سىيلاستىق

قابدىكارىم ىدىرىسوۆ 1928 جىلى پاۆلودار وبلىسى اقتوعاي اۋدانى وتەس («جاڭا ۇيىم» ۇجىمشارى) اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. تاعدىردىڭ جازۋى سول, 9 جاسىندا اكەسى «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ۇستالىپ كەتە بارادى. تۇستاستارى سەكىلدى, قابدىكارىم سوعىس جىلدارىنداعى تاۋقىمەتتى كورىپ, تەز ەسەيەدى. ءوزىنىڭ جازۋىنشا, سوعىس ۋاقىتىندا ۇلكەندەردىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ ماقساتىندا دومبىرا تارتۋدى ۇيرەنىپ, ءانشى بالا اتانعان. ءتىپتى وبلىستىق ساۋىققويلار وليمپياداسىندا 1944 جىلى اتاقتى ەستاي اقىنمەن جارىسقا ءتۇسىپ, جۇلدەلى ەكىنشى ورىن العان. ءسىرا, قابەڭنىڭ ءوز جانىنان ولەڭ شىعارۋ قابىلەتى دە سول كەزدە ويانعان. بالا كەزىندە يمانقۇل اتتى اۋىل قارياسىنىڭ باتىرلار جىرىن وقۋعا باۋلۋى دا ۇلكەن اسەر ەتكەنى انىق. ودان كەيىن ءجاسوسپىرىم شاقتا يسا, ەستاي, قۇدايبەرگەن اقىنداردىڭ اسەرى زور بولعانىن ءوزى ءومىربايانىندا جازعان. دەسە دە, قابەڭنىڭ شىعارماشىلىق ومىرىندە جىر جامپوزى, حالىق جازۋشىسى قاليجان بەكقوجيننىڭ ورنى بولەك ەكەنى داۋسىز. قابدىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ اقىن بولىپ قالىپتاسۋى, الماتىداعى قالامگەرلەر ورتاسىندا جارقىراپ ءجۇرىپ, جايناپ ءوسۋى – ءبارى-ءبارى قالەكەڭنىڭ قامقورلىعىنان. ونى ءوزى عانا ەمەس, اقىننىڭ اناسى جەكەن دە «وسى كۇنىمىز ءۇشىن قاليجان بالاما قارىزدارمىز» دەپ ءبىر اۋىز سوزىمەن ءتۇيىپ ايتقانى بار.

قوش, سونىمەن ءبىز بۇگىنگى ماقالامىزدا ەرتىستىڭ جاعاسىندا, شاعىل قۇمنىڭ ۇستىن­دە وسكەن قوس اقىن قاليجان بەكقوجين مەن قابدىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ باۋىرلاستىعى تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمە وربىتپەكپىز.

القيسسا, ق.ىدىرىسوۆ 1978 جىلى جا­رىق كورگەن «تاڭدامالى» (الماتى, «جازۋ­شى») جىر جيناعىندا كىرىسپە ءسوزىن ءوزى جازىپ, بىلاي دەيدى: «بىردە كەرەكۋ قازاقتارى «قالاعا قاليجان اقىن كەلىپتى» دەپ شۋ ەتە قالدى. سونشا بولماي ەرتەڭىندە قاليجان بەكقوجيننىڭ ءبىر توپ ولەڭى «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ بەتىندە جارق ەتتى...

«كەرەكۋىم, سەنىڭ اقىن ۇلىڭمىن,

بەسىگىسىڭ سەن – بالالىق جىرىمنىڭ.

