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ, العاشقى تەڭ­گەد­ەگى ۇلت ۇلىلارىنىڭ پورترەت­تەرىن سال­عان اعىمسالى دۇزەلحانوۆ سىندى ەرەن ونەر يەلەرى ءتول اقشانى ەل ازاماتتارىنىڭ جانى­نا جاقىنداتىپ, ونداعى يدەولوگيا­نى جادىنا سىڭىرە ءبىلدى. تەڭگەنىڭ تەڭگە بولۋىن­دا وسى اتالعان ادامداردىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ارينە, قىسقا مەرزىمدە ءوز تاپ­سىر­ماسىن ورىنداپ, كەلىپ-كەتكەن قان­شاما ادامنىڭ ەڭبەگى بار. ءبىز تەك قانا قاداۋ-قاداۋ ەرەن تۇلعالاردى عانا اتاپ وتتىك.

ەلىمىزدە سوناۋ التىن وردا داۋىرىنەن بىلاي قاراي مونەتا سارايى, اقشا بانكنوتىن جاسايتىن ەشبىر تەحنولوگيا بولعان جوق. ونى اياقاستىنان سالۋ – اسا كۇردەلى شارۋا. ال قازىر وسكەمەندەگى مونەتا سارايىنا بارساڭىز, زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن, جوعارى دەڭگەيدەگى تەحنولوگيامەن جاب­دىقتالعان كاسىپورىندى كورەسىز. حالىق­ارالىق ەكسپەرتيزادا مىناداي ۇعىم بار. قاي مەملەكەتتە ءوزىنىڭ بانكنوت فابريكاسى مەن مونەتا سارايى بار, دەمەك ول ەل تەحنيكا-تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ارتتا قالماعان. قۇدايعا شۇكىر, سونىڭ ءبارى بىزدە وتە جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇر.

– بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنەن باستاپ, بۇكىل قاپ تاۋىنداعى رەسپۋب­ليكالار, كورشى وزبەكستان, تۇرىك­مەن­ستان سياقتى ەلدەردىڭ ءبارى ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن اشىق تۇردە اينالىمعا كىرگىزدى. سوندا تەڭگەنىڭ شىعۋىن سونشا­لىق­تى قۇپيالاندىرۋ نەگە كەرەك بولدى؟

– ولاردا ساياسي شەشىم اشىق قابىل­دانعان عوي. وزبەكستان, گرۋزيا, ت.ب ەلدەر نەگە بانكنوتتارىن قۇپيا تۇردە جاساعان جوق؟ ويتكەنى ولار وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتاسى بولاتىنىن انىق جازىپ كورسەتتى. وندا ء«وزىمىزدىڭ ۇلتتىق اتريبۋتىمىز, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز بولادى» دەلىنگەن. ال ءبىز كوپ ويلانىپ-تولعاندىق. «رۋبل زوناسىنان شىعامىز با, جوق پا؟» دەگەن سياقتى. سونىڭ سالدارىنان ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتا تۋرالى ونداي شەشىمدەر جازىلعان جوق. ال باسقا رەسپۋبليكالاردا ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, يدەولوگيالىق تاۋەلسىزدىك – ءبارى ءبىر-اق قابىلداندى. ۇلتتىق ۆاليۋتا­نىڭ قۇپيا تۇردە جاسالعانىنىڭ سىرى وسىندا.

– تاۋەلسىزدىكتى جاڭادان العان ەلدەر­­دىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن ەكونومي­كالىق اينالىمعا ەنگىزۋ ءۇشىن قانداي شارت­­تار مەن قاعيدالار بولۋى كەرەك؟ التىن قورى نەمەسە جەراستى قازبا باي­لىق­تارى سىندى قازىناسى مول بولۋى ءتيىس پە؟ بولماسا الەمدىك قارجى ورتا­­­لىق­تارى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك­تەر­­دە قانداي دا ءبىر مولشەردە ۇلتتىق قورى بولۋعا ءتيىس پە؟ نەمەسە ۇلكەن ءبىر ەلدىڭ, ايتپەسە جاھاندىق ءىرى قار­جى ينس­تي­تۋتتارىنىڭ كەپىلدەمەسى­نە ءزارۋ مە؟

