تاعدىر سىناعىنان سۇرىنبەگەن

جولمۇحان اقساقالدى ءبىر كورگەندەر توقسانعا اياق باس­قان قاريا دەگەنگە سەنە قوي­مايدى. ويتكەنى قاريانىڭ ءسوزى انىق, قيمىلى شيراق. قو­لىنان قالامىن تاستاماي, كوزىلدىرىكسىز وقىپ, جازادى. اقىلمان اقساقال – تالاي كىتاپ­تىڭ اۆتورى. كەيىنگى كىتابى وسى ايدا جارىققا شىق­تى. كوڭىلگە ءبىر قاياۋ سالاتىنى – جولمۇحان اتانىڭ قازىر قاراساي اۋدانىنداعى «نۇر وتاۋ» قارت ادامدارعا ارنالعان پانسيوناتتى مەكەن ەتۋى. بۇل ورتالىقتا 40 قاريا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولار­دىڭ ىشىندەگى ەڭ ەرەكشەسى – جولمۇحان اتا.

بۇگىندە اقساقالدىڭ جاع­دا­يىن ءبىلىپ كەلۋشىلەردىڭ سانى ۇزىلمەيدى. ءاربىرىن ىستىق ىقى­لاس­پەن قابىلداپ, ەمەن-جارقىن اڭگىمەسىن ايتۋدان جالىققان ەمەس. ءتىپتى قاريا اتالعان پانسيوناتتا ءۇش كىتاپ جازىپ تاستاعان. كوپتىڭ ساناسىندا «اتامىز وسىن­داي اتاق-دارەجەسىمەن نەگە مۇن­داي جەردە عۇمىر كەشىپ ءجۇر؟» دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇم­كىن. مۇنىڭ سەبەبىن جازباس بۇ­رىن الدىمەن قاريانىڭ عۇ­مىر­­نا­ما­سىنان سىر شەرتكەن دۇرىس شىعار.

جولمۇحان تۇرىكپەن ۇلى 1934 جىلى 13 شىلدەدە الماتى وبلى­سىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اۋدانداعى شى­بىل (قازىرگى قايرات) اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1948 جىلى اقشي اۋىلىن­داعى 7 جىلدىق ورتا مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, كەيىن وقۋىن الماتىداعى جامبىل اتىن­داعى مەكتەپ-ينتەرناتىندا جالعاستىرعان. قازاقتىڭ اتاق­تى اقىنى تۇمانباي مولدا­عا­ليەۆ­پەن تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ بىرگە وسكەن.

1951-1957 جىلدارى س.م.كي­­روۆ اتىنداعى قازمۋ-ءدىڭ (قا­زىر­گى ءال-فارابي اتىن­داعى قازۇۋ) فيزيكا-ماتەماتيكا فا­كۋل­تەتىندە ءبىلىم العان. جوعا­رى وقۋ ورنىن تامام­داعاننان كەيىن ءبىراز جىل مەك­تەپتە مۇعالىم, وقۋ ءىسى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى, الماتى كينو­تەح­نيكۋمىنىڭ ديرەكتورى سىندى بىرقاتار قىزمەتتە ىستەدى. 1962-1964 جىلدارى قازمۋ-دە پسيحولوگيا ماماندىعى بو­يىنشا اسپيرانتۋرادا وقىپ, پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ كانديداتى دارەجەسىنە يە بولدى. 10 جىلدان اسا جوعارى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىگىندە عىلىمي-پەداگوگتىك كادرلار دايارلاۋ ءبولىمىن باسقاردى. 30 جىل ۋاقىت ارالىقتا اباي اتىنداعى قازۇپۋ مەن ءال-فا­رابي اتىنداعى قازۇۋ-دە پرو­فەسسور لاۋازىمىندا ۇستاز­دىق ەتتى. اتالعان وقۋ وردالاردا «ۇزدىك ۇستاز», «عىلىم قاي­راتكەرى», «ەڭبەكتەگى ەرلىگى» سىن­دى اتاقتاردى الدى.

جولمۇحان تۇرىكپەن ۇلى – ەڭ­بەك جولىندا مىڭداعان شا­كىرت­كە ۇستاز اتانعان جان. 200-گە جۋىق عىلىمي ەڭبەك­تىڭ اۆتورى اتاندى. ونىڭ ىشىندە 20 مونوگرافيا مەن وقۋ قۇرالى بار. رەسەيدىڭ ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىندا بىرنەشە رەت پسيحولوگيا بو­يىنشا كاسىبي بى­لىكتىلىگىن جە­تىلدىردى. ونىڭ وسىن­داي ۇستاز­دىق قىزمەتى جو­عا­رى باعاعا يە بولىپ, «كسرو حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇز­دىگى» دەگەن اتاق بەرىلگەن. كوپ­­تەگەن ماڭىزى جوعارى مە­دالمەن, قۇرمەت گرا­مو­تا­لارمەن ماراپاتتالعان. سون­داي-اق جولمۇحان اتامىز – الماتى وبلى­سى ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى».