جات قالانىڭ التىن-گاۋھار تاسىنان

ارتىق كورەم قيىرشىعىن قۇمىڭنىڭ», – دەپ اقىن جالىنداپ تۇر. جاۋىنگەر اقىننىڭ تۋعان جەرىنە سوعىستان كەيىن ەڭ العاش ورالىپ تۇرعان بەتى. وت شارپىعان دەنەسىن اق ەرتىسىنە ءتۇسىپ, جۋعىسى كەلەدى, وق سالعان جاراسىن تۋعان دالاسىنىڭ سالقىن سامالىنا سيپاتقىسى كەلەدى. ءبارى دە جىلى, ءبارى دە سۇلۋ جولدار! ەح, شىركىن, مەن دە اقىن بولىپ تۋعان جەرىمە دەگەن پەرزەنتتىك اسىل سەزىمىمدى ءدال وسىلاي جەتكىزە السام! ادۋىندى ازامات اقىننىڭ بيىك ەڭسەلى, كەڭ قۇلاشتى سول ولەڭدەرى ماعان كەرەمەتتەي اسەر ەتتى. مەن گازەتتەگى ولەڭدەردى قايتا-قايتا وقي بەردىم», دەپ ەسكە الادى.

قاليجان بەكقوجين بۇل كەزدە اتا­عى بۇكىل قازاقستانعا, ءتىپتى كەڭەس وداعى­نا ءمالىم قالامگەر-تۇعىن. جۇبايى زاي­دا اپايىمىزدىڭ اڭگىمەلەۋىنشە, باياناۋىل­دىڭ قىزىلتاۋ جەرىنەن اكەسى بالالارىمدى وقىتام دەپ كەرەكۋگە كوشىپ كەلگەندە, ءۇش جاسار بالا ەكەن. اۋەلدە ارابشا ءدىني, كەيىن ورىسشا كەڭەستىك ءبىلىم الادى. 1934 جىلى ەل استاناسى الماتىدا جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى سەزى بولعان. سوندا سەمەي – پاۆلودار وڭىرىنەن ءبىر توپ اقىن-جازۋشى قاتىسادى. توپتى باسقارىپ بارعان راحىم ۋاليەۆ دەگەن كىسى قالەكەڭدى ساكەن سەيفۋللينمەن تانىستىرادى. سوندا ساكەن: «اكەڭ اقىن ەدى, اكەڭە تارتقان ونەرىڭ بار ما؟» دەپ سۇرايدى. قاليجان قىسىلىپ: «ازداپ» دەپ جاۋاپ بەرەدى. سول سەزدە اتاقتى جازۋشىلار بەيىمبەت مايلين, مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆتى, قازاقتىڭ باسقا دا وقىمىستى-عالىمدارىن كورەدى. ساكەن سوندا: ء«بىلىمىڭ از بولسا كۇزدە كەل, سەنى وقۋعا تۇسىرەمىن» دەيدى. ءسويتىپ ول كىسىنىڭ كومەگىمەن قالەكەڭ 1934 جىلى قازپي-گە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى. وقىپ جۇرگەندە مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ, مولداعالي جولدىباەۆ, سارسەن امانجولوۆ, مۇحامەتجان قاراتاەۆتار ساباق بەرەدى. ۇلىلاردىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, العىرلىعىن تانىتادى. قوبىلاندى باتىر تۋرالى مۇحتار اۋەزوۆ تاقىرىپ بەرگەندە, زەرتتەۋ ەڭبەگىن جاقسى جازىپ, ماقتاۋىن الادى. 1937 جىلى ءسابيت مۇقانوۆ 8-كلاسقا ارنالعان «حرەستوماتيا» وقۋلىعىن جازعاندا قاليجان بەكقوجيندى قوسالقى اۆتور رەتىندە العان. بۇل تالاپتى جاس اقىننىڭ جەتىلۋ جولى, اعالاردىڭ تالانتتى ىنىگە دەگەن قولداۋ-كومەگى بولاتىن. قاليجان كەيىن بار سەنىمدى اقتاپ, قازاق پوەزياسىندا ءتورت اياعىن تەڭ باسقان شىعارمالاردى تۋدىرا ءبىلدى. سونىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىك «باتىر ناۋان» داستانىن 1939-1940 جىلدارى جازعان. وسى تاريحي داستانى ءۇشىن ق.بەكقوجين 50-جىلدارى پارتيادان شىعارىلادى, رەسپۋبليكادان تىس جەردە بوي تاسالاپ, قورلىق كورگەنى – بولەك اڭگىمە.