– ۇلتتىق ۆاليۋتانى شىعارعاندا, ونىڭ تەڭگە ەكەنىن انىقتادىق. ول ءۇشىن جوعارعى كەڭەستە ارنايى كونفەرەنتسيا­لار ۇيىمداستىرىلىپ, پىكىرتالاستار مەن وي جارىستارى وتكىزىلدى. ول كەزدە مەن قارمۋ-دا پرورەكتور ەدىم. جاس ەدىك. سول كونفەرەنتسيالاردا ەكى باعىت بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلدى. ءبىرىنشى – تەڭگەنى اينالىمعا تىكەلەي ەنگىزۋ. ەكىنشى – تەڭگەنى بىرنەشە جىلعا جوس­پارلاپ, رۋبلمەن پاراللەل جۇرگىزىپ ەنگىزۋ. كەڭەس وداعى كەزىندە اقشا, كرەديت رەفورماسىندا جاڭا اقشا ەسكى ۆاليۋتامەن قاتار قولدانىلىپ, وتەم, اينالىس, قۇن ولشەۋ قۇرالى رەتىندە قىزمەتىن اتقارىپ جۇرە بەرەتىن ەدى. ءسويتىپ, ۋاقىت وتكەن سايىن ەسكى بانكنوت, ديزاين اينالىمنان شىعارىلىپ, جاڭارىپ تۇراتىن. بۇل دا – تاجىريبەدە ءوز تيىمدىلىگىن دالەلدەگەن ءتاسىل. بىراق بۇل – ءبىر مەملەكەتتىڭ تەرريتورياسىندا, ءبىر ەلدىڭ ىشىندەگى ەكى رەسپۋبليكادا بولاتىن جاعداي. ال بىزدە يمپەريا قۇلاپ, ءبارى جەكە-جەكە تاۋەلسىزدىك الىپ كەتكەننەن كەيىن, ەندىگى بوتەن ەلدىڭ ۆاليۋتاسىمەن پاراللەل جۇرگىزۋ نونسەنس بولاتىن ەدى. بۇل – دۇرىس ەمەس. سوندىقتان قوسىمشا بارلىق دۇنيەنى شەتكەرى ىسىرىپ تاس­تاپ, ءبىر-اق ساتتە اينالىمعا كىرگىزۋ كەرەك دەگەن شەشىم شىقتى. ادەپكىدە پرەزيدەنتتىڭ ەكى جارلىعى جاريالاندى. تەڭگەنىڭ اينالىمعا قانداي امال-تاسىلمەن ەنگىزىلەتىنى, شەتەل ۆاليۋتالارىمەن باعامى قالاي بولاتىنى پرەزيدەنت جارلىعىندا انىق كورسەتىلدى.

جوعارعى كەڭەس ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ اتىن تەڭگە دەپ قويىپ بەردى. ورتاق پىكىرتالاستاردا تانگا, تەنگە, سوم, سۋم, ءدىلدا, پۇل دەپ تە اتاعىسى كەلگەن ەكەن. ءتۇرلى ۇسىنىس-پىكىرلەر مەن ۇلگىلەردىڭ ءبارى قاراستىرىلعان عوي. ەندى تەڭگەنى اينالىمعا شىعارۋدا قانداي شارتتار بولۋى كەرەك دەگەنگە قايىرىلساق. ول قالاي بوستان-بوسقا اينالىمعا ەنگىزىلە سالادى؟ نەگىزىندە, ءار ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ارتىندا ماتەريالدىق قۇندىلىقتار تۇرادى. تەڭگەنى اينالىمعا ەنگىزەردەن بۇرىن ۇلكەن ەسەپتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, ولار ابدەن پىسىقتالعان ەدى. ەلىمىزدە جالپى قانشا ىشكى جالپى ءونىم بار, ونىڭ باعاسى قانداي, ونى باسقارۋعا قانشا اقشا كەرەك دەگەن سەكىلدى ەسەپتەۋلەر تىڭعىلىقتى جۇرگىزىلدى. ودان كەيىن ۆاليۋتانى اينالىمعا ەنگىزەر­دە ونى ءبىر مەملەكەتتىك قۇزىرەتتى ورگان­عا جۇكتەيدى. «سەن ءوزىڭنىڭ اكتيۆتەرىڭمەن, جارعىلىق قورىڭمەن شىعارىلعان اقشانى جۇيەلەيسىڭ», دەپ تاپسىرادى. سودان ۇلتتىق بانك اقشا ميسسياسىمەن, اقشا-كرەديت ساياساتىمەن, جارعىلىق قورىمەن اينالىمعا شىعارىلعان اقشانى تۇگەل جابۋى كەرەك. شىعارىلعان تەڭ­گەنى اينالىمدا جۇرگىزەتىن قۇزىرەتتى ورگان – ۇلتتىق بانك. سونداي-اق اينا­لىم­­عا شى­­عارىلعان تەڭگەنىڭ ءبارى – باس بانك­­تىڭ مىن­­دە­ت­ت­ەمەسى. نەگە ءبىز تەڭ­­گەگە, ۇلتتىق ۆاليۋتامىزعا سەنۋى­­مىز كە­رەك؟ قاعاز اقشا كۇيىندە نەمەسە مەتالل تۇرىندە شىعار­سا دا؟ ويتكەنى شىعا­رىل­عان اق­شانى قايتارىپ بەرۋ, ونى قۇنسىز­دان­­دىر­­ماۋ جانە ونىڭ ىشكى ءارى سىرتقى سا­تىپ الۋ قابىلەتىن السىرەتپەۋ – قازاقستان رەس­­پۋب­­ليكاسىنىڭ, ونىڭ قۇزىرەتتى ورگانى ۇلتتىق بانكتىڭ فۋنكتسيا­سى. نەگە ۇب ءوزىنىڭ التىن رەزەرۆىن جاساي­­­دى؟ ول تەگىن­نەن-تەگىن ەمەس. قازىر سول ال­تىن رەزەرۆى 60 ملرد-قا جەتىپ قالدى. بۇل – ءبىر عانا ۇلتتىق بانكتىڭ التىن رە­زەر­ۆى. ول نە ءۇشىن؟ بۇل ونىڭ جاۋاپ­كەر­­­شى­­لىگىنە العان مىندەتتەمەسى ەكەن. قازىر اينا­­لىم­­­داعى ءبىر عانا اقشا اگرەگاتى – مو, بۇل قولما-قول اقشا قازىر 10 ملرد-تان استى. سول 10 ملرد-تاي اقشانى قانداي دا ءبىر فورس-ماجورلىق جاعداي بولسا, حا­ل­ىق­­­تىڭ قاراجاتىن قايتارىپ بەرۋگە, ونى وت­­كىزۋگە, قاجەتتى بارلىق جاعدايدى جاساۋ­عا ۇب-نىڭ ءوزىنىڭ اقشا قورى, التىن رەزەرۆى بار.