عۇمىرىن ۇستازدىققا ار­نا­­عان جولمۇحان اتانىڭ وسى جولدا تىنىم تاپپاي تاباندىلىق تانىتۋى تەك­تەن-تەك ەمەس. ۇرپاق تاربيەلەۋ ىسىنە ارالاسۋ – ونىڭ قانىندا بار قاسيەت. اۋلەتىنە تىكە­لەي قاتىسى بار دەسەك تە بو­لادى. اكەسى تۇرىكپەن وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارىندا تۋعان اۋىلىندا مەكتەپ اشىپ, اۋىل بالالارىنىڭ ساۋاتىن اشقان. ءتىپتى حات تانىمايتىن ۇلكەن كىسىلەردىڭ دە العاشقى مۇعالىمى بولعان. اناسى داريعا يماشقىزى بولسا, مەكتەپتە قىز­مەت اتقارعان. اكە-شە­شەدەن بەس اعايىندى بولسا, ءبارى دە جولمۇحان اتا سياقتى ۇستازدىق جولدى تاڭداعان.

جولمۇحان تۇرىكپەن ۇلى­نىڭ وتباسىنا توقتالار بول­ساق, ونىڭ تاع­دىردىڭ تالاي سىناعىنا سىن­باي, باسىنا كەلگەن قيىن­شى­­لىقتى كوتەرە بىلگەن جىگەرلى مىنە­زىنە ءتانتى بولاسىز. ول كىسى ۋني­ۆەرسيتەتتە ءجۇ­رىپ اۋىل­دا­عى اقساقالداردىڭ اقى­لىمەن 2-كۋرس وقىپ جۇرگەندە قوي­شى­نىڭ قىزى نۇرىم­حانمەن شاڭىراق كوتەرگەن. ەكەۋى بوتا­گوز, ايدار, قانات ەسىمدى با­لا­لارعا اتا-انا اتانىپ, با­قىت­تى ءومىر ءسۇردى. الايدا جاس وت­با­سى­نىڭ عۇمىرى ۇزاققا بارمادى. جولمۇحان تۇرىكپەن ۇلى 27 جاسىندا ومىرلىك جارىنان ايىرىلدى. قولىندا بالالارى مەن اۋرۋشاڭ شەشەسى قالىپ, سولاردى باعىپ-قاعۋ ءۇشىن تۇر­مىس تاۋقىمەتىن كەشتى.

«جالعىزدىق قۇدايعا عانا جاراس­قان» دەمەكشى, جولمۇحان اتامىز ءبىراز ءجۇرىپ, ەكىنشى رەت وتباسىن قۇردى. روزا ەسىم­دى قىزدى جولىقتىرىپ, ءبىر شا­­ڭىراق استىندا تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشتى. دۇنيەگە كەلگەن جان­ناسى مەن ساۋلەسى ولار­دىڭ كوزقۋانىشتارىنا اينال­عانىمەن, جۇبايى روزا ەكەۋىنىڭ كوڭىل جاراستىعى ءبىراز ۋاقىت­تان كەيىن ءۇزىلدى. 25 جىل ەرلى-زايىپتى اتانعانىمەن, ولار زاڭدى تۇردە اجىراسۋدى دۇرىس كورىپتى.

جولمۇحان اتانىڭ ومى­رىن­دە مۇنداي الاساپىران كەزەڭدى وزىنەن باسقا جان بالاسىنىڭ ءتۇسىنۋى قيىن. 2015 جىلى ۇلى ايدار ومىردەن وتسە, بيىل قىزى بوتاگوز باقيلىق بولدى.

جالپى, جولمۇحان اتا ۇل-قىزدا­رىنىڭ قىزىعىن كورىپ, ولاردان 20-دان اسا نەمەرە-شوبەرە ءسۇيىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا قاناتى ءوز شارۋاسىمەن اينالىسىپ, تىرشىلىك كەشىپ كەلەدى. قىزدارى جاننا مەن ساۋلە اكەسى سياقتى پەداگوگ اتانىپ, استانا قالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جاتىر.

اتاق پەن دارەجەسى ءبىر باسىنا جەتىپ ارتىلاتىن, تاربيە بەرگەن ۇل-قىزدارى بار اق­سا­قال­دىڭ پانسيوناتتا ءومىر ءسۇرۋى – جولمۇحان اتانىڭ ءوز شەشىمى. قاريانىڭ باسىنان وتكەنى – ەشكىم تۇسىنە بەرمەيتىن تراگەديا. مۇنى قا­زىنالى قاريا اڭگىمە بارىسىندا كۇرسىنىسپەن جەتكىزدى. ال جولمۇحان اتا­نىڭ وسى ورتا­لىق­­قا جول تا­ۋىپ كەلگەنىن «نۇر وتاۋ» پان­سيوناتتىڭ باسشىسى گالينا بۋرماتوۆا ەرەكشە ەسكە الىپ, قىزىق جايتتارىمەن ءبولىستى.

