جانداۋلەت سۇلەيمەنوۆ: ءدىن سالاماتتىلىعى – وزەكتى ماسەلە

ءدىني احۋال ۋشىعىپ تۇر

– كۇنى كەشە «دومبىرا حارام», ء«دىن ءۇشىن ۇلتىمنان باس تارتامىن» دەگەن سارىنداعى بەينەجازبالار ەل ءىشىن شۋلاتتى. بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ قو­عامدا شىن مانىندە ءدىني احۋال ۋ­شى­عىپ تۇر ما؟ الدە جار استىن­دا­عى­لاردىڭ قاساقانا ۇيىم­­داس­تىرىپ وتىرعان اران­داتۋى ما؟

– بۇل, البەتتە, ءدىني احۋال­دىڭ قو­عام­دا كۇردەلى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. وسى قارقىنمەن جۇرە بەرسەك, الداعى ۋاقىتتا دا «دومبىرا حارام» دەگەن اڭگىمەنىڭ دەڭگەيىندەگى ءبىراز جايتقا كۋا بولۋىمىز عاجاپ ەمەس. ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعانداي, جەلىنى شۋلاتاتىن ءدىني سارىنداعى بەينەجازبالار ءالى دە شىعادى. شا­مامەن ءبىر جىل كولەمىندە مۇنداي جاعدايلار كوبەيمەيدى دە, ازايمايدى دا, وسى قالىپتا ساقتالادى. ءدىنتانۋشى رەتىندە ايتايىن, قازىر ەلىمىزدىڭ ءدىن سالاسىنا ىرىتكى سالۋدى كوزدەيتىن استىرتىن ارەكەتتەردىڭ بارىن انىق بايقاۋعا بولادى. اسىرەسە وسى جىلدىڭ ورتا تۇسىنان باستاپ دىنگە تۇتقيىلدان جاسالىپ جاتقان شابۋىلدار ۇدەي ءتۇستى.

– ياعني الدەبىر ارانداتۋشىلار بار بولعانى عوي؟

– ارانداتۋشى دەگەننەن گورى, سونى «قولداۋشىلار» بار دەسەك, دۇرىس شىعار. ولار كىمدەر دەگەندە ناقتى اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ بەرە الماساق تا, ارتىندا كۇشى مەن ىقپالى بار توپتىڭ تۇرعانى ايدان انىق.

– شامامەن ءبىر جىلداي بۇگىنگىدەي احۋال ساقتالادى دەدىڭىز. ودان كەيىن نە بولۋى مۇمكىن؟

– ونى دا قازىر ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ءتىپتى ءدىني الاۋىز­دىق­تى قوزدىرىپ وتىر­عان ادامداردىڭ ءوزى دە ءبىر جىلدان كەيىن ناقتى نە بولاتىنىن بىلمەيدى. ولاردىڭ قولىندا جالپىلاما كارتا عانا بار. سول كارتادا سىزىلعان سحەما بويىنشا ءىستى ۇيىمداستىرۋ ولار ءۇشىن ماڭىزدى. بۇلار ءدىندى تەرىس مۇددەلەرىنە پايدالانىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا قانداي جاعداي بولىپ, دۇنيە قالاي قۇبىلسا, ولار دا ءوز ماقساتتارىن, تاكتي­كالارىن سوعان وراي وزگەر­تىپ وتىرادى. سوعىستا دا قول­­باس­شىلار مايدانداعى جاع­دايدىڭ وزگەرۋىنە قاراي الداعى ءىس-قيمىلىن تۇرلىشە جوسپارلايدى عوي. ءدىن سالاسىن جەكە مۇددەسى ءۇشىن پايدالانۋشىلار دا تۋرا سونداي. بۇگىن العا قويعان ءبىر ويى بار شىعار, بىراق ەرتەڭ قالاي قۇبىلاتىنىن ناقتى ايتۋ مۇمكىن ەمەس.

قاڭ­تار وقي­عاسىنا دەيىن بەلگىلى ءبىر تۇلعالار ءدىن­دى وزدەرىنىڭ جەكە مۇددەلەرىنە قاراي پاي­دا­لانعانى بەلگىلى بولدى. بۇل ارەكەتتەرى ءىشىنارا «جە­مى­­سىن» بەرىپ, كەيبىر كوزدە­گەن ماقساتتارىنا جەتتى دە. بۇلاردىڭ كىم ەكەنىن بۇگىندە جۇرت بىلەدى, قايتالاپ ايتۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار. «قاسىرەتتى قاڭتاردان» كەيىن شەتىنەن ۇستالىپ, سوتتالىپ جاتىر. ءدىني سەنىممەن ويناۋعا بولمايدى. ءتاڭىردىڭ ءدىنىن ەل ءۇشىن ەمەس, جەكە باس پايداسى ءۇشىن قۇرال قىلۋ قاي كەزدە دە جاقسىلىققا اپارمايدى. قۇراندا «سەندەر ءۇشىن جامان كورىنگەن نارسەلەرىڭ قايىرلى بولۋى مۇمكىن جانە جاقسى كورگەن نارسەلەرىڭ سەندەرگە جامان بولۋى دا مۇمكىن» دەگەن ماعىنادا ايات بار. ولار ءبىر ءدىني اعىمدى ۇستانىپ, قوعامدا تامىر جايۋعا تىرىس­تى. سونى دۇرىس دەپ ەسەپتەدى. ماعان قا­زىرگى ءدىن سالاسىنداعى كەلەڭ­سىز­­دىك­تەر­دىڭ ارتىندا ماقساتى بۇزىق ادامدار تۇرعانداي كورىنەدى.

ءدىن بيلىككە جەتۋدىڭ قۇرالى ەمەس

– بۇرىن تەرىس اعىمدى تاراتۋشىلار كوبىنە كوشەدە ءجۇ­رىپ ارەكەت ەتسە, قازىر ءبارى تولىقتاي ينتەرنەتكە كوشتى. ينتەرنەتتى قالاي باقى­لاۋعا الۋ كەرەك؟ ىرىتكى سالۋ­شى­لار­دىڭ ارەكەتىنە تۇبە­گەي­لى توسقاۋىل قويۋ مۇمكىن بە؟

– الەۋمەتتىك جەلى مەن باق-تى باقىلاۋ مەن قادا­عالاۋ ءبىر باسقا, ال سول جەردە بولعان زاڭسىز ارە­كەت­تەرگە زاڭمەن توسقاۋىل قويۋ – مۇلدەم باسقا اڭگىمە. بىزدە قازىر وسى ەكىنشى جاعى كەمشىن. جاۋاپتى ۋاكىلەتتى ورگاندار تاراپىنان ءدىني ور­تاعا ىرىتكى سالىپ وتىرعاندارعا قار­سى شەشىمدەر بىردە قابىلدانسا,  بىردە قابىلدانباي جاتىر. ءسىز ينتەرنەتكە كىرىپ, «جيھاد» دەپ جازساڭىز, پايدالى مالى­­مەتتەرمەن قا­تار تەرىس اقپا­راتتار دا قاپ­تاپ شىعادى. ء«مازھاب» دەپ جازساڭىز دا ءدال سولاي. ەلى­مىز­دە ءدىني سالانى قادا­عا­لايتىن, باقىلايتىن قان­شا­ما مەملەكەتتىك مەكەمە مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم بار, بىراق الگىندەي حالىقتى اداستىراتىن مالىمەتتەر ين­تەرنەتتە نەلىكتەن ءورىپ ءجۇر؟ ونى قالاي توقتاتامىز؟ مىنە, بۇل – بۇگىنگى قوعام الدىندا تۇرعان ۇلكەن ماسەلە.

– راس, ەلىمىزدە ءتۇرلى اعىم كوپ. ءسالافي-ۋاحابيدەن باس­تاپ تاڭىر­شىل­دەر­گە دەيىن تاي­راڭ­داپ ءجۇر. ءسىزدىڭ ويى­ڭىز­شا, بۇلاردىڭ ىشىندە قا­زىر ەڭ بەلسەندىسى جانە قو­عام­عا قاۋىپتىسى قايسى؟

– جات ءدىني اعىمداردىڭ قولىنا مۇم­كىندىك بەرسە, قاي-قايسىنىڭ دا مەم­لەكەتكە, ۇلتقا, ەلدىڭ بولاشاعىنا توندىرەتىن قاۋپى وراسان زور. بۇگىندە كەيبىرىنىڭ ينتەرنەتتە وتىرعان جاقتاۋ­شى­لارى كوپ كوزگە تۇسكەننەن كەيىن عانا ولار قاۋىپتىرەك سەكىلدى كورىنەدى. بىراق ءبارى­نىڭ پيعىلى بىردەي: ول – مەملە­كەت­ ىسىنە ارالاسۋ, بيلىككە كەلۋ, باي­لىق­قا كەنەلۋ. كەز كەلگەن ءدىني اعىم ءاۋ باستان سونداي ماق­سات­تاردى كوزدەپ قۇرىلادى. سوڭعى ۋاقىتتا سوت تىيىم سالعان 25 ءدىني ۇيىم ماسەلەنىڭ كۇردەلى ەكەنىن اڭعارتادى. قانداي دا اۋرۋدىڭ بەتىن قاي­تارماسا, ادامدى ولىمگە دەيىن الىپ باراتىنى سەكىلدى دەسترۋكتيۆتى اعىمداردىڭ دا دەر كەزىندە الدىن الماسا, تۇبىندە مەم­لە­كەتتىڭ تىنىش­تى­عىن بۇزۋعا سەبەپشى.

رايدان قايتارۋ وڭاي بولماي تۇر

– ءسىز تەرىس اعىمدا جۇرگەن رادي­­­كال­­داردى وڭالتۋمەن, ياعني قا­لىپ­تى ومىرگە قاي­تارۋ­مەن تىكەلەي جۇ­مىس ىستە­­دىڭىز. ولاردى تەرىس يدەو­­لو­­گيا قۇرساۋىنان شى­عارۋ مۇم­­كىن بە؟

– ارينە, مۇمكىن. بىراق ەگەر 10 ادام بولسا, ارقايسىسىمەن 10 ءتۇرلى ادىسپەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ويتكەنى ءار ادام­نىڭ قاۋىپتىلىك دەڭگەيى, دەس­ترۋك­­تيۆتى يدەياعا ۋلانۋى, ودان كە­لىپ شىعاتىن تاۋەكەلى, دۇنيە­تا­نىمى, ءبىلىمى ءارتۇرلى. سوندىقتان جەكە-جەكە جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. بار­لىق ادامعا ءبىر ءادىستى قول­دا­نىپ, رادي­كالدى رايىنان قاي­تارۋ, ودان ءبىر ناتيجە شى­عا­رۋ قيىن.

وكىنىشكە قاراي, ءدىن سالا­سىن­داعى ۋاكىلەتتى ورگاندار كوبىنە-كوپ تەرىس اعىمدا جۇر­گەن جانداردى وڭالتۋدا ماتە­ما­تيكالىق ەسەپكە يەك ارتادى. ماسەلەن, ساعان 100 ادامدى بەرەدى دە, بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن قانشاسىن وڭالتتىڭ, قانشا ادامدى ءتۇزۋ جولعا اكەلدىڭ دەپ سۇرايدى. ياعني ولار ءۇشىن ەڭ الدىمەن سان ماڭىزدى. بىراق ونداي ادام­دار­­دى جات يدەولوگيانىڭ شىر­­­ماۋىنان شىعارۋدا ساننان گورى ساپالىق ناتيجەسى ما­ڭىز­دىراق. «100 تەڭگەگە نەشە كامپيت الدىڭ؟» دەگەن ەسەپ-قيساپ يدەولوگيالىق جۇمىستا مۇلدەم جۇرمەيدى. ويتكەنى جۇمىستىڭ ناتي­جەسىن الدىن الا بولجاپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. مىسالى, كەيبىر ادامدارعا ءدىن تۋرالى ەشتەڭە ايتۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى ونىڭ ءدىني ءبىلىمى تۇگىل, ەڭ قاراپايىم ساۋا­تى دا جوق. ءالىپتى تاياق دەپ بىلمەيدى. تەرىس ءدىني جولدا جۇرسە دە, ايات پەن ءحاديستى تۇسىن­بەيدى. سوندىقتان ونداي جانعا ءدىندى تۇسىن­دى­رەمىن دەپ ۋاقىتتى كەتىرگەننەن گورى, پسي­حولوگيالىق تۇرعىدا ىق­پال جاساۋ, ال جاس بالا بولسا, ءوزى­نىڭ دەڭگەيىندە تار­بيەلىك جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت. قانداي ءبىلىمى بارىنا دا ءمان بەرۋگە تۋرا كەلەدى. سوعان بايلانىستى ءاربىر اداممەن جۇرگىزىلگەن وڭالتۋ جۇ­مىستارىنىڭ ناتي­جە­سى دە ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. وسىدان-اق ءدىن سالا­مات­تى­لى­عى وزەكتى ماسەلە ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.

– ءوز تاجىريبەڭىزدە رايى­نان قاي­تىپ, ءتۇزۋ جولعا كەلگەن ادام­دار بول­دى ما؟

– قايتقاندار دا, قايتپا­عان­دار دا بولدى.

– نەلىكتەن قايتپادى؟

– ونى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن مىناداي مىسال ايتايىن. قازىر ەكەۋمىز اداسقاندار تۋرالى اڭگىمە قوزعاپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, ولار – قۇرباندار. ەكەۋمىز تۋرا جولدامىز. قۇداي الدىندا ءجۇزىمىز جارقىن, نيەتىمىز ءتۇزۋ دەپ ءۇمىت ەتەمىز, سوعان سايكەس امال قىلامىز. الگىلەردى مۇسىركەپ, دۇرىس جولعا شا­قىر­عىمىز كەلەدى. ءدال وسى ۇستانىمدى 180 گرادۋسقا كەرى اينالدىرىڭىز. سوندا قاراساڭىز, ولار دا ءبىز تۋرالى: «مىنا بەيشارالار اداسىپ, اقيقات جولدى تابا المادى-اۋ. قانشا ءدىني ناسيحات ايتىپ جاتىرمىز, بىراق جۇرەكتەرىنە جارىق نۇر تۇسپەي قويدى», دەپ ەكەۋمىزدىڭ سىرتىمىزدان دۇعا تىلەپ وتىرۋى ابدەن مۇمكىن. ياعني ءبىز ولاردى قالاي اداسقاندار دەپ ساناساق, ولار دا ءبىز جايىندا ءدال سولاي ويلايدى.

تەرىس اعىمعا تۇسكەن ادامنان گورى, اراققا سالىنعان ماس­كۇ­نەممەن نەمەسە ناشا­قور­مەن جۇمىس ىستەۋ الدەقايدا وڭاي. سەبەبى ولار وزدەرىنىڭ سوعان تاۋەلدى بولىپ قالعانىن تۇسىنەدى, اراق ءىشۋ مەن ەسىرتكى شەگۋدى دۇرىس دەپ ەسەپتەمەيدى. بىراق ودان باس تارتا ال­مايدى. ال ءدىني راديكالداردىڭ ەرەك­شە­لىگى – وزدەرىن اداسقان دەپ سانامايدى, تۇبەگەيلى دۇرىس جولدامىن دەگەن تۇسىنىكتە. كە­رىسىنشە, سەن ولار ءۇشىن اداس­قان ادامسىڭ, ءتىپتى كاپىر­سىڭ. ەڭ قاۋىپتىسى دە سول: ءوزىنىڭ بۇرىس جولدا ەكەنىن تۇسىنبەۋ. سوندىقتان ولاردى ءداس­تۇرلى ءدىن جولىنا, قازاقى دۇنيە­تا­نىمعا قايتارۋ – قيىننىڭ قيىنى.

– سولاردىڭ قوعامعا قاۋ­­پىن ءبىلۋ ماقساتىندا ءوز تا­جىري­­بەڭىزدەن ءبىر-ەكى مىسال كەل­تىرە الاسىز با؟

– مەن استانادا تۇرمەدە وتىرعان ءبىر جىگىتپەن جۇمىس ىستەدىم. ءوزى اسكەري ادام, ماماندىعىنا ساي قىزمەت ىستەپ ءجۇرىپ, جات اعىمداردىڭ قۇ­رىعىنا تۇسكەن. جاقسىلاپ دايىن­دىق جاساعان. جوسپارى بويىنشا مينيسترلىككە باسىپ كىرىپ, جوعارى لاۋازىمدى تۇلعانى كەپىلدىككە الىپ, مەملەكەتكە تالاپ قوي­ماقشى ەكەن. سونداعى تالابى – قىز­داردىڭ مەكتەپكە ورامالمەن بارۋىنا رۇقسات بەرگىزۋ. بىراق ول ءوز ويىن ىسكە اسىرا المادى. ءتيىستى ورگاندار ونىڭ جوس­پارىن الدىن الا ءبىلىپ, قول­عا ءتۇسىرىپ, بىرنەشە جىلعا سوتتاپ جىبەردى. ايتا بەرسە, مۇن­داي وقيعالار وتە كوپ. بۇل – قو­عامداعى ءدىني احۋالدىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن بىل­دىرەتىن ءبىر عانا مىسال.

تاڭىرشىلدىككە زاڭمەن تىيىم سالۋ كەرەك

– ءبىز كوبىنە دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىم دەگەندە يسلام اتىن جامىلعان توپتاردى ەس­كە الامىز. دەگەنمەن كە­يىن­گى ۋاقىتتا تاس لاقتىر­ساڭ, ءتاڭىر­شىلدىڭ باسىنا تيەتىن بولىپ ءجۇر. ينتەر­نەت­تە سولاردىڭ سويىلىن سو­عا­­تىندار كوبەيە تۇسكەن­دەي. تەولوگ رەتىندە بۇعان ويى­ڭىز قالاي؟

– تاڭىرشىلدەرمىز دەگەندەرگە سوتتىڭ ۇكىمىمەن زاڭدى تۇردە تىيىم سالاتىن ۋاقىت جەتتى. ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە جانە ايتىپ جاتقان سوزدەرىنە قۇ­قىقتىق تۇرعىدا باعا بە­رىل­سە, سوتتاۋعا جانە تۇبەگەي­لى تىيىم سالۋعا نەگىز بولاتىن جاعداي جەتكىلىكتى. الەۋ­مەت­تىك جەلىنىڭ وزىندە ەلدىڭ اۋىزبىرشىلىگىن بۇزۋدان باس­تاپ, ءدىني الاۋىزدىق قوز­دىرۋعا دەيىنگى دالەلدەر تو­لىپ تۇر. بىراق ءبىز, جەكە ادامدار, ايتامىز دا قويامىز. وكىنىشكە قاراي, وسى ىسكە باستاماشى بولاتىن ۇيىم جوق. ەشكىم ونى ءوز موينىنا العىسى كەلمەيدى.

تاڭىرشىلدىك قوزعا­لى­سى­نىڭ قاۋپى نەدە؟ ول – ەلىمىزدىڭ مەملەكەت رەتىندە ءارى قاراي دامۋىنا جانە ۇستانعان سايا­ساتىن جۇرگىزۋىنە كەدەرگى كەل­تى­رەتىن كەساپات. ءسالافيزم يدەولوگياسى دا 90-جىلدارى تۋرا وسىلاي باستالعان بولاتىن. العاشقىدا كوپ ادام ءمان بەرمەدى. 20 جىلدان كەيىن اعىم ۇستانۋشىلارى ەل ىشىندە تەراكت جاساي باستا­عان­دا عانا ەسىمىزدى جيىپ, ار­ە­كەتكە كوشتىك. تاڭىر­شىل­­دىكتى تۋ قىلىپ جۇر­گەن­دەر­دىڭ دە ەرتەڭگى كۇنى قان­داي قادامعا باراتىنىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. قازىر ولار بيلىككە كەلۋگە بارىنشا تىرىسىپ جاتىر. ونەر ادامدارى, تاريحشىلار, ايتىسكەرلەر اراسىندا ولاردىڭ يدەياسىن قولدايتىندار بارشىلىق.

بۇل جەردە ءدىن ماسەلەسى ەمەس, ەڭ بىرىن­شىدەن مەملەكەت ماسەلەسى, ەل­دىڭ ەرتەڭى كۇن تارتىبىندە تۇر. ويتكەنى مەن ءدىنتانۋشى رەتىندە بۇل قۇ­بىلىستىڭ قايدان كەلىپ جات­قانىن باي­قاپ وتىرمىن. تاڭىرشىلدىكتى قوزدىرۋشىلار شەتەلدە وتىر, سول جاق­تان شالانى كوسەپ, وتقا اينالدىرۋعا تىرىسادى. بۇعان بايىپپەن زەر سالۋىمىز كەرەك. قازىرگى كورىپ وتىر­عانىمىز – تەك باس­تاماسى. ەگەر دەر كەزىندە تى­يىم سالىپ, قۇقىقتىق نورماعا ساي شەشىمىن تاپپاساق, ەرتەڭ ونىڭ سالدارى قيىن بولۋى مۇمكىن.

– اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا سىبايلاس جەمقورلىق جايىن­دا ءبىر سۇراق قويسام. قا­زىر ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرىپ جاتىرمىز. ءادىل قوعام ءۇشىن جەمقورلىق – مۇلدەم جات ۇعىم. ال بۇعان قاتىستى ءدىنىمىز نە دەيدى؟

– دىنىمىزدە قولىڭا بە­رىلگەن مۇم­كىندىكتى ادال پاي­دالانۋ تۋرالى ايتىلادى. بيلىك تە سونىڭ قاتارىندا. ءاربىر ادام بەلگىلى ءبىر لاۋا­زىمعا كەل­گەندە ادال ەڭ­بەك ەتۋ تۋرالى ۋادە بەرەدى. ءار قىزمەتتىڭ لاۋازىمدىق نۇس­­قاۋ­لىعى بار. ەگەر سول نۇس­قاۋلىق بو­يىنشا جۇمىس ىستە­سە, پارا دەگەن پالە بولماس ەدى.

قۇقىقتىق مەملەكەتتە زاڭ جەمقور­لىق­قا قالاي تىيىم سالسا, الەمدىك دىندەردىڭ قاي-قايسىسىندا دا ونى ۇلكەن كۇنا رەتىندە قاتاڭ ايىپتايدى. بۇل – ءوزىڭىز ايتىپ جاتقان ءادىل قوعام قۇرۋعا قارسى بىردەن-ءبىر اۋىر قىل­مىس. قولداعى قىزمەت – بىزگە بەرىلگەن امانات. اما­نات­قا قيانات قىلۋ – ۇل­كەن كۇنا­لاردىڭ ءبىرى. جەكە باس­تىڭ پايداسى ءۇشىن ۇلتتىڭ بايلىعى مەن قازىناسىنا قول سالۋ – ودان دا ۇلكەن قيا­نات. مۇنداي قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتارعا بارماس ءۇشىن ءاربىر ادامنىڭ بويىندا وتان­شىل­دىق جانە ۇلتقا, ەلگە دەگەن جاناشىرلىق سەزىمى بولۋى كەرەك. ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ­دىڭ نەگىزى وسىندا. بۇل ماسە­لە­نى تەك زاڭمەن تىيىم سالۋ ارقىلى تۇبەگەيلى شەشۋ قيىن. ەڭ الدىمەن ادامنىڭ ءوز ىشكى قارسىلىعى بولۋعا ءتيىس.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

ەسكەندىر زۇلقارناي,

«Egemen Qazaqstan»