– دەمەك تەڭگە العاش اينالىمعا ەنگەلى تۇرعاندا سونداي رەزەرۆ ەلىمىزدە بولدى عوي؟

– ارينە, قازىرگىدەي كوپ ەمەس تە شىعار. بىراق تەڭگەنىڭ نىعايىپ الۋىنا جەتكىلىكتى قور بولعان. ودان كەيىن ونى كوبەيتىپ, مولايتۋ شارالارى قارقىندى جۇرگىزىلدى. ەسكە الساق, ول كەزدە شىعارىلعان اقشانىڭ ءتۇرى – 100 تەڭگە ەڭ ۇلكەن بانكنوت بولدى. نەگىزى بىزدە ەڭ كوپ رەزەرۆ التىن ەدى. بىزدە اقشا جاساۋ مۇمكىندىكتەرىمىز از بولعانى­مەن, التىن ءوندىرۋ وتە جوعارى دەڭگەيدە بولدى. بارشاعا ءمالىم, قازاقستان جىل سايىن 10 توننادان اسا التىن وندىرە الادى. ول كەزدە دە, قازىر دە. ونىڭ كوپ بولىگى ەلىمىزدىڭ التىن رەزەرۆىن تولتىرۋعا جۇمسالادى.

– قازىر ەل تاريحىن التىن وردامەن بايلانىستىرساق دەگەن تالپىنىس بار. وسى تەڭگە تاريحىن دا سول كەزدەن باس­تاۋعا قالاي قارايسىز؟ ول كەزدە دە مەم­­لە­­كەتتىك مونەتالارىمىز بولدى عوي.