– وسىدان 10 جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن مەن الماتىداعى قاريالارعا ارنالعان پانسيوناتتى باسقارعان ەدىم. سودان ءبىر كۇنى اتامىز كەلدى. ۇستىندە قىمبات كوستيۋمى بار. سۇڭعاق بويلى, كەلبەتى كەلىسكەن, سونداي كوز تارتارلىق بولدى. ء«سىز بىزگە كەلدىڭىز بە؟» دەپ باسىندا تاڭعالىپ سۇرادىم قالجىڭداپ. ودان كەيىن ءبىراز اڭگىمەلەستىك. اتامىز مەنىڭ تەلەفون ءنومىرىمدى جازىپ الىپ كەتتى. كەيىن مەن ول قوعامدىق ورتالىقتان كەتتىم. ءبىراز ۋا­قىت­تان كەيىن پانسيوناتتى قاسكەلەڭدە اشتىم. اتامىز 10 جىلدان كەيىن مەنى قايتا تاۋىپ الىپ, وسىندا كەلگىسى كەلەتىنىن ايتتى. باسىندا ونىڭ بالاسى «بارلاۋشى» ادامداي ءبىزدىڭ ورتالىقتى كورىپ كەتكەن. ونى كەيىن ءتۇسىندىم. ءسويتىپ, جولمۇحان قاريا بىلتىر كەلدى. بالاسى قارسى بولعانىمەن, اتامىز وسىندا قالۋدى ءجون سانادى. بۇگىندە جاعدايى جاقسى. ول كىسىگە ءوزى سياقتى عالىم ادام­دار ۇزبەي كەلىپ تۇرادى, – دەيدى گالينا كامالقىزى.

قازىنالى قاريانىڭ بۇل پانسيوناتتا الاڭسىز عۇمىر كەشىپ جاتقانىنا ءبىر جىلدان اسىپتى. اقساقالمەن اڭگى­مە­لە­سۋ كەزىندە كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىر­مەي, مۇندا تۇرۋىنىڭ سەبەبىن جۇقالاپ سۇ­راپ كوردىك.

– نەمەرەم دە, قىزىم دا الىپ كەتەم دەپ ءجيى ايتادى. بىراق مەنىڭ جاعدايىمدى ەل تۇسىنە بەر­مەيدى عوي. بۇل – مەنىڭ جەكە باسىمداعى تراگەديا. ارينە, بالالارىم ۇيالادى. مەن استانادا قىزىمنىڭ قولىندا تۇرىپ كوردىم. الايدا بوتەن جەردە جان تىنىشتىعىن تابا المادىم. ونىڭ ۇستىنە اعايىن-تۋىسىم, تانىستارىم, ەسكى ارىپتەستەرىم, بار­لىعى وسى جەردە دەگەندەي. جاعدايىمدى سۇراپ ءالى دە كەلىپ تۇرادى. اشىعىن ايتقاندا, با­لا­لارىما سالماق سالعىم كەل­مەيدى. كۇندىز جۇ­مى­سىن ىستەگەن ادام تۇندە دەمالۋ كەرەك قوي. ال مەنىڭ مازام ءتۇن ورتاسىندا قاشادى. نەشە ءتۇرلى جاعدايلار بولادى. جەدەل جاردەم شاقىرۋعا تۋرا كەلەدى. وسىنداي ساتتە ولارعا قيىندىق تۋعىزعىم كەلمەيدى. سوندىقتان وسى جەرگە ءوز ەركىممەن كەلۋگە بەل بايلادىم. مىنا جەردە قار­نىم توق, كيىمىم ءبۇتىن. ايتار شاعىمىم جوق. قارايتىن كۇ­تۋ­شى بار. وسىندا ءجۇرىپ ءۇش كى­تابىم جارىققا شىقتى. جا­نىم تىنىش. الدا نە بولا­رىن بىلمەيمىن, ءبارىن ۋاقىت كور­­سەتەر, – دەپ اقساقال وتكەن-كەتكەندى ەسكە الدى.

جولمۇحان اتانىڭ ايتۋىن­شا, دەمالىس كۇندەرى نەمە­رە­لەرى الىپ كەتىپ تۇرادى. قى­دىر­­تىپ, ەستەلىككە فوتوعا تۇسەدى ەكەن. ءبىز بارعانىمىزدا قىز­دارىمەن, نەمەرەلەرىمەن تۇس­كەن سۋرەتتەرىن تەلەفونىنان كور­سەتىپ, ءماز بولدى. كەلەسى جىلى اتامىز مەرەيلى 90 جاسقا كە­لە­دى. قولىنان قالامىن تاس­تاماي­تىن قاريانىڭ كورەر قىزىعى تاۋسىلماسىن دەگىمىز كەلەدى.

ديدار مالىك ۇلى,

جۋرناليست

الماتى وبلىسى,

قاراساي اۋدانى