ەلوردامىزدا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ (تمۇ) استانا ءسامميتى وتكەنى بەلگىلى. ءىس-شاراعا ۇيىمعا مۇشە ەلدەر مەن باقىلاۋشى مەملەكەتتەردىڭ پرەزيدەنتتەرى جانە ۇكىمەت باسشىلارى قاتىسىپ, ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويدى. تۇراقسىزدىق كەزەڭدە ۇيىمداستىرىلعان ىرگەلى جيىن قازاقستانعا دا, تۇركى الەمىنە دە زور ماڭىزعا يە.
ەڭ الدىمەن, ءسامميتتىڭ تمۇ-نىڭ ونىنشى ياعني مەرەيتويلىق ءسامميتى ەكەنىن نازار اۋدارعان ابزال. 2009 جىلى تۇركى كەڭەسى بولىپ قۇرىلعان جانە 2021 جىلى تمۇ-عا اينالعان ۇيىمنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن الماتى (2011), بىشكەك (2012), گابالا (2013), بودرۋم (2014), استانا (2015), شولپون-اتا (2018), باكۋ (2019), ىستانبۇل (2021) جانە سامارقاند (2022) قالالارىندا توعىز ءسامميتى ءوتتى. رەسمي سامميتتەردەن بولەك, مەملەكەت باسشىلارى 2020 جىلعى ساۋىردە پاندەمياعا بايلانىستى ونلاين فورماتتا وتكەن العاشقى توتەنشە جاعداي سامميتىندە جانە تۇركياداعى جەرسىلكىنىسىنە بايلانىستى 2023 جىلعى 16 ناۋرىزدا انكارادا ۇيىمداستىرىلعان ەكىنشى توتەنشە سامميتىندە, سونىمەن قاتار 2021 جىلعى ناۋرىزدا ونلاين فورماتتا وتكەن بەيرەسمي تۇركىستان سامميتىندە پىكىر الماسقان ەدى.
وسى جەردەن كورىپ وتىرعانىمىزداي, قازاقستاندا تمۇ-نىڭ سوڭعى ءسامميتى 2015 جىلى بولعان. دەمەك, سەگىز جىلدىڭ كولەمىندە قازاقستان اۋماعىندا العاش رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ كەزەڭىندە قازاقستان العاش رەت ۇيىمعا توراعالىق ەتتى. سوندىقتان ىرگەلى جيىن قازاقستان ءۇشىن دە, پرەزيدەنت توقاەۆ ءۇشىن دە ماڭىزدى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ءسامميتتىڭ مەرەيتويلىق باسقوسۋ اتانۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى وتە جوعارى.
بۇرىنىراق قازاقستان تۇركى ىنتىماقتاستىعىنىڭ ىلگەرىلەۋى جولىندا ءاردايىم تىڭ باستامالار كوتەرىپ كەلگەن. اتاپ ايتقاندا, تۇركى كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋىن ۇسىنعان قازاقستان تاراپى بولاتىن. سونداي-اق «تۇركى الەمى بولاشاعى-2040» ستراتەگيالىق قۇجاتى دا قازاق ديپلوماتياسىنىڭ باستاماسىمەن دايىندالدى. الايدا كەيىنگى جىلداردا قازاقستان تۇركى الەمى كەڭىستىگىندە بۇرىنعى بەلسەندىلىگىن جوعالتىپ العانداي كورىنگەن. بىراق بيىلعى تمۇ استانا ءسامميتى قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ تۇركى الەمىندەگى باستاماشىل باعىتىنان اينىماعانىن دالەلدەدى. ءسامميتتىڭ «TURKTIME» ياعني «تۇركى ءداۋىرى» ۇرانىمەن ءوتۋى تمۇ-دا جاڭا كەزەڭنىڭ باستالعانىنىڭ بەلگىسى ىسپەتتەس.
راسىندا, حالىقارالىق ساياسات تۇرعىسىنان ساراپتاساق, 2023 جىل تۇركى ءداۋىرىن باستاۋدىڭ ناعىز ۋاقىتى ەكەنى تۇسىنىكتى بولادى. بىرىنشىدەن, بيىل تۇركيا رەسپۋبليكاسىنا 100 جىل تولدى. دەمەك, تۇركيا ءوز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باسىپ وتىر. كاۆكازداعى باۋىرلاس ەل ازەربايجان 2020 جىلعى جانە بيىلعى سوعىستا جەڭىسكە قول جەتكىزىپ قاراباقتى قايتارىپ الدى جانە وتىز جىلدىق جانقيارلىق كۇرەستىڭ ناتيجەسىندە ءوزىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتىردى. سونىمەن قاتار ءوڭىر ەلدەرى دە «جاڭا قازاقستان» جانە «جاڭا وزبەكستان» دەگەن ۇراندارمەن وتىز جىلدىق تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, تاريحىنىڭ جاڭاشا ءبىر بەتىن اشۋعا تالپىنىس جاساپ جاتىر.
گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق تۇرعىدان دا تۇركى الەمىنىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانى انىق. شىعىس ەۋروپا مەن باتىس ازيادا اياۋسىز سوعىس ءجۇرىپ جاتىر. ازيانىڭ جۇرەگى سانالاتىن اۋعانستاندا دا تۇراقتىلىق ورنامادى. وسى قاقتىعىس وشاقتارىنىڭ ناق ورتاسىندا ورنالاسقان تۇركى الەمىنىڭ تۇراقتىلىق پەن دامۋدىڭ ايماعىنا اينالۋ الەۋەتى جوعارى. ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق پەن تاسىمال ءۇشىن دە تۇركى ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتا بولعانى ماڭىزدى. وسى رەتتە, استانا سامميتىندە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەىۇ) تمۇ-عا باقىلاۋشى ستاتۋسىن الۋى دا وزەكتى ەكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى شتاب-پاتەرى تەگەراندا ورنالاسقان بۇل ۇيىمدى 1985 جىلى يران, تۇركيا جانە پاكىستان قۇرعان ەدى. 1992 جىلى ۇيىمعا ورتالىق ازيا ەلدەرى دە مۇشەلىككە ءوتتى. باسقاشا ايتقاندا, ەىۇ-نىڭ تمۇ-عا باقىلاۋشى بولۋى تۇركى ەلدەرىنىڭ يران جانە پاكىستانمەن ىنتىماقتاستىعى ارتاتىنىن بىلدىرەدى. پاكىستان ارقىلى تۇركى الەمى وڭتۇستىك ازياعا جول اشسا, يران ارقىلى پارسى شىعاناعىنا قول سوزادى. سونىمەن قاتار يران تۇركىستان مەن تۇركيا اراسىنداعى شىعىس-باتىس باعىتىنداعى حالىقارالىق تاسىمالدىڭ ارتۋىنا دا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى.
تمۇ استانا ءسامميتى ورتاق تاريح پەن مادەنيەتكە يە تۇركى ەلدەرىنىڭ XXI عاسىرداعى حالىقارالىق ارەنادا وزىنە ءتيىستى ورىندى الۋعا تالپىنىسىن, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىن پاش ەتەدى. «تۇركى الەمى» تاتۋلىق, باۋىرلاستىق, دوستىق, تىنىشتىق, تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ الاڭى رەتىندە قالىپتاسپاق. بۇعان سان عاسىرلىق تۇركى وركەنيەتىنىڭ تاجىريبەسى جەتكىلىكتى, قۇقىعى بار. ويتكەنى تۇركىلەر تاريح بويىنشا حالىقارالىق ساۋدا مەن بارىس-كەلىستىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, تۇراقتىلىققا جاۋاپتى كۇش رەتىندە قاراستىرىلدى. مىنە, سول تاريحي ميسسياسى قايتا ورالعانداي. تۇركى ءداۋىرىنىڭ ۋاقىتى كەلدى.
نۇرجانات امەتبەك,
PhD, حالىقارالىق قاتىناس مامانى