وسىنداي ءىرى تۇلعانىڭ كوزىنە بالاڭ جىگىت قابدىكارىم قالاي ءتۇسىپ ءجۇر؟ بۇل تۋرالى قابدىكارىمنىڭ دە ەستەلىگى بار. بىراق ءبىز قاليجان بەكقوجيننىڭ جازباسىن ۇسىنۋدى ءجون كوردىك. «جاڭىلما­سام, 1947 جىلدىڭ كۇزى بولسا كەرەك, ءوزىم­نىڭ تۋعان قالام كەرەكۋگە كەلە قالدىم. سو­عىسى كۇركىرەپ وتكەن شاق, كوپ جىل بويى ويىسپاعان ءوز مەكەنىمە ىنتىزار بولىپ ورالعان ەدىم. سوندايلىق ىستىق ساعىنىشىمدى جەرلەستەرىمە سەزدىرەيىن دەپ, اپتىعا ءۇش-ءتورت ولەڭ دە جازىپ جىبەردىم. بۇلارىم وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتىنە باسىلىپ شىقتى. كەرەكۋدەگى تۋما ناعاشىم مۇقاڭنىڭ جالعىز ۇلى ءسۇيىنتاي مەنىڭ گازەتكە ولەڭدەرىم جاريالانعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە ۇيگە شاشىن قارسى قا­يىرعان, ماڭدايى قاسقيعان, كوزى جانارلى بالاڭ جىگىتتى ەرتىپ كەلىپ تانىستىردى.

– بۇل بالانىڭ اتى – قابدىكارىم, اكەسى – ىدىرىس, سەن بىلەسىڭ عوي, قاليجان, يمانقۇل مەن ىدىرىستى, كەزىندە سوۆەت قىزمەتىندە جاقسى كورىنگەن ازاماتتار, ال ولاردىڭ كەيىنگى جاعدايلارىن وڭاشادا ايتارمىن, ال بۇل بالا ءوزى ءانشى, ولەڭشى, ەندى تانىسا بەر وزىمەن, – دەدى ناعاشىم.

ءسوز اراسىندا قابدىكارىم ءوزىنىڭ ولەڭ ونەرىنە قۇمارلىعىن سەزدىردى. بالاڭ جىگىت ءوزى جۋىقتا جازعان «جىلقىشى» دەگەن ولەڭىن مۇدىرمەي, ەركىن, كوتەرىڭكى ناشپەن وقىپ بەردى ماعان. «جىلقىشىسىنىڭ» جورعا جىرى ءتورت اياعىن تەڭ باسپاسا دا ولەڭ ماعان ۇنادى. ولەڭدەرىن تىڭداپ قاراسام, اۋەندەرىندە جاس ورەنگە ىستىق ەكپىن, ومىرگە, جاستىق شاققا سۇيسىنگەن جالىندى لەبىز بار. مۇقاڭنان اكە تاعدىرىن دا ەستىگەن ەدىم, ال مىنا جاستىق ۇندەرىندە ومىرگە دەگەن رازىلىق سەنىم سايراپ تۇر. ىزدەگەنىم تابىلعان سوڭ قۋاندىم دا, ونى الماتىداعى جاس اقىندار جيىنىنا قوسا الىپ كەتتىم. قازىرگى بەلگىلى اقىن قابدىكارىم ىدىرىسوۆپەن سوناۋ ونەرگە العاش قانات قاعار شاعىندا مەن وسىلاي ۇشىراسقان ەدىم...», دەپ ەسكە العان ەكەن قالەكەڭ سوندا («بۇگىندە جىردىڭ بەستى جۇيرىگىسىڭ», 1978 جىل).