– مەن تاريحشى ەمەسپىن. سوندىقتان تەڭ­گەنىڭ تاريحىن قاي كەزەڭنەن باستاۋ كەرە­گىن ناقتى ايتا المايمىن. جاي ازامات رەتىندە كوڭىل اۋدارتقىم كەلەتىنى, ءبىز­دىڭ تاريحىمىز تاسقا باسىلعان, وتە تەرەڭ­نەن تامىر الادى. ونى ەشكىم جوققا شى­عارا المايدى. ەكونوميكالىق قاتىناس, قازىر­گى جاعدايدا بولماسا دا, ۇلى جىبەك جولىن­داعى ساۋدا-ساتتىق قاتىناسىنىڭ ءبارى دە تاۋارلى-اقشالاي قاتىناسقا نەگىزدەلگەن. تەك قانا ناتۋرالدى تۇردە ايىرباس بولعان جوق. نەگە ءبىز ۇلى جىبەك جولىنا كوپ كوڭىل اۋدارامىز؟ ەكونوميست رەتىندە ايتارىم, ءبىزدىڭ ەلدى باسىپ وتكەن جىبەك جولدارىندا «سەن ماعان 10 مەتر جىبەك ماتا اكەل, مەن ساعان 5 دوربا قۇرت بەرەمىن» دەگەن سياقتى الىس-بەرىس ەمەس, اقشا ارقىلى ساۋدا قىلۋعا تىرىسقان. الماتى اينالاسىندا, كونە تاراز, سايرام, جالپى وڭتۇستىك وڭىرلەردە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, زەرتتەگەندە ساۋدا-ساتتىقتا جالپىعا بىردەي ەكۆيۆالەنت رەتىندە جۇرگەن تەمىر, كۇمىس اقشالار پاي­دالانىلعانى انىقتالعالى نەشە زامان ءوتتى. ۇب جانە ونىڭ فيليالدارى­نىڭ مۇ­راجاي كورمەلەرىندە ولاردىڭ كوپتە­گەن ءتۇرى سامساپ تۇر. ديرحام, قاراپ وتىرساڭىز ونىڭ باعاسى اراب تىلىندە جازىلىپ كورسەتىلگەن. وعان قوسا قاي جەردە شىعارىلعانى تاڭبالانعان. ول زاماندا دا سول اقشالاردى جاسايتىن ستانوكتار بولعان. ديرحامنىڭ قولدانىستا بولعان كەزى – 1400-1500 جىلدار. بۇل التىن وردادان ءارى نەمەسە بەرى كەزدە شىعار. قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان تەمىر اقشالار جالپى كولەمدە تولەم قۇرالى ەدى. سول كەزدەگى اقشا اينالىمى تاۋارلاردى ناتۋرالدى ايىرباسپەن الۋ شاراسى بىرتىندەپ كەتە باستاعانىن كورسەتەدى. بۇل ايعاقتار قازاق جەرىندە ەجەلدەن اقشا بولعانىن, ونىمەن ساۋدا-ساتتىق قاتىناسىن جاساعانىن دالەلدەيدى.

– دەمەك اقشا قولدانىسى ءبىزدىڭ حالقى­مىزدا ەجەلدەن بولعان. ەندى تەڭگەنىڭ شىققانىنا 30 جىل تولعاندا ول تۋرالى قانداي جەتىستىكتى ايتىپ ماقتانۋعا بولادى؟

– تەڭگەنى تەحنيكالىق, تەحنولوگيالىق تۇرعىدان الاتىن بولسا, قاعاز كۇيىندە دە, مەتالل تۇرىندە دە بيىك دەڭگەيدە. بانكنوتتار وزىق تەحنولوگيامەن جاسالادى. بۇل جاعىنان ەشكىمنەن كەم قالىپ جاتقان جوقپىز. وعان دالەل, قازاقستاننىڭ بانكنوت فابريكاسىندا باسقا مەملەكەتتەردىڭ دە تاپسىرىستارىن ورىنداپ, سالاعا قاتىس­تى كەز كەلگەن زاتىن جاساۋ­عا مۇمكىن­دىگىمىز بار. ەلىمىزدىڭ وس­كە­مەندەگى مونەتا سارايىندا دا ۇزدىك تەحنولوگيالار. سو­نىڭ ارقا­سىن­دا بىز­دە شىعارىلىپ جات­قان ەسكەرتكىش, مەرەي­توي­لىق, تاعى باسقا مونە­تالاردىڭ ساپاسى وتە جوعارى. ەكى فاب­ري­كا دا 1993-1995 جىلدارى سالىندى. سون­دىقتان دامىعان تەحنولوگيالار پاي­دا­لانىلعان ەدى. ناتيجەسىندە, بانكنوت جاساپ شىعارۋ تەحنولوگياسى ءمىنسىز ساپا­لى دەۋگە بولادى. تەڭگە سارا­يىن­دا بىردە-ءبىر كونە تەحنولوگيا قولدانىل­مايدى. ارينە, تەحنولوگيا جىل سايىن جاڭ­عىر­تىلىپ وتىرادى.

جاڭا تەحنولوگيا نەگە ءبىزدىڭ ارتىق­شى­لى­عىمىز؟ مىسالى, كورشى رەسەي فەدەراتسياسى دا ءوز تەحنولوگياسىن پايدالانادى. ونىڭ باتىستان الدەقايدا كەيىن قالىپ كەلە جاتقانى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. وعان قوسا ولار پاتشا زامانىنان بەرى قولدانىلاتىن تەحنولوگياعا قاراپ وتىر. تاعى ءبىر ارتىقشىلىعىمىز, ماماندارىمىز جاڭا تەحنولوگيانى تەز ارادا مەڭ­گەرىپ, جۇمىستى ساپالى الىپ كەتە الدى. ەكىنشى جاعىنان, ءبىزدىڭ بانكنوت فاب­­ري­­كامىز بەن مونەتا سارايىمىز وز­دەرى قو­سىمشا شارۋالارمەن دە اينالىسا بەرە­دى. ۇلتتىق بانك اقشا باستىرعاندا ونىڭ قۇنى قانشا تۇرادى, سونى بانكنوت فاب­­ري­كاسىنا تولەيدى. باسقا ۋاقىتتا ەكى ساراي دا ءوزىنىڭ قىزمەتىن كوممەرتسيالىق باعىت­تا جالعاستىرا بەرەدى. پايدا تابۋمەن شۇ­عىل­دانادى. تەڭگە سارايىندا جۇزدەن اسا اتاۋلى بۇكىل قورعانىس ەلەمەنتى بار قۇجاتتاردى باسىپ شىعارادى. وندا قاۋىپ­سىزدىك مىعىم. ەشقانداي اقپارات ەش­قايدا شىقپايدى. قاي جەردە قانداي قور­عانىس ەلە­مەنتى بارىن بىلەدى. مىسالى, جەكە كۋا­لىگىڭىز, تولقۇجاتىڭىز سول بانكنوت فاب­ري­كاسىندا جاسالادى. وندا ءوزىڭىز تۋرالى اقپاراتتىڭ ءبارى بار. وعان قوسا مۇ­قيات قورعالادى. بىرەر كەلەڭسىزدىك بولا قالعان جاعدايدا قۇجاتىڭىزداعى اقپا­رات قاجەتىڭىزگە جارايدى. الەم­نىڭ كەز كەلگەن ەلىنە ۇشاقپەن ۇشا­تىن بول­ساڭىز, سىزدەن قايدان كەلە جاتىر­سىڭ دەپ سۇراي بەرمەيدى. ويت­كەنى سۇرا­عىنا قاجەت اقپاراتتىڭ ءبارى تول­قۇ­جاتى­­ڭىزدا تۇر. ونىڭ سىرتىندا قانشاما مەم­لەكەت­­تىك ماڭىزدى ءارى قۇپيا قۇجات­­تار بار. سونىڭ ءبارىن ەلدەگى تەڭگە سا­­رايىندا باسىپ شىعاراتىنىمىز قان­­­داي جاقسى. ايت­قانداي, قورعانىس ەلە­مەنت­­­تەرىمەن شى­عاتىن اكتسيزدىك ماركالار, اتتەس­تات, ديپلوم سىندى جەكە باس قۇجات­تارى – وعان قوسىمشا. سونداي-اق كۇشتىك قۇ­رى­لىمدار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كۋالىكتەرى دە تەڭگە سارايىندا جاسالادى. قازىر بارىندە مىندەتتى تۇردە چيپ بولۋى كەرەك.

ەكى ساراي دا – بيۋدجەتكە قاراپ اۋىز اشىپ وتىرماي, كوممەرتسيالىق باعىت­پەن بارل­ىق جاعىنان ءوزىن-ءوزى قامتا­ماسىز ەتىپ وتىر­عان توق قۇرىلىم. ولار شەتەل­دىك تەندەرلەرگە قاتىسىپ, ودان دا قوماق­­تى تابىس تاۋىپ ءجۇر. ءسويتىپ, باسقا, بوتەن مەملەكەتتەردىڭ دە قىزمەتىن جا­ساپ, تاپ­سى­رىسىن ورىنداپ بەرەدى. وعان ولار­دىڭ رۇقساتى بار. مونەتا سارايى مەتالل اق­شا­نى شىعارۋمەن قاتار, باسقا دا تولىپ جا­ت­قان تاپسىرىستاردى ورىنداپ, تابىس تا­ۋىپ جاتىر. عارىشقا ۇشاتىنداردىڭ قاجەت­­تەرىن جاساۋدان باستاپ, بۇكىل وردەن, مەدال­­دار­دى, قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ مەتالل جۇل­دىز­شالارىن, باسقا دا بەلگى, نىشان­­دارىن تۇگەل جاسايدى. سوندىقتان تەڭگە­مىز­دىڭ تامىرى تەرەڭ, تەگەۋرىنى مىق­تى دەپ ايتامىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

نۇرباي جولشىباي ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»