ءبىراز ۋاقىت بۇرىن عانا گازەتتەن اسقاق جىرلارىن وقىپ, الدىندا باس ۇرعان ارداقتى اعا, اقىنمەن جۇزدەسۋ, ونىڭ باتاسىن الۋ قابدىكارىم تالاپكەر ءۇشىن قانداي زور ماسات, ماداق بولعانىن تەك وزىندەي سەزىنە ءبىلۋ كەرەك. «جىلقىشى سىرى» دەگەن ۇزاق ولەڭىم ومىرىمدە العاش رەت گازەت بەتىندە جارىق كوردى. بۇل 1947 جىلدىڭ كۇزى ەدى», دەپ جازادى ق.ىدىرىسوۆ كەيىن «تاڭدامالىسىنىڭ» العىسوزىندە. ارينە, بۇل بالاڭ جىگىتكە زور كۇش بەردى, جىگەر سىيلادى. كەلەشەككە دەگەن ءۇمىتىن ۇكىلەدى. مىنە, وسى كەزدەسۋدەن كەيىن قابدىكارىم اعاسى قاليجانعا, الماتىعا ۇدايى حات جازىپ, بايلانىسىپ تۇردى.

2013 جىلى الماتىدا ق.بەكقوجيننىڭ شاڭىراعىندا بولعانىمىزدا جۇبايى زايدا اپايىمىزدان وسىناۋ حاتتاردىڭ كوشىرمەسىن العان ەدىك. ءبىر-ەكەۋىنەن ءۇزىندى كەلتىرسەك, ايتىپ وتىرعان اڭگىمەمىزدىڭ تۇزىن كەلتىرە تۇسەر.

«...ەندىگى ءسوز ەڭبەگىم تۋرالى. كوپ جازباعانمەن, ولەڭدى ەپتەپ جازىپ ءجۇرمىن. ارينە, قىرماي جۇرگەنىمدى وزدەرىڭىز دە سەزەرسىزدەر. دەگەنمەن, بۇرىنعى كەزىمنەن قابىلەتتىلىگىم ارتقان سياقتى, ويتكەنى وتكەندەگى ولەڭدەرىم وزىمە جات كورىنەدى. سىزدەردى ءوزىم دەپ شىنىمدى جازىپ جاتقانىم عوي. «بولماساڭ دا ۇقساپ باق» دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, بۇدان 2-3 كۇن بۇرىن راديودان سىزدەردىڭ داۋىستارىڭىزدى ەستىپ, بۇگىن ءبىز دە (مەن, توقتاروۆ, دنەپروۆسكي, بيتەباەۆ) «پاۆ­لودار اقىندارى ميكروفون الدىندا» دەگەن حابارعا قاتىناسىپ, ولەڭدەرىمىزدى وقىدىق. سودان كەيىن سول وقىعان ولەڭدەرىمىزدى, اعا, ءسىزدىڭ قاراۋىڭىزعا جىبەرىپ وتىرمىن. بۇل ولەڭىم 21.ءحىى كۇنى نۇرلىبەك اقساقالدىڭ ولەڭدەرىمەن «قىزىل تۋعا» شىعۋى مۇمكىن, گازەتىن كەيىن جىبەرەرمىن. ال وسى ولەڭىمدى جولداپ وتىرىپ شىن پىكىرىڭىزدى اسىعا كۇتەمىن. مۇمكىن ءبىر كادەلەرىڭىزگە جاراپ قالار ما؟... ديحانعا, مۇزافار, امانجولدارعا مەنەن كوپ سالەم ايتارسىز, مۇزافار دا حابارلاسپاي قويدى.

حاتتارىڭىزدى اسىعا كۇتەمىن.

17.12.1949 جىل, پاۆلودار قالاسى, وبليسپولكوم, ىدىرىسوۆ».

ال مىنا حاتى قابدىكارىم ىدىرى­سوۆتىڭ تۇبەگەيلى الماتىعا قونىس اۋدارۋىنا بەل بۋعانىنان حاباردار ەتەدى:

«اعا! شاماسى, اماندىق بولسا, ماي, يۋن ايلارىندا الماتىعا بارام با دەپ وي­لايمىن. جالعىز ءوزىم, سودان ەگەر ءوزىم ور­نالاسىپ, وسى جازدا ءتىپتى ءۇيدى دە اپارسام با, وسىنداي ويلارىم بار. جالپى, قو­­نىس اۋدارۋ جونىندە ءۇيدىڭ ءىشى كەلىسىپ وتىر...

مىنا جولداستان وسى جايىندا اقى­لىڭىزدى ايتۋىڭىزدى وتىنەمىن. جازۋ­شىلار وداعى جاعىندا جيناق تۋرالى, وزىڭىزگە جىبەرگەن «كورەي جىرلارى» تۋرالى حابارىڭىز قالاي؟

سالەممەن, قابدىكارىمىڭىز (قولى) 16.01.1951 جىل».

قولىمىزدا بار 4-5 حاتىن وقىپ شىق­قانىمىزدا, قابدىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ اۋەل باستان-اق ادەبيەتكە دەگەن ىنتىزارى ەرەكشە بولعانىن اڭدايمىز. ول ءوزىنىڭ «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى» دەگەن اتا­ۋىن جوققا شىعارعىسى كەلگەنى حاق. بۇل ماقساتقا اكىمدىك قىزمەتىندە ءجۇرىپ جەتۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. سوندىقتان قابدىكارىم اعامىز باقىتىن ادەبيەتتەن ىزدەدى. ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىن, اق-ادال كوڭىلىن, پاراساتىن, حالقىنا دەگەن اق تىلەگىن وسى جولدا تانىتاتىنىنا بەك سەندى. ونىڭ سول ارمانى ورىندالدى دا. بىراق ول دا وڭايلىقپەن كەلگەن جوق ەدى عوي. ءوزى جازعانداي, الما­تىعا 5 كۇن بويى پويىزدان-پويىزعا اۋى­سىپ وتىرىپ, ارتىنىپ-تارتىنىپ زورعا كوشكەنى بىلاي تۇرسىن, جەتىپ العاندا دا ونى تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتى توسىپ تۇردى. ونىڭ ۇستىنە «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسىنا ەشقانداي قىزمەت قول بۇلعاپ تۇرعان جوق ەدى.

بىراق قابدىكارىم قىڭبادى. ءوزىنىڭ جۇكتى كەلىنشەگىن, اناسىن دا جانىنان قال­دىرمادى. كۇندىز بالالارعا ارناپ ولەڭ­دەر جازدى, تۇندە گازەتتە كوررەكتور بولىپ كوز مايىن تاۋىستى. كۇتىم بولماعاندىقتان وكپە دەرتىن دە جۇقتىردى. بىراق ءبارىبىر ونى تۇرمىس مويىنداتا المادى.

زايدا بەكقوجينانىڭ ەستەلىك اڭگىمە­سىنەن: «قىزىل تۋعا» قابدىكارىم ءىنىسىنىڭ ولەڭدەرىن باستىرىپ قولعابىس جاساپ جۇر­گەنىندە ءسابيت مۇقانوۆ: «سول جاقتا جاس اقىن بولسا قاراي كەل» دەپ ايتادى. كەيىن قاليجان اعالىق قامقورلىق تانىتىپ, ونى وتباسىمەن الماتىعا الدىرادى. ول كەزدە ۇيگە قول جەتكىزۋ دە قيىن. قابدىكارىم بولسا, ءوزىنىڭ اناسىن, جارىن بىرگە اكەلگەن. جۇمىسقا ورنالاسۋىنا ىقپال ەتىپ, جەكە باسپانا العانشا, ءۇيىنىڭ ءبىر بولىگىندە تۇرعىزدى. بۇل جاقسىلىعىن قابدىكارىم ەشقاشان ۇمىتقان ەمەس. اسىرەسە اناسى جەكەن: ء«بىز وسى كۇنىمىز ءۇشىن قاليجان بالامىزعا قارىزدارمىز» دەپ, ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. قابدىكارىم كەيىن ۇلكەن قىزمەتتەردە بولدى. قاي ۋاقىتتا دا قالەكەڭدى سىيلاپ, قۇرمەتتەدى».

تالاپتى جاس اۋەلدە بالالار گازەتىندە پيونەرلەر ومىرىنەن حابار جازاتىن ءتىلشى, كەيىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاۋاپتى حاتشى بولىپ قىزمەت ىستەيدى ء(ازىلحان نۇرشايىقوۆ باس رەداكتور بولعاندا). قاي جەردە جۇرسە دە ول جۇمىسىنا جاۋاپ­تىلىقپەن قارايدى. عابيت مۇسىرەپوۆ, جۇبان مولداعاليەۆ سىندى اعالارى سە­نىم ارتقان ول جازۋشىلار وداعىنىڭ ۇيىم­داستىرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى حاتشىسى بولىپ ءبىراز ۋاقىت ەڭبەك ەتەدى. عۇمىرىنىڭ اياعىندا «جالىن» جاستار ­باسپاسىن قۇرىپ, ءوزى ديرەكتورى بولىپ, ءبىراز جاستاردىڭ تالانتىن اشادى. بۇگىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى اتا­نىپ جۇرگەن ءبىراز قالامگەرلەر ءدال وسى «جالىن» باسپاسىندا قاناتتانعان.

قانداي لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارسا دا, قانداي بيىك مىنبەرلەردەن سويلەپ, تور­لەردە وتىرسا دا قابەكەڭ قاليجان اعاسى­نىڭ قۇرمەتىن اسىرىپ وتىردى. سونىڭ ءبىر جارقىن كورىنىسى 60 جىلدىق مەرەيتويىندا «اقىن باقىتى» اتتى ارناۋ ولەڭ جازدى.

«الدىم – جۇمباق, جۇرگەندە ۇياڭ كۇيدە مەن,

الماتىعا التى ولەڭمەن سۇيرەپ ەڭ.

سودان بەرى ءبىراز ۋاقىت ءوتىپتى-اۋ,

ۋىسىندا قۋ تىرلىكتىڭ كۇيبەلەڭ.

 

ءومىر مىنا ۋلى-شۋلى بازارداي,

توپ ىشىندە كەلەم سەنەن كوز الماي.

سەنىڭ وتتى سىرلارىڭدى كۇندە وقىپ,

ۇيالامىن جاقسى ءبىر جىر جازا الماي.

 

جارقىل قاعىپ بويىڭداعى ويلى ولەڭ,

سەنىڭ اتىڭ وزىپ كەلسە بايگەدەن.

ءماز بولامىن جۇلدەنى ءوزىم ىلگەندەي

ءوز سوڭىڭدا جۇرسەم دە ءۇنسىز جايدا مەن.

 

سەنىڭ داۋسىڭ كەيدە ازداپ قارلىقسا,

سول ساتتەگى مەندەگى اۋىر ءحالدى ۇقساڭ!..

«نە بولدى ەكەن؟» –

كوز الدىما كەلەدى,

شاتىرلاعان شابىت تولى بار نۇسقاڭ...

 

...وڭاشادا, تولعانامىن ۇيدە مەن:

اۋىلىمنان مەنى اسقارعا سۇيرەپ ەڭ.

ءور داۋىسىن,

نار نامىسىن اقىننىڭ

الدا تالاي ءوز جىرىڭنان ۇيرەنەم!»

قاليجان اعاسى مەن قابدىكارىم ءىنىسى­نىڭ ەرەكشە سىيلاستىعىن قابەكەڭنىڭ جۇبايى ءباتىش احانقىزى ىدىرىسوۆا ءوزى­نىڭ ەستەلىگىندە ىلتيپاتپەن اتاپ وتەدى: «ۇلكەن اعالارى قابەكەڭدى باۋىرىنا تارتا ءبىلدى, ول تەگىندە ءوزىنىڭ كىشىپەيىلدىلىگى, ادال­دىعى تانىلىپ تۇراتىن ازامات ەدى, ارقاشاندا سول قاسيەتى الىستان سەزىلەتىن شىعار دەپ ويلايمىن. «قاليجان اعا (بەكقوجين) التى ولەڭمەن الماتىعا الىپ كەلدى» دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. ول كىسىگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, ولە-ولگەنشە ريزالىعى مول ەدى. قالەكەڭ قابدىكارىمنىڭ شىعارماشىلىق جولىن قاداعالاپ ءجۇردى. ءىنىسىنىڭ 50-گە تولعان كەزدە جازعان مىنا ولەڭ وعان كۋا:

«بايقاپ ەم قۇناننىڭ تەز جۇگىرىسىن,

اشتى كەڭ اسىپ قىردان جىر تىنىسىن.

رازىمىن, اقىن ءىنىم, اعىسىڭا,

بۇل كۇندە جىردىڭ بەستى جۇيرىگىسىڭ», – دەپ جىرلاعان اعاسى «ەلۋ – جىگىت اعا­سى, ەر اعاسى. ءالى دە تالاي جىر جولدا­رىن, داستاندار جازادى» دەپ سەندى. «قابدىكارىمنىڭ بيىك­كە ورلەگەن ۇشقىر قادامىنا دا, شەبەر قالامىنا دا مەن اكەسىندەي زور قۋانىش­تىمىن. قارىشتاي بەر قيالارعا, سۇڭقارىم!» دەپ باتا بەرىپ ەدى ءدۇلدۇل اقىن اعامىز, امال نەشىك, عۇمىرى قىسقا بولدى» («جاقسى ادام ولمەس بولسايشى» ەستەلىگىنەن).

1978 جىلى قاليجان بەكقوجين ءىنىسى ق.ىدىرىسوۆتىڭ 50 جىلدىق مەرەيتو­يى­­نا وراي جازعان ماقالاسىندا ءبىر كەز­دە ءوزى توماعاسىن سىپىرعان, بۇگىندە اقىن­دىقتىڭ كەمەلىنە كەلگەن ءىنىسىنىڭ پوەزيا­داعى ورنىن ايقىنداپ كورسەتكەن ەكەن. «ولەڭ-جىرلارىندا ءاردايىم ازاماتتىق اۋەندى باسىم شىرقايتىن كابدىكارىمنىڭ زامان تىنىسى, ۋاقىت دۇبىرلەرى, زامانداس سىرلارى دەسەم دە اسەرلى شەرتىلەدى. «وتتى كۇندەردە» جانە «ەمەن» اتتى شا­عىن پوەمالارىندا دا اكە زارى, انا ايانىشى, بالا مۇڭى جىر بولادى. بىراق بۇل شىعارمالارداعى سەزىمتالدىق كۇي­رەكتىككە, پەسسيميزمگە ۇرىنبايدى, بۇل جىر­لاردا قايتا ومىرگە دەگەن سەنىم مەن ريزا­شىلىق باسىم. بۇل تاقىرىپتاعى ولەڭدەر مەن شاعىن داستاندار اكە مەن بالا جانە انا جايىنداعى تولعامداردىڭ باستاۋى عانا ەدى. قابدىكارىم پوەزيا تولقىنىنا ەركىن شالقىعان شاعىندا سول وزەكتى جىر بۇلاقتارىن ءوزىنىڭ ەڭ كۇردەلى تۋىندىسى «اكە جولى» داستانىنا اكەلىپ توعىستىرادى» دەپ, اراعا وتىز جىل سالىپ ءوزىنىڭ باعالى لەبىزىن اقتارادى («بۇگىندە جىردىڭ بەستى جۇيرىگىسىڭ»).

سوناۋ الماتىنىڭ تورىندە ەرتىس ءوڭىرى­نىڭ ەكى ۇلانى ءبىرىن-ءبىرى كوتەرمەلەپ, باۋى­رىنا تارتىپ, ارقاسىنان قاعىپ جۇرگەنى قانداي جاقسى ۇلگى دەسەڭىزشى! قارىزدار بولىپ قالماۋ جايىن قابەكەڭ دە ءاردايىم قاپەردە ۇستاعان ءتارىزدى: «سودان بەرى وتىز جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى. بىراق ەڭ العاش قولتىعىمنان دەمەپ, بالاپان جىرىمدى اسپانعا ۇشىرعان, كەيىن دە تالاي جاردەمىن اياماي كەلگەن ارداقتى اقىن اعا قاليجان بەكقوجينگە دەگەن ازاماتتىق ىنىلىك پارىزىم – ۇشان-تەڭىز, ول كىسىگە قاشاندا بولسىن العىستان باسقا ايتارىم جوق», دەپ جازعان ەكەن جارىقتىق (ىدىرىسوۆ ق. تاڭدامالى. الماتى, «جازۋشى», 1978).

ايتا كەتەلىك, ق.ىدىرىسوۆتىڭ اقىن اعاسى قاليجانعا ارناعان ولەڭى بىرەۋ عانا ەمەس. ەكىنشىسىنىڭ جازىلۋ وقيعاسىن اقىننىڭ جۇبايى ءباتىش ىدىرىسوۆا بىلاي دەپ ەسكە العان ەكەن: «60-جىلداردا باياناۋىلدا بولعاندا زەيىن شاشكين اعامىزدىڭ مەرەيتويىنا قاتىستىق. شىر­كىن, نەتكەن قىزىق دۋمان كۇندەر ەدى دەسە­ڭىزشى, ءان-كۇي, شالقىعان كوڭىل – جاسى­بايدىڭ جاعاسىندا دەمالىپ, ساماۋرىنعا شاي قايناتىپ وتىرۋشى ەدىك... سوندا قالەكەڭە ازىلدەپ قابدىكارىم ولەڭ جازدى:

«كۇبىرلەيدى قۇز بايان,

ك ۇلىمدەيدى قىز بايان.

نە دەگەنى ولاردىڭ

قالەكە, ءسىز بەن بىزگە ايان.

 

سىرلاسىپ سۇلۋ بايانمەن,

وسىندا قالىپ قويار ما ەم؟

سوندا دا ەكى باياننىڭ

كوركىنە مەن تويار ما ەم؟

 

قايتەيىن, اتتەڭ قيناپ تۇر;

ماڭدايعا بايان سىيماپتى.

قالەكە, ماعان اۋلىڭىز,

ءبىر قىزدان ارتىق قيماپتى».

قابدىكارىمنىڭ ءبىر ۇلكەن قاسيەتى – ول ۇلكەندى دە, كىشىنى دە سىيلاۋى ەدى. ءوزى ءومىردىڭ اششى ءدامىن كوپ تاتسا دا, ول جالعان دۇنيەگە جاقسى نيەتپەن قارادى, ءبارى دە كەيىن تۇزەلەر دەگەن ۇمىتتە بولدى. بار ويلاعان ويىن ىسكە اسىرا الماسا دا, ءار قاس-قاعىم ءساتىن ۇلكەن ادامگەرشىلىكپەن وتكىزدى», دەپ سىر شەرتكەن ەكەن جەڭگەمىز.

اعا مەن ءىنىنىڭ قاپىسىز سىيلاستىعى ومىرلەرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاستى. اق­جارقىن قابدىكارىم ىدىرىسوۆ ەرتە كەتتى. نەبارى ەلۋ جاسىندا دۇنيە سالدى. قازىردە ق.بەكقوجين شاڭىراعىندا قابدىكارىمنىڭ اعاسىنا جازعان حاتتارى ساقتاۋلى. «1947-1952 جىلدارى جازىلعان, سارعايعان حاتتاردى وقىساڭىز, جالىنداعان جاس جىگىتتىڭ جازۋعا دەگەن ىنتىزارلىعى, ادەبيەتكە دەگەن ىڭكارلىگى بايقالادى», دەيدى زايدا بەكقوجينا اپايىمىز. بۇگىندە وشپەيتىن ءىز قالدىرعان قازاق پوەزياسىنىڭ ەمەندەرى ىسپەتتى ەكى اقىننىڭ ءوزارا سىيلاستىعى كوپشىلىككە ۇلگى-ونەگە بولىپ قالا بەرەرى ءسوزسىز.

 

نۇربول جايىقباەۆ,

پاۆلودار وبلىستىق «Saryarqa samaly